Abecedaria Press · Kulongoka Kusonika
Dilongi 2
Mu dilongi diadi si ulongoka kusonika alfabeti ya kukonda mpasi, ya masono makabana. Alfabeti yayi yavangwa mu diambu dia muntu wonso umonanga mpasi mu kuyala sitilo. Mpasi yayi yimonikanga mingi, ye nzila ya kuyisungika i kusala mpila yibalukidi: mpila yikadi nswaswani kibeni ye yina yilongwanga mingi.
Ntangu minlongoki balongokanga kusonika, ntangu zawonso balongwanga kufongisa masono mau va ndonga, kimana masono mamata ku zulu tuka va ndonga. Diau, bamonanga mpasi mingi mu kuyala bitini bia zulu bia masono mau.
Vava, beto tusalanga mpila yibalukidi. Tukangikanga masono meto ku ndonga.
Banza vo ndonga i nsinga ya kuyanika minlele, ye vo konso disono disimbwa va nsinga ye bima bia kukanga minlele ku nsinga. Kitini kia zulu kia konso disono kisimbanga ndonga, ye disono dikangama, dikulukanga ku nsi, bonso mvwatu ukangama ku nsinga ya kuyanika minlele.
Ntangu masono makangama ku ndonga, nsoniku yimonikanga ntangu zawonso ya kufwanana. Disu diaku dikwendanga ku ndonga, diau ka diena diambu dia nene ko kana bitini bia nsi bia masono ka bifwanana nda ko. Mpasi mosi ya nene ya nsoniku ya koko, ya kutula mambu mawonso mu ndonga mosi, yikatukidi.
Alfabeti yayi i mpila ya kukonda mpasi kibeni ya nsoniku ya Chancery. Nsoniku ya Chancery basadilanga yo mu kusonika ye koko mu nsi ya Angeletere, mu ntangu ya ntinu Henry VIII ye ntinu-nkento Elizabeth I. Nsoniku yayi yina ye nkonko zayingi: yavangwa mingi ye zinsinga za kusungama, ye zinsinga za kuzunga ka zina zayingi ko; ye koko kulenda yala nsinga ya kusungama kukonda mpasi kuluta nsinga ya kuzunga. Diau tulonganga Chancery ntete, ava tulonga masono makabana voti nsoniku ya masono mazunga ko. Mono mvangidi alfabeti yayi mu diambu dia nlongoki ame mosi wakondwa kuyala zinsinga za kuzunga.
Konso disono mu dilongi diadi dilenda vangwa ye zinsinga za kusungama kaka. Kana ulenda sonika zinsinga za kuzunga, ulenda zungisa nkonko zankaka. Kana bubu ka ulenda ko, zinsinga za kusungama zilungidi: disono diaku ka si dimonika ya kitoko kibeni ko, kansi si dikala ya kuzayakana mbote, ye ka dilenda kala disono diankaka ko. Kuna kuntwala, ntangu si ukala ye lukwikilu lwayingi, ulenda kotisa nsinga ya kuzunga.
Nsangu kwa minlongi. Kana nlongoki umonanga mpasi mu kubakula vo masono makangama, vanga kifwanisu kia bima biole bia kukanga minlele ku nsinga va zulu kwa disono, bonso vo bakangidi dio ku ndonga. Ulenda vanga mpe kifwanisu kia mvwatu fioti wa maboko makufi ukangama ku ndonga, ye bima biandi bia kukanga. Buna nlongoki si ubakula vo disono dikangama ku ndonga, bonso mvwatu.
Tala dilongi diadi mu video (mu Kingelezi): Masono makangama ku ndonga
Yibuka: disono diyantikanga va ndonga, ye dikangama, dikulukanga ku nsi.
Buna, i disono a dieto diodio. Kana kieleka uzolele, ulenda divana nsinga fioti ya nswalu ku nsi, ye kuyika kitoko kiankaka kana uzolele, kansi diadi i disono a dia kukonda mpasi kibeni.
Nga bitini bia nsi bifwanana? Ntangu wamana sonika ndonga ya masono a, sonika ndonga ya kusungama ye nti wa kusungika zindonga ku nsi a mo, mu kulanda bitini biau bia nsi. Nkia masono makondwa kufika ku ndonga? Nkia masono malutidi yo? Sonika diaka ndonga ya masono, ye sungika bifu biaku.
Ntete, sonika disono a. Disono a si dikala kima kia kuteza ntama ya ku nsi: si dikusonga nki ntama nsinga ya nda ya disono b yifweti kuluka ku nsi.
Buna, i disono b diodio.
Ku nima, ulenda tula nti wa kusungika zindonga ku nsi a disono a, mu kutala mbote nki ntama disono b dikulukanga. Mu mbala zantete, nanga ka si dikala mbote ko. Ka diena diambu ko, kadi beto tukangikanga masono meto ku ndonga, bonso minlele ku nsinga ya kuyanika minlele. Ku nima si tusungika bitini bia nsi, kimana masono mawonso makala ya kitoko ye ya kufwanana. Mu luyantiku, tutulanga mabanza meto mawonso va mpila za masono za kukonda mpasi.
Ava tusonika disono c ko, si tusonika disono a, kadi disono a si ditusonga mambu mayingi mu nki ntama disono c dikulukanga ku nsi a ndonga. Buna, sonika disono a diaku.
Ye buna, una ye disono c diaku.
Mu luyantiku, mono si ndomba vo usonika nsinga fioti ya kuzunga ye nsinga yankaka ya sitilo yaku. Ntangu si ulongoka mbote, ulenda sala diawonso mu nsinga mosi kaka, kukonda kunanguna sitilo yaku.
Vava tuna ye disono d. Kieleka, disono d difwanana ye disono a; kaka vo nsinga ya ku lubakala i ya nda kibeni. Kansi tuvanganga dio mu mpila ya nswaswani fioti.
Ava tuyantika ko, tusonikanga disono a, kimana tuzaya nki ntama nsinga yifweti kuluka ku nsi a ndonga yina tukangikanga disono, bonso minlele ku nsinga ya kuyanika minlele.
Ye buna, una ye disono d.
Nsangu ya kukeba mu zinsinga zimatanga ku zulu ye zinsinga zikulukanga ku nsi. Zinsinga zimatanga ku zulu zina bonso fize (kima kitombukanga ku zulu nswalu), ye zinsinga zikulukanga ku nsi zina bonso maswa makwendanga ku nsi a maza ma mbu. Nsinga yaku yimatanga ku zulu yifweti fwana nda ya disono dina ku nsi a yo; yilenda mpe kuluta yo, kana uzolele. Kansi ka yifweti kala ya nkufi ko, kadi buna bantu balenda yo vukisa ye disono a kana batanga nswalu, ye ngeye ka uzolele vukisa disono d diaku ye disono a ko.
Disono dilandanga i disono e. Ntete, tusonikanga disono a. Bosi, va lweka lwa disono a, sonika disono c. Si umona vo disono e difwanana mingi ye disono c, ye kieleka, tusonikanga dio mu mpila mosi.
Ye buna, una ye disono e.
Mu zinsinga zole. Kana uzolele, ulenda sala dio mu zinsinga zole za sitilo. Uyantikanga ku zulu, ku lubakala. Unatanga sitilo yaku mu kulambalala nate ku lumoso. Ukulukanga ku nsi, bosi usonikanga nsinga fioti ya nswalu yizunga, ku nsi. Bosi unangunanga sitilo yaku, ye usonikanga nsinga yibundisa ya kutengama.
Disono dilandanga i disono f. Disono diadi dinatanga mpasi kwa bantu bayingi bayantikanga kulongoka, kadi dimatanga ntama ku zulu, bonso fize, ye dikulukanga ntama ku nsi, bonso maswa makwendanga ku nsi a maza. Buna, tala mpila tusalanga.
Ntete, sonika disono a. Dio si dikusonga nki ntama ku zulu ufweti yantika, kadi disono diadi tuyantikanga dio ku zulu. Disono diadi disonikwanga mu zinsinga zole.
Ye buna, i disono f diodio.
Kana uzolele, ulenda zungisa fioti kitini kia zulu ye kitini kia nsi, kimana nkonko ka zikala ngolo kibeni ko. Buna, dimonikanga bonso disono s dia nda kibeni. Diau mpe dilendakana.
Bubu tufiki ku disono g. Disono g divangwanga ye disono a, dibundiswa ye kitini kia nsi kia disono f.
Ye tala mpila tusalanga dio. Ntete, tusonikanga disono a, kadi dio ditusonganga nki ntama ku nsi a ndonga kitini kia disono g kikwendanga ku nsi bonso maswa kifweti kuluka.
Kana utala disono a ye disono g, kitini kia zulu kia disono g kifweti fwanana ye disono a diaku.
Disono dilandanga i disono h, divangwanga mu mpila yifwanana mingi ye disono b. Ntete, tusonikanga disono a, ye dio ditusonganga nki ntama ku nsi a ndonga disono dieto difweti kuluka.
Kana usimbidi nsinga ya kutelama, voti wafinamene yo kibeni, disono dimonikanga bonso disono b, ye beto ka tuzolele ko vo disono h dieto dimonika bonso disono b. Diau, kifulu kia mpamba kifweti kala ku nsi. Diau i nswaswani ya nene va kati kwa disono h ye disono b.
Disono dilandanga i disono i, disono dia kukonda mpasi kuluta mawonso. I nsinga fioti kaka. Tuyantikanga va nsinga ya kuyanika minlele, tukulukanga ku nsi, ye tukulukanga kaka nate ku nda ya disono a. Diau, ntete tusonikanga disono a.
Ye buna, i disono i diodio.
Kansi ka usonika kizunga va zulu kwa dio ko. Diau dimonikanga ya kuseva. Buna, sonika ditona, voti nsinga fioti ya nswalu, bonso mono nsonikidi yo.
Disono dilandanga i disono j: dimonikanga ya kukonda mpasi, kansi kieleka dinatanga mpasi fioti, kadi dikulukanga ku nsi bonso maswa makwendanga ku nsi a maza. Ntete, sonika disono a diaku.
Ye buna, i disono j diodio.
Kansi ka usonika kizunga va zulu kwa dio ko, kadi diau dimonikanga ya kuseva.
Kieleka, disono j i disono i dia nda. Ye mu ndinga ya Kilatini, dibokilwanga kaka bwabu: disono i dia nda.
Disono k dina ye nsinga ya nda ya kutelama, bonso disono h tusonikidi ntete. Diau, tuyantikanga bonso vo tusonikanga disono h.
Ulenda mpe sala dio mu zinsinga zole. Ukulukanga ku nsi mu nsinga ya kusungama, bosi ukwendanga mu kulambalala, ukulumunanga nsinga yaku, usimbanga nsinga ya kutelama, bosi ubasisanga yo diaka ku lubakala, kukonda kunanguna sitilo yaku. Kansi mpila yayi ka yimonikanga ya kitoko ko bonso mpila yayi: ukulukanga ku nsi, ukwendanga mu kulambalala, uvutulanga nsinga ku kati, usalanga nkonko yaku fioti (yibuka: yau ka yisimbanga kibeni kitini kia nsi kia nsinga ya kutelama ko), bosi unangunanga sitilo yaku ye usonikanga nsinga fioti ku lubakala.
Buna, dimonikanga bonso disono dinene R, kansi disono dinene R dina ye dibendele va zulu, ditalanga ku zulu.
Bubu tuna ye disono l. Ntete, tusonikanga disono a. Disono l i disono ulenda sonika dia nkufi kibeni kukonda kuzola, ye buna dimonikanga bonso disono i. Diau, ufweti yibuka vo disono diadi dimatanga ku zulu bonso fize.
Ka diena diambu diankaka ko. Ye buna, i disono l diodio.
Kansi diambu dia mfunu kibeni i kutala mbote vo disono dina dia nda mu mpila yifweti, kadi minlongoki miami miayingi basonikanga dio dia nkufi kibeni, ye buna dimonikanga bonso disono i.
Bosi, disono n. Tusonika dio ava tusonika disono m ko, kukonda kulanda ndandani ya alfabeti. Usonika disono a, bosi va lweka lwandi usonika disono i. Bosi, penepene ye ntu wa disono i, uzungisa nsinga, bosi ukuluka ku nsi, usonika disono i diankaka. I bobo kaka. Diau, i masono i mole va lweka ye lweka, mabundana ye nsinga ya kuzunga.
Mpila mosi ya kubanza disono diadi: dio difwanana ye disono h. Kaka vo ka dina ye kitini kiandi kia nda kitombukanga ku zulu ko.
Kana i mpasi kwa ngeye mu zungisa nsinga yayi, sala bobo. Usonika disono i, bosi, penepene ye ntu wa disono i, usonika kaka nsinga ya kutengama fioti kibeni, yikala bonso ya kulambalala, bosi ukuluka ku nsi. Bobo disono n diaku dikala ye nkonko, ka dina ye nsinga ya kuzunga beni ko. Kansi mpila zole zazi zawonso i mbote.
Bubu tuna ye disono m. Tuyantika ye disono a dieto bonso tusalanga konso ntangu,
Diau, disono m i disono n disonikwa mbala zole. Tusonika disono n dieto, tunanguna sitilo yeto, tusonika diankaka dinamatana kibeni ye dio. Ka i mpasi ko, i diambu dia kukonda mpasi kibeni.
Disono o i disono dia mpasi kuluta masono mawonso. Batuzabisa vo muntu wa mayele ma kusonika bifwanisu, Raphael, wasonika bizunga mafunda ye mafunda, mu kuzola sonika kizunga kimosi kia kufwana kibeni. Beto ka si tusala bobo ko. Beto si tusonika dio mu mpila ya kukonda mpasi.
Ye bidimbu biabi biole, bisimbana, bisala mpila ya disono o. Disono o diadi dia nda, kansi ka dia nene ko. Dio dina nda mosi ye disono a dieto.
Tulenda zungisa kidimbu kia kukanga fioti kuluta, ye bosi tukala ye disono o dizungana fioti. Voti, kana una ye ngolo za ntima, ulenda yantika va ndonga, usonika kizunga, ukuluka nate ku nsi, ye uvutula nsinga nate kuna wayantika.
Kana diau i mpasi beni, sala bobo: sonika kidimbu kia kukanga kina ye nkonko. Ukuluka ku nsi, usonika mpila ya diamani (kifwanisu kina ye nkonko ziya). Diau, mu kifulu kia kusonika kizunga, usonika disono o diaku bonso diamani. Ye ngeye uzeye sonika mpila ya diamani.
Disono dilanda i disono p. Disono diadi difwanana beni ye disono b, kansi nsinga yandi ka yena ku zulu kwa nsinga ya kuyanika minlele ko, yena ku nsi.
Diau, disono diadi difwanana kibeni ye disono b, kansi dina ye nsinga yikulukanga ku nsi, mu kifulu kia nsinga yitombukanga ku zulu.
Ka uvilakana ko: nsinga yikulukanga ku nsi yifweti kuluka ntama beni.
Disono dilanda i disono q, dina bonso mpila ya disono a. Difwanana beni ye disono a. Diau tusonika disono a dieto, bosi va lweka lwandi tusala mambu mama malanda.
Diau, disono q difwanana beni ye disono a. Kaka vo dina ye nsinga ya nda yikulukanga ku nsi, ye nsinga fioti ya nswalu yitala ku ntwala ku nsi kwa yo.
Disono dilanda i disono r. Ntete, tusonika disono a dieto.
Diau, i bonso kitini kia zulu kia disono n, kukonda nsinga ya zole ya disono n yikulukanga ku nsi bonso disono i dia zole. Ye diau i disono r.
Disono dilanda i disono s. Dio dina nda mosi ye disono a. Kitini kia mpasi kibeni: ufweti yala sitilo yaku mu sonika zinsinga zole za kuzunga.
Nsinga yayi yilenda zunga fioti, bonso disono s dia kieleka.
Voti, kana zinsinga za kuzunga i mpasi kwa ngeye, ulenda sonika dio bonso nsinga ya kubaluka-baluka. Diau i disono s.
Disono t i disono ufweti kebila mbote, kana nkutu i disono dia kukonda mpasi kibeni, kadi dio dia nda, kansi ka dia nda bonso disono l ko.
Diau, tala vo disono t dina ye kitini kitombukanga ku zulu kwa nsinga ya kuzenga, ye kitini kiokio kilenda tombuka ntama beni.
Kana kitini kiokio ka kina ko, ye ngeye utanga nswalu, disono t dilenda monika bonso disono c, ye ka uzolele bobo ko. Muna diambu diadi ufweti kala ye nsinga yitombukanga ku zulu, kimana vo, ntangu utanganga nswalu, ka ubanza ko vo i disono c.
Disono u dilanda mbote kibeni disono t.
Voti, kana uzolele, ulenda sala dio mu mpila yankaka. Ulenda yantika ye disono i dina ku ndambu ya lubakala, bosi usonika nsinga ya ndambu ya lumoso, ukuluka ku nsi ye utombuka, ye nsinga fioti ya nswalu yisimba disono i.
Diau, ulenda sonika dio mu mpila mosi va kati kwa mpila zole. Ulenda yantika ku lumoso, voti ulenda yantika ku lubakala. I ngeye usola.
Diau, kana utala dio mbote, dio difwanana fioti ye disono a dikondwa kitini kiandi kia zulu, ye i bobo kibeni.
Disono dilanda i disono v, ye tusonika dio mu nsinga mosi.
Disono diadi dia kukonda mpasi kibeni.
Disono dieto dilanda i disono w, disono diankaka dia kukonda mpasi. Tuyantika ye disono a,
Diau, i disono v dimosi, bosi disono v diankaka, ye ka unanguna sitilo yaku ko.
Kana uzolele, ulenda nanguna sitilo yaku. Usonika disono v dimosi, bosi usonika disono v diankaka va lweka lwandi.
Disono dilanda i disono x.
Nsinga yayi ya kutengama ka yifweti telama beni ko, ye ka yifweti lambalala beni ko.
Disono dilanda i disono y. Disono diadi difwanana fioti ye disono v, kansi dina ye nsinga ya nda ya kutengama, yikulukanga ku nsi bonso maswa makwendanga ku nsi a maza.
Diau dimonika bonso disono v dina ye nkila ya nda ku ndambu ya lumoso.
Disono dieto dilanda i disono z, voti "zed", bonso bantu bankaka batelanga dio. Disono diadi dia kukonda mpasi.
Ye diau i disono z dieto.

Kulongoka Kusonika — Kitini kia Ntete: Masono ma Italiki ma Kukonda Mpasi · Evan Millner · Published by Abecedaria Press