Abecedaria Press · Ku Dyondza ku Tsala
Dyondzo 2
Eka dyondzo leyi u ta dyondza ku tsala alfabete yo olova ya maletere lama gandliweke. Yi endleriwe un'wana na un'wana loyi swi n'wi tikelaka ku lawula peni. Lexi i xiphiqo lexi tolovelekeke, naswona ntlhantlho wa xona i ku endla leswi phikisanaka na leswi hi ntolovelo swi dyondzisiwaka.
Loko vadyondzi va dyondza ku tsala, minkarhi hinkwayo va dyondzisiwa ku tshamisa maletere ya vona ehenhla ka layini, leswaku maletere ma suka eka layini ma ya ehenhla. Leswi swi endla leswaku swi va tikela ngopfu ku lawula swiphemu swa le henhla swa maletere ya vona.
Laha hi endla leswi phikisanaka na sweswo. Hi hayeka maletere ya hina eka layini.
Ehleketa leswaku layini i ntambhu yo anekela swiambalo, naswona letere rin'wana na rin'wana ri khomiwile eka yona hi swikhomelo swa swiambalo. Xiphemu xa le henhla xa letere rin'wana na rin'wana xi khumba layini, kutani letere ri hayekiwile, ri rhelela ehansi ku suka eka yona, ku fana na hembe leri hayekiweke eka ntambhu yo anekela swiambalo.
Loko maletere ma hayekiwile eka layini, matsalelo ya wena ma tshama ma languteka ma ringanile. Tihlo ra wena ri kokeriwa eka layini, hikwalaho a swi na mhaka ngopfu loko swiphemu swa le hansi swa maletere swi nga leheli hi ku ringana. Xin'wana xa swiphiqo leswikulu swa matsalelo ya voko, ku nga ku endla leswaku hinkwaswo swi longoloka hi ku ringana, xa susiwa.
Alfabete leyi i xivumbeko lexi olovisiweke swinene xa matsalelo ya Chancery. Matsalelo ya Chancery a ma tirhisiwa ku tsala hi voko etikweni ra England hi nkarhi wa Hosi Henry VIII na Hosi Elizabeth I. I matsalelo lama nga ni tikhona to tala: ma endliwe ngopfu hi tilayini to lulama, tilayini leti korhamaka ti kumeka kan'we-kan'we ntsena, naswona layini yo lulama yi olova swinene ku lawuriwa hi voko ku tlula layini leyi korhamaka. Hi yona mhaka hi dyondzisaka Chancery ku sungula, hi nga si dyondzisa maletere lama gandliweke kumbe matsalelo ya maletere lama rhendzelekeke. Ndzi vumbile alfabete leyi hikwalaho ka mudyondzi wa mina un'wana loyi a a nga swi koti ku lawula tilayini leti korhamaka.
Letere rin'wana na rin'wana eka dyondzo leyi ri nga endliwa hi tilayini to lulama ntsena. Loko u swi kota ku endla tilayini leti korhamaka, u nga korhamisa tikhona tin'wana. Loko u nga si swi kota, tilayini to lulama ti ta ringanela: letere ra wena ri ta languteka ri nga sasekanga ngopfu, kambe ri ta hlayeka kahle, naswona a ri nge vi letere rin'wana. Endzhaku, loko u ya u tiyiseka ngopfu, u nga nghenisa layini leyi korhamaka.
Marito eka vadyondzisi. Loko swi tikela mudyondzi ku twisisa leswaku maletere ma hayekiwile, dirowa swikhomelo swa swiambalo swimbirhi ehenhla ka letere, onge ri khomiwile eka layini hi swona. U nga tlhela u dirowa hembe lerintsongo leri hayekiweke eka layini, ri ri ni swikhomelo swa rona. Kutani mudyondzi u ta twisisa leswaku letere ri hayekiwile eka layini, ku fana na hembe.
Hlalela dyondzo leyi eka vhidiyo (hi Xinghezi): Maletere lama hayekiwaka eka layini
Tsundzuka: letere ri sungula eka layini, kutani ri hayekiwile ri rhelela ehansi ku suka eka yona.
Hi rona letere a ra hina leri. Loko u swi lava swinene, u nga koka kutsongo hi ku hatlisa eka xiphemu xa rona xa le hansi, u ri sasekisa ku tlula sweswo loko u swi lava, kambe leri i letere a ro olova swinene.
Xana swiphemu swa le hansi swi ringana? Loko u hetile ku tsala ntila wa maletere ya a, koka layini hi rula ehansi ka wona, hi ku landza swiphemu swa le hansi. Hi wahi lama yimaka ma nga si fika eka layini? Hi wahi lama hundzaka layini? Tsala ntila nakambe, u lulamisa swihoxo swa wena.
Sungula hi ku tsala letere a. Ri ta ku nyika xipimo xa vuenti, xa leswaku layini yo leha ya letere b yi fanele ku rhelela ku fika kwihi.
Hi rona letere b leri.
U nga veka rula ehansi ka letere a endzhaku ka sweswo, ku kambela leswaku letere b ri rhelela ku fika kwihi. Kumbexana swi ta va swi nga lulamanga eka minkarhi yo sungula. A swi na mhaka, hikuva hi hayeka maletere ya hina eka layini, ku fana na swiambalo eka ntambhu yo anekela swiambalo. Endzhaku hi ta lulamisa xiphemu xa le hansi, leswaku hinkwaswo swi ringana kahle. Eku sunguleni, hi veka mianakanyo ya hina eka swivumbeko swa xisekelo swa maletere.
Hi nga si tsala letere c, hi ta tsala letere a, hikuva ri ta hi byela swo tala hi leswaku letere c ri rhelela ku fika kwihi ehansi ka layini. Hikwalaho tsala letere a ra wena.
Hi ndlela leyi u kuma letere c ra wena.
Eku sunguleni, mina a ndzi ta koka layini leyintsongo leyi korhamaka hi yoxe, hi ku koka peni ka ku hambana. Loko u ya u antswa, u nga swi endla hinkwaswo hi ku koka peni kan'we, u nga tlakusi peni ya wena.
Laha hi na letere d. Letere d hakunene ri fana na letere a, handle ka leswaku layini ya le xinene yi lehile swinene. Kambe hi ri vumba hi ndlela yo hambana katsongo.
Hi nga si sungula, hi tsala letere a, leswaku hi ta kota ku pima leswaku layini yi rhelela ku fika kwihi ehansi ka layini leyi hi hayekaka letere eka yona, ku fana na swiambalo eka ntambhu yo anekela swiambalo.
Hi ndlela leyi u kuma letere d.
Xitsundzuxo malunghana na tilayini leti tlhandlukaka ni tilayini leti rhelelaka. Tilayini leti tlhandlukaka ti fana na tirhokete leti hahaka ti ya ehenhla, naswona tilayini leti rhelelaka ti fana na swikepe leswi fambaka ehansi ka mati, leswi nghenaka ehansi ka lwandle. Layini ya wena leyi tlhandlukaka yi fanele ku leha ku ringana na ku leha ka letere leri nga ehansi ka yona, kumbe ku tlula, naswona yi nga leha ku tlula sweswo loko u swi lava. Kambe yi nga tshuki yi koma ku tlula sweswo, hikuva loko swi tano letere ri nga tekiwa onge i letere a loko munhu a hlaya hi ku hatlisa, naswona a wu lavi leswaku letere d ra wena ri tekiwa onge i letere a.
Letere ra hina leri landzelaka i letere e. Xo sungula, hi tsala letere a. Kutani, etlhelo ka letere a, tsala letere c. U ta vona leswaku letere e ri fana swinene na letere c, naswona hakunene hi ri tsala hi ndlela yin'we.
Kutani u va na letere e.
Hi ku koka kambirhi. Loko u swi lava, u nga swi endla leswi hi ku koka peni kambirhi. U sungula ehenhla hi le xinene. U koka peni ya wena u ya hi le ximatsini. U rhelela ehansi, kutani u koka kutsongo hi ku hatlisa, hi ku korhamisa, ehansi. Kutani u tlakusa peni ya wena, u koka layini leyi tsendzelekeke leyi hlanganisaka swiphemu swa letere.
Letere ra hina leri landzelaka i letere f. Sweswi, letere leri ri tisela swiphiqo eka vo tala lava sungulaka ku dyondza, hikuva ri tlhandluka ri ya ehenhla swinene, ku fana na rhokete, naswona ri rhelela ehansi swinene, ku fana na xikepe lexi fambaka ehansi ka mati. Hikwalaho leswi hi swi endlaka hi leswi.
Xo sungula, tsala letere a. Ri ta ku nyika mianakanyo ya leswaku u fanele ku sungula ehenhla ku fika kwihi, hikuva letere leri hi ri sungula ehenhla. Ri endliwa hi tilayini timbirhi.
Hi rona letere f leri.
Loko u swi lava, u nga korhamisa katsongo xiphemu xa le henhla ni xa le hansi, leswaku ri nga vi ni tikhona to tontswa ngopfu. Kutani ri fana na letere s ro leha swinene. Na sweswo swa koteka.
Sweswi hi fika eka letere g. Letere g ri vumbiwa hi letere a swin'we na xiphemu xa le hansi xa letere f.
Ndlela leyi hi ri tsalaka ha yona hi leyi. Xo sungula, hi tsala letere a, hikuva ri hi nyika mianakanyo ya leswaku xiphemu xa letere g lexi nghenaka ehansi, tani hi xikepe lexi fambaka ehansi ka mati, xi fanele ku rhelela ku fika kwihi ehansi ka layini.
Loko u languta letere a na letere g, xiphemu xa le henhla xa letere g xi fanele ku fana na letere a ra wena.
Letere leri landzelaka i letere h, leri vumbiwaka hi ndlela leyi fanaka swinene na ya letere b. Xo sungula, hi tsala letere a, naswona ri hi nyika mianakanyo ya leswaku letere ra hina ri fanele ku rhelela ku fika kwihi ehansi ka layini.
Loko u khumba layini leyi yimaka, kumbe u tshinela ekusuhi swinene na yona, ri languteka onge i letere b, naswona a hi lavi leswaku letere h ra hina ri languteka onge i letere b. Hikwalaho ku fanele ku va ni xivandla ehansi. Leswi hi swona swi hambanisaka ngopfu letere h na letere b.
Letere ra hina leri landzelaka i letere i, leri olovaka ku tlula hinkwawo. I layini leyintsongo ntsena. Hi sungula eka ntambhu yo anekela swiambalo, hi rhelela ehansi, naswona hi rhelela ntsena ku fika eka ku leha ka letere a. Hikwalaho xo sungula, hi tsala letere a.
Hi rona letere i leri.
Kambe u nga endli xirhendzevutani ehenhla ka rona. Swi languteka swi hlekisa swinene. Hikwalaho veka thonsi, kumbe u koka kutsongo hi ku hatlisa, katsongo swinene, hilaha ndzi endleke hakona.
Letere ra hina leri landzelaka i letere j, leri langutekaka ri olova, kambe hakunene ri karhata katsongo hikuva ri rhelela ehansi ku fana na xikepe lexi fambaka ehansi ka mati. Xo sungula, tsala letere a ra wena.
Hi rona letere j leri.
Kambe u nga endli xirhendzevutani ehenhla ka rona, hikuva swa hlekisa.
Letere j hakunene i letere i ro leha. Naswona eka ririmi ra Xilatini, ri vitaniwa sweswo ntsena: "i ro leha".
Letere k ri ni layini yo leha leyi yimaka, ku fana na letere h leri hi ri tsaleke ku nga ri khale. Hikwalaho hi sungula onge hi tsala letere h.
U nga tlhela u ri tsala hi ku koka peni kambirhi. U rhelela ehansi hi ku lulama, kutani u koka layini yo etlela, u rhelerisa layini ya wena, u khumba layini leyi yimaka, kutani u yi humesa nakambe u ya hi le xinene, u nga tlakusi peni ya wena. Sweswo a swi languteki kahle ku fana na loko u rhelela ehansi, u koka layini yo etlela, u yi tisa endzeni, u endla engele ya wena leyintsongo, leyi nga khumbiki makumu ya le hansi ya layini leyi yimaka — xiya leswi — kutani u tlakusa peni ya wena, u koka layini leyintsongo u ya hi le xinene.
Hikwalaho ri fana na letere lerikulu R, kambe letere lerikulu R ri ni fulegi ehenhla ka rona, leyi kongomeke ehenhla etilweni.
Sweswi hi na letere l. Xo sungula, hi tsala letere a. Letere l i letere leri u nga ri endlaka ri koma ngopfu u nga swi tivi, kutani ri languteka onge i letere i. Hikwalaho u fanele ku tsundzuka leswaku leri ri tlhandluka ri ya ehenhla ku fana na rhokete.
Hi swona ntsena. Hi rona letere l leri.
Kambe xihundla lexikulu i ku tiyisisa leswaku ri lehile ku ringanela, hikuva leswi humelelaka eka vadyondzi va mina vo tala i leswaku va ri endla ri koma ngopfu, kutani ri languteka onge i letere i.
Endzhaku ka sweswo, letere n. Hi ta ri endla hi nga si endla letere m, hambileswi swi nga landzelelaniki hi ku ya hi alfabete. Kutani u tsala letere a, endzhaku ka sweswo u endla letere i etlhelo ka rona. Kutani kusuhi na xiphemu xa le henhla xa letere i, u korhamisa peni u rhendzeleka, kutani u xika, u endla letere i rin'wana. Hi swona leswi ri nga swona. Kutani i maletere ya i mambirhi lama nga etlhelo ka man'wana, naswona ma hlanganisiwa hi layini leyi korhamaka.
Ndlela yin'wana yo ehleketa hi letere leri hi leswaku ri fana na letere h. Ri pfumala ntsena xiphemu xa rona xo leha lexi khandziyaka xi ya etilweni.
Sweswi, loko layini leyi korhamaka yi ku tikela, ndzi ku khutaza leswaku u endla leswi. U endla letere i, kutani kusuhi na xiphemu xa le henhla xa letere i, u koka layini leyi tsendzelekeke katsongo ngopfu, yi kala yi lava ku etlela, kutani u xika. Kutani letere n ra wena ri ta va ni engele, ri nga korhami ngopfu, kambe tindlela leti timbirhi ta tirha.
Sweswi hi na letere m. Hi sungula hi letere a ra hina tani hi ntolovelo,
Hi ku komisa, letere m i letere n leri phindhiweke. Hi endla letere n ra hina, hi tlakusa peni ya hina, hi endla rin'wana leri khomanaka na rona kahle. Swa olova, swa olova ngopfu.
Letere o hi rona leri tikaka ku tlula maletere hinkwawo. Hi byeriwa leswaku mupendi Raphael u kokile swirhendzevutani swa magidi, a ringeta ku koka xin'we lexi hetisekeke. Hina a hi nge swi endli sweswo. Hi ta swi olovisa.
Tilayini leti timbirhi leti korhamaka, loko ti khumbana, ti endla xivumbeko xa letere o. Sweswi xivumbeko lexi xa letere o xi lehile naswona xi ondzile. Xi leha ku ringana na letere a ra hina.
Hi nga korhamisa tilayini leti ku tlula, kutani hi ta kuma letere o leri rhendzelekeke ku tlula. Kumbe, loko u tivona u ri ni xivindzi, u nga sungula eka layini, u koka xirhendzevutani u xika ku fika ehansi, u tlhela u xi tlherisela laha u sunguleke kona.
Loko sweswo swi tika ngopfu, u endla leswi: u endla layini leyi nga korhamiki, kambe yi tlhelaka hi engele. Kutani u xika, u endla xivumbeko xa dayimani (◇). Kutani ematshan'wini yo koka xirhendzevutani, u endla letere o ra wena ri va xivumbeko xa dayimani. Naswona wa swi tiva ku koka xivumbeko xa dayimani.
Letere leri landzelaka i letere p. Letere leri ri fana ngopfu na letere b, ntsena leswaku ematshan'wini ya leswaku layini yi va ehenhla ka ntambhu yo anekela swiambalo, yi le hansi ka yona.
Kutani letere leri ri fana ncamu na letere b, ntsena leswaku ri ni layini leyi xikaka ematshan'wini ya layini leyi khandziyaka.
Tsundzuka, layini leyi xikaka yi fanele ku xika swinene.
Letere leri landzelaka i letere q, leri nga muxaka wa letere a. Ri fana ngopfu na letere a. Kutani hi tsala letere a ra hina, kutani etlhelo ka rona, hi endla leswi landzelaka.
Kutani letere q ri fana ngopfu na letere a. Ri ni layini yo leha ntsena leyi xikaka, leyi nga ni layinana leyi kokiweke kutsongo hi ku hatlisa yi komba emahlweni ehansi.
Letere leri landzelaka i letere r. Xo sungula, hi tsala letere a ra hina.
Kutani ri fana na xiphemu xa le henhla xa letere n, handle ka ku koka ka vumbirhi ka letere n loku xikaka ku fana na letere i ra vumbirhi. Hi rona letere r leri.
Letere leri landzelaka i letere s. Ri leha ku ringana na letere a. Xiphemu lexi tikaka ngopfu xa rona hi leswaku u fanele ku lawula peni ya wena leswaku u endla tilayini timbirhi leti korhamaka.
Layini leyi yi nga korhama katsongo, ku fana na xivumbeko xa xiviri xa letere s.
Kumbe loko tilayini leti korhamaka ti ku tikela, u nga ri endla ri fana swinene ni layini leyi tlhelaka hala na hala. Hi rona letere s leri.
Letere t i letere leri u faneleke ku ri languta hi vukheta, hambileswi ri olovaka swinene, hikuva i letere leri lehaka swinene, kambe ri nga leheki ku fana na letere l.
Kutani xiya leswaku letere t ri ni xiphemu lexi humaka ehenhla ka layini yo tsemakanya, naswona xi nga humela ehenhla swinene.
Loko xiphemu lexi xi nga humeli ehenhla, naswona u hlaya hi ku hatlisa, ri nga languteka ku fana na letere c, naswona a wu swi lavi sweswo. Hikokwalaho u fanele ku va ni layini leyi humelaka ehenhla, leswaku loko u hlaya hi ku hatlisa, u nga ri pfilunganyi na letere c.
Letere u ri landzela letere t kahle swinene.
Kumbe loko u swi rhandza, u nga swi endla hi ndlela yo hambana. U nga sungula hi letere i leri nga ekule ku ya hi tlhelo ra xinene, kutani u koka leri nga hi tlhelo ra ximatsi, u xika u tlhela u khandziya, u koka kutsongo hi ku hatlisa leswaku u ri khumba.
Kutani u nga ri vumba hi yin'wana ya tindlela timbirhi. U nga sungula hi tlhelo ra ximatsi, kumbe u sungula hi tlhelo ra xinene. Swi le ka wena.
Kutani loko u ri languta kahle, ri fana ni letere a leri pfumalaka xiphemu xa rona xa le henhla, naswona hi swona ncamu leswi ri nga swona.
Letere leri landzelaka i letere v, naswona hi ri vumba hi ku koka kan'we.
I letere leri olovaka swinene.
Letere ra hina leri landzelaka i letere w, leri nga letere rin'wana leri olovaka. Hi sungula hi letere a,
Kutani i letere v rin'we leri landzeriwaka hi letere v rin'wana, naswona a wu tlakusi peni ya wena.
Loko u swi lava, u nga tlakusa peni ya wena. U endla letere v rin'we, kutani u endla letere v leri landzelaka etlhelo ka rona.
Letere leri landzelaka i letere x.
Engele leyi a yi fanelanga ku yima ngopfu, naswona a yi fanelanga ku etlela ngopfu.
Leri landzelaka i letere y. Sweswi, leri ri fana ni muxaka wa letere v, kambe ri ni layini yo leha leyi tsendzelekeke, leyi nghenaka ehansi ku fana na xikepe lexi fambaka ehansi ka mati.
Kutani ri languteka ku fana na letere v leri nga ni ncila wo leha lowu yaka hi tlhelo ra ximatsi.
Letere ra hina leri landzelaka i letere z, kumbe 'zed', hilaha van'wana va ri vitanaka hakona. Kutani letere leri ra olova.
Hi rona letere z ra hina leri.

Ku Dyondza ku Tsala — Xiphemu xo Sungula: Matsalelo ya Italiki lama Olovisiweke · Evan Millner · Published by Abecedaria Press