Abecedaria Press · Koyekola Kokoma
Liteya 2
Na liteya oyo okoyekola kokoma alfabeti ya pete ya nkoma ekabwani. Esalemaki mpo na moto nyonso oyo amonaka mpasi mpo na kotambwisa ekomeli. Oyo ezali mpasi oyo bato mingi bazalaka na yango, mpe eyano na yango ezali kosala makambo na ndenge ekeseni mobimba na oyo balakisaka mbala na mbala.
Ntango bayekoli bayekolaka kokoma, balakisaka bango ntango nyonso ete bafandisa nkoma na bango likolo ya molongo, mpo nkoma emata uta na molongo. Mbuma na yango ezali ete bamonaka mpasi mingi mpo na kotambwisa eteni ya likolo ya nkoma na bango.
Awa tosalaka makambo na ndenge ekeseni mobimba. Tobakaka nkoma na biso na molongo.
Kanisa ete molongo ezali nsinga ya kokawusa bilamba, mpe ete nkoma moko na moko esimbami na yango na bikangeli ya bilamba. Likolo ya nkoma nyonso esimbi molongo, mpe nkoma ebakami, ekiti na nse, lokola simisi oyo ebakami na nsinga ya kokawusa bilamba.
Soki nkoma ebakami na molongo, makomi emonanaka ntango nyonso ekokani. Liso na yo ekendaka epai ya molongo, yango wana ezali na ntina mingi te soki nse ya nkoma nyonso ezali na bolai moko te. Moko ya mpasi minene ya makomi ya loboko, kotia nyonso semba na molongo moko, elongolami.
Alfabeti oyo ezali lolenge ya pete mingi ya makomi ya Chancery. Bato bazalaki kosalela Chancery mpo na kokoma na loboko na Angleterre, na ntango ya mokonzi Henry VIII mpe mokonzi-mwasi Elizabeth I. Ezali makomi oyo ezali na matumu mingi: esalemi mingi na minkoli semba, na minkoli ya kogumbama moke mpenza, mpe monkoli semba ezali pete mingi mpo na loboko kotambwisa koleka monkoli ya kogumbama. Yango wana tolakisaka Chancery liboso, liboso ya nkoma ekabwani to makomi ya nkoma ya kogumbama. Nasalaki alfabeti oyo mpo na moyekoli na ngai moko oyo azalaki koyeba kotambwisa minkoli ya kogumbama te.
Nkoma nyonso ya liteya oyo ekoki kosalema na minkoli semba kaka. Soki oyebi kosala minkoli ya kogumbama, okoki kogumbisa mwa moke matumu mosusu. Soki okoki naino te, minkoli semba ekoki: nkoma na yo ekomonana mwa ya kitoko te, kasi ekozala kaka polele, mpe ekoki kozala nkoma mosusu te. Na sima, ntango okomitiela motema mingi, okoki kokotisa monkoli ya kogumbama.
Liyebisi mpo na balakisi. Soki moyekoli amoni mpasi mpo na kososola ete nkoma ebakami, benda bikangeli mibale ya bilamba na likolo ya nkoma moko, lokola nde esimbami na molongo na bikangeli. Okoki kutu kobenda simisi moke ya maboko mikuse oyo ebakami na molongo, na bikangeli na yango. Bongo moyekoli akososola ete nkoma ebakami na molongo, lokola simisi.
Tala liteya oyo na video (na Lingelesi): Nkoma oyo ebakami na molongo
Kanisa: nkoma ebandaka na molongo mpe ebakami, ekiti na nse.
Yango nde nkoma a na biso. Soki olingi mpenza, okoki kobakisa monkoli moke ya mbangu na nse na yango, mpe kokembisa yango mingi soki olingi, kasi oyo ezali nkoma a ya pete mpenza.
Nse ya nkoma ekokani? Ntango okosilisa kokoma molongo ya nkoma a, benda molongo semba na nse na yango, na esika nse na yango esuki, na eloko ya semba ya kobenda milongo. Nkoma nini esuki liboso ya molongo? Nkoma nini eleki molongo? Koma molongo yango lisusu mpe bongisa mabunga na yo.
Liboso, koma nkoma a. Ekozala mpo na yo eloko ya komeka bozindo: ekolakisa yo tii wapi monkoli molai ya nkoma b esengeli kokita.
Yango nde nkoma b.
Na sima, okoki kotia eloko ya semba ya kobenda milongo na nse ya nkoma a, mpo na kotala tii wapi nkoma b ekiti. Na mbala mibale to misato ya liboso, ekoki kozala ete ezali malamu te. Ezali likambo te, mpo tozali kobaka nkoma na biso na molongo, lokola bilamba na nsinga ya kokawusa bilamba. Na sima tokobongisa nse, mpo nyonso ezala kitoko mpe ekokani. Na ebandeli, totiaka makanisi na biso na lolenge ya moboko ya nkoma.
Liboso ya kokoma nkoma c, tokokoma nkoma a, mpo yango ekoyebisa biso mingi tii wapi nkoma c ekiti na nse ya molongo. Bongo koma nkoma a na yo.
Mpe boye ozwi nkoma c na yo.
Na ebandeli, nalingi osala monkoli moke ya kogumbama na monkoli mosusu ya ekomeli, ekabwani. Ntango okokola na mayele, okoki kosala yango nyonso mbala moko, kozanga kotombola ekomeli na yo.
Awa tozali na nkoma d. Nkoma d ezali mpenza ndenge moko na nkoma a, bobele ete monkoli ya loboko ya mobali ezali molai mingi koleka. Kasi tosalaka yango na lolenge mwa ekeseni.
Liboso tobanda, tokoma nkoma a, mpo toyeba tii wapi monkoli ekiti na nse ya molongo oyo tobakaka nkoma na yango, lokola bilamba na nsinga ya kokawusa bilamba.
Mpe boye ozwi nkoma d.
Liyebisi ya kokebisa mpo na minkoli oyo emataka likolo mpe minkoli oyo ekitaka na nse. Minkoli oyo emataka ezali lokola bafize oyo emataka likolo, mpe minkoli oyo ekitaka ezali lokola masuwa oyo etambolaka na nse ya mai: ekitaka na nse ya mbu. Monkoli na yo oyo emataka esengeli kozala ata molai ndenge moko na bolai ya nkoma oyo ezali na nse na yango, mpe ekoki kozala molai koleka soki olingi. Kasi esengeli kozala mokuse te, mpo soki boye, moto akoki kokanisa ete ezali nkoma a soki azali kotanga mbangu, mpe olingi te ete moto azwa nkoma d na yo lokola nkoma a.
Nkoma na biso oyo elandi ezali nkoma e. Ya liboso, tokoma nkoma a. Sima, pembeni ya nkoma a, koma nkoma c. Okomona ete nkoma e ekokani mingi na nkoma c, mpe solo, tosalaka yango ndenge moko.
Mpe boye ozali na nkoma e.
Na minkoli mibale ya ekomeli. Soki olingi, okoki kosala yango na minkoli mibale ya ekomeli. Banda na likolo, na loboko ya mobali. Benda ekomeli na yo na ngambo tii na loboko ya mwasi. Kita na nse, mpe sima sala monkoli moke ya mbangu oyo egumbami na nse. Sima tombola ekomeli na yo, mpe benda monkoli oyo ekangisi, oyo etengami.
Nkoma na biso oyo elandi ezali nkoma f. Nkoma oyo ememelaka mikakatano bato mingi oyo bazali kobanda, mpo emataka mosika likolo, lokola fize, mpe ekitaka mosika na nse, lokola masuwa oyo etambolaka na nse ya mai. Yango wana, tala oyo tosalaka.
Ya liboso, koma nkoma a. Ekopesa yo likanisi ya tii wapi likolo osengeli kobanda, mpo tobandaka nkoma oyo na likolo. Esalemaka na minkoli mibale.
Mpe yango nde nkoma f.
Soki olingi, okoki kogumbisa mwa moke likolo mpe nse, mpo ezala na nsonge makasi te. Boye ekozala lokola nkoma s ya molai mpenza. Yango mpe ekoki.
Sikoyo toyei na nkoma g. Nkoma g esalemi na nkoma a, esangani na eteni ya nse ya nkoma f.
Mpe tala ndenge tosalaka yango. Ya liboso, tokoma nkoma a, mpo yango epesaka biso likanisi ya tii wapi na nse ya molongo eteni ya nkoma g oyo ekitaka lokola masuwa esengeli kokita.
Soki otali nkoma a mpe nkoma g, eteni ya likolo ya nkoma g esengeli komonana lokola nkoma a na yo.
Nkoma oyo elandi ezali nkoma h, oyo esalemaka na lolenge ekokani mingi na nkoma b. Ya liboso, tokoma nkoma a, mpe yango epesaka biso likanisi ya tii wapi na nse ya molongo nkoma na biso esengeli kokita.
Soki osimbi monkoli oyo etelemi semba, to opusani penepene mingi na yango, ekomonana lokola nkoma b, mpe tolingi te ete nkoma h na biso emonana lokola nkoma b. Yango wana esengeli kozala na esika ya pamba na nse. Yango nde bokeseni monene kati na nkoma h mpe nkoma b.
Nkoma na biso oyo elandi ezali nkoma i, oyo ezali pete koleka nyonso. Ezali kaka monkoli moke. Tobandaka na nsinga ya kokawusa bilamba, tokitaka, mpe tokitaka kaka tii na bolai ya nkoma a. Yango wana, ya liboso, tokoma nkoma a.
Mpe yango nde nkoma i.
Kasi kobenda zolongano likolo na yango te. Yango emonanaka lokola likambo ya kosekisa. Bongo, to litono, to monkoli moke ya mbangu, moke mpenza, lokola oyo nabendi.
Nkoma na biso oyo elandi ezali nkoma j, oyo emonanaka pete, kasi ya solo epesaka mwa mpasi mpo ekitaka lokola masuwa oyo etambolaka na nse ya mai. Ya liboso, koma nkoma a na yo.
Mpe yango nde nkoma j.
Kasi kobenda zolongano likolo na yango te, mpo yango emonanaka ya bozoba.
Nkoma j ezali mpenza nkoma i ya molai. Mpe na lokota ya Latina, babengaka yango bongo kaka: nkoma i ya molai.
Nkoma k ezali na monkoli molai etelemi semba, lokola nkoma h oyo tosalaki liboso. Yango wana tobanda lokola nde tozali kokoma nkoma h.
Okoki mpe kosala yango na minkoli mibale. Kita semba na nse, sima kende na ngambo, kitisa monkoli na yo, simba monkoli oyo etelemi semba, mpe sima bimisa yango lisusu epai ya loboko ya mobali kozanga kotombola ekomeli na yo. Yango emonanaka kitoko te lokola soki okiti, okei na ngambo, ozongisi yango kati, osali litumu na yo moke, oyo esimbi mpenza nse ya monkoli etelemi semba te (keba!), mpe sima otomboli ekomeli na yo mpe osali monkoli moke epai ya loboko ya mobali.
Bongo ezali lokola nkoma monene R, kasi nkoma monene R ezali na bendele likolo na yango, oyo etali likolo, epai ya lola.
Sikoyo tozali na nkoma l. Ya liboso, tokoma nkoma a. Nkoma l ezali nkoma oyo okoki kosala mokuse mingi na mabunga, mpe sima ekomonana lokola nkoma i. Yango wana osengeli kokanisa ete nkoma oyo emataka lokola fize.
Ezali kaka bongo. Yango nde nkoma l.
Kasi mayele ya ntina ezali kotala malamu ete ezali molai ndenge esengeli, mpo oyo esalemaka na bayekoli na ngai mingi ezali ete basalaka yango mokuse mingi, mpe sima ekomonana lokola nkoma i.
Sima, nkoma n. Tokosala yango liboso ya nkoma m, ata ezali na molandano ya alfabeti te. Boye koma nkoma a, mpe na pembeni na yango, sala nkoma i. Sima, penepene na likolo ya nkoma i, gumbisa monkoli, mpe kita na nse, sala nkoma i mosusu. Yango nde ezali mpenza. Boye ezali nkoma i mibale pembeni na pembeni, mpe ekangani na monkoli ya kogumbama.
Ndenge moko ya kokanisa nkoma oyo: ezali ndenge moko na nkoma h. Kaka ete ezangi eteni na yango ya molai oyo emati likolo na lola.
Sikoyo, soki monkoli wana ya kogumbama ezali kopesa yo mpasi, nalingi osala boye. Sala nkoma i, mpe penepene na likolo ya nkoma i, benda kaka molongo etengami moke mpenza, pene na kolala, mpe sima kita na nse. Boye nkoma n na yo ekozala na matumu mpe ekozala zolongano mingi te, kasi ndenge nyonso mibale esalaka malamu.
Sikoyo tozali na nkoma m. Tokobanda na nkoma a na biso lokola ntango nyonso,
Boye, na bokuse, nkoma m ezali nkoma n mbala mibale. Tokosala nkoma n na biso, tokotombola ekomeli na biso, mpe tokosala mosusu oyo ekangami na yango mpenza. Ezali polele, pete mpenza.
Nkoma o ezali nkoma ya mpasi koleka nkoma nyonso. Balobaka ete mosali-bilili Raphael abendaki zolongano nkoto na nkoto mpo na koluka kobenda moko oyo ezali malamu mpenza. Biso tokosala bongo te. Tokokomisa yango pete.
Mpe bilembo oyo mibale, ntango esimbani, esalaka elilingi ya nkoma o. Sikoyo elilingi wana ya o ezali molai mpe ekonda. Ezali na bolai ndenge moko na nkoma a na biso.
Tokoki kogumbisa elembo yango mwa mingi, mpe yango ekopesa biso nkoma o oyo ezali mwa zolongano mingi. To, soki ozali na mpiko, okoki kobanda na molongo mpe kobenda zolongano mobimba, kokita tii na nse mpe kozongisa yango epai obandaki.
Soki yango ezali mpasi mingi, sala boye: benda elembo ya songe. Boye kita na nse mpe sala elilingi ya diama, oyo ezali na ngambo minei. Boye, na esika ya kobenda zolongano, komisa nkoma o na yo elilingi ya diama. Mpe oyebi ndenge ya kobenda elilingi ya diama.
Nkoma oyo elandi ezali nkoma p. Nkoma oyo ekokani mingi na nkoma b, kaka ete na esika monkoli ezala likolo ya nsinga ya kokawusa bilamba, ezali na nse.
Boye nkoma oyo ezali mpenza lokola nkoma b, kaka ete ezali na monkoli oyo ekiti na nse na esika ya monkoli oyo emati likolo.
Kobosana te, monkoli oyo ekiti na nse esengeli kokita mosika mpenza.
Nkoma oyo elandi ezali nkoma q, oyo ezali lokola ndenge moko ya nkoma a. Ekokani mingi na nkoma a. Boye tokobenda nkoma a na biso, mpe na pembeni na yango, tokosala boye.
Boye nkoma q ekokani mingi na nkoma a. Kaka ete ezali na monkoli molai oyo ekiti na nse, na monkoli moke ya mbangu oyo etali liboso na nse.
Nkoma oyo elandi ezali nkoma r. Liboso tokobenda nkoma a na biso.
Boye ezali lokola eteni ya likolo ya nkoma n, kozanga monkoli ya mibale ya nkoma n oyo ekiti na nse lokola nkoma i ya mibale. Mpe yango nde nkoma r.
Nkoma oyo elandi ezali nkoma s. Ezali na bolai ndenge moko na nkoma a. Eteni na yango ya mpasi koleka ezali ete osengeli kotambwisa ekomeli na yo malamu mpo na kobenda minkoli mibale ya kogumbama.
Okoki kogumbisa yango moke, lokola elilingi ya solo ya nkoma s.
To soki minkoli ya kogumbama ezali kopesa yo mpasi, okoki kokomisa yango lokola monkoli ya songe-songe. Yango nde nkoma s.
Nkoma t ezali nkoma oyo osengeli kotala na bokebi mingi, ata ezali pete mpenza, mpo ezali nkoma ya molai, kasi ezali molai te lokola nkoma l.
Boye tala ete nkoma t ezali na eteni oyo ebimi likolo ya monkoli ya kokatisa, mpe ekoki kobima likolo mingi.
Soki eteni wana ebimi likolo te, mpe ozali kotanga mbangu, ekoki komonana lokola nkoma c, mpe olingi yango te. Yango wana esengeli ozala na monkoli oyo ebimi likolo, mpo ete ntango ozali kotanga mbangu, okanisa te ete ezali nkoma c.
Nkoma u elandi nkoma t malamu mpenza.
To soki olingi, okoki kosala yango na ndenge mosusu, kobanda na ngambo mosusu. Okoki kobanda na nkoma i oyo ezali mosika mingi na ngambo ya loboko ya mobali, mpe sima okoki kobenda oyo ya ngambo ya loboko ya mwasi, kokita mpe komata, na monkoli moke ya mbangu oyo esimbi yango.
Boye okoki kosala yango na ndenge moko kati na ndenge mibale. Okoki kobanda na ngambo ya loboko ya mwasi, to okoki kobanda na ngambo ya loboko ya mobali. Pona yo moko.
Boye soki otali yango malamu, ezali mwa lokola nkoma a oyo ezangi eteni na yango ya likolo, mpe yango nde ezali mpenza.
Nkoma oyo elandi ezali nkoma v, mpe tokosala yango na mbala moko.
Ezali nkoma pete mpenza.
Nkoma na biso oyo elandi ezali nkoma w, nkoma mosusu ya pete. Tokobanda na nkoma a,
Boye ezali nkoma v moko, elandi na nkoma v mosusu, mpe otombolaka ekomeli na yo te.
Soki olingi, okoki kotombola ekomeli na yo. Sala nkoma v moko, mpe sima sala nkoma v oyo elandi pembeni na yango.
Nkoma oyo elandi ezali nkoma x.
Monkoli oyo etengami esengeli kotelema mingi te, mpe esengeli kolala mingi te.
Nkoma oyo elandi ezali nkoma y. Sikoyo, oyo ezali lokola ndenge moko ya nkoma v, kasi ezali na monkoli molai etengami oyo ekiti na nse lokola masuwa oyo etambolaka na nse ya mai.
Boye emonanaka lokola nkoma v oyo ezali na mokila molai epai ya loboko ya mwasi.
Nkoma na biso oyo elandi ezali nkoma z, to "zed", ndenge basusu babengaka yango. Boye oyo ezali pete mpenza.
Mpe yango nde nkoma z na biso.

Koyekola Kokoma — Eteni ya Liboso: Nkoma ya Italiki ya Pete · Evan Millner · Published by Abecedaria Press