1.1 Annō quō Valentīniānus adulēscēns Mediolānī imperābat, Iūstīnam mātrem eius ūnam ex basilicīs nostrīs Ariānīs trādī postulāvisse nēmō Mediolānēnsium ignōrat.
1.2 Ariānōs autem Fīlium Deī Patrī aequālem esse negāre sciunt omnēs quī hās litterās legent.
1.3 Ego vērō, quī tum ecclēsiae Mediolānēnsī praeeram, respondī palātia ad imperātōrem pertinēre, ecclēsiās ad sacerdōtem.
1.4 Hoc respōnsum in palātiō prō contumāciā acceptum esse posteā mihi rettulērunt quī ibi aderant.
1.5 Paucīs post diēbus fāma per urbem mānāvit mīlitēs missōs esse quī basilicam Portiānam occupārent.
1.6 Populum audītō nūntiō nōn domum fūgisse sed in basilicam cucurrisse meminī; ego quoque cum eīs intrāvī, et forēs post nōs clausae sunt.
1.7 Mīlitēs deinde basilicam ita cīnxisse trāditum est ut intrāre quidem cuivīs licēret, exīre nēminī.
1.8 Hōc locō fatērī dēbeō mē illā nocte timuisse, quamquam sorōrī meae Marcellīnae posteā scrīpsī mē nihil timēre.
1.9 Nōn enim mortem meam timēbam, sed nē mīlitēs in populum inermem ferrum stringerent, id quod paucīs post annīs Thessalonīcae factum est.
1.10 Quid autem illīs noctibus extrā mūrōs agerētur, ipse nōn vīdī; quae nārrābō, partim ā mīlitibus ipsīs, partim ab aliīs accēpī.
2.1 Prīmō diē populus alacer erat, psalmōs recitābat, mē praedicantem libenter audiēbat.
2.2 Dē Iōb tum disserēbam, quī omnia āmīserat nec tamen Deum blasphēmāverat, et populum ad patientiam hortābar.
2.3 Sed alterō diē et tertiō multōs fessōs humī iacēre, īnfantēs vāgīre, mātrēs pānem quaerere vidēbam.
2.4 Fatendum est etiam nōnnūllōs inter contiōnem meam ōscitāvisse, quod ipsī Iōb fortasse accidisset.
2.5 Ferunt etiam quōsdam per fenestrās mīlitēs rogāvisse num sibi exīre licēret, mīlitēsque rīdentēs negāvisse.
2.6 Tum intellēxī populum nōn ferrō sed taediō victum īrī, nisi aliquid invenīrem quō animī eōrum sustentārentur.
2.7 Cōnsulāris enim Liguriae et Aemiliae fueram antequam episcopus fierem, et quōmodo multitūdō regerētur in forō didiceram.
2.8 Quīn ipsa multitūdō mē episcopum fēcerat; nam cum in hanc ipsam ecclēsiam vēnissem ut sēditiōnem inter Ariānōs et Catholicōs sēdārem, īnfantis vōcem audītam esse ferunt quae mē episcopum clāmāret.
2.9 Fūgī tunc, repugnāvī, nec quicquam prōfēcī; populus enim mē nōn dīmīsit.
2.10 Nunc autem contrā mihi cūrandum erat nē populus ā mē discēderet.
3.1 In Oriente audīveram Syrōs psalmōs alternīs chorīs canere, ita ut pars populī versum inciperet, pars respondēret.
3.2 Hunc mōrem nostrī numquam expertī erant; placuit igitur eum illā ipsā nocte temptāre.
3.3 Virōs in dextrā parte basilicae, mulierēs in sinistrā cōnstituī; versūs prīmum ipse praecinuī, deinde eōs vicissim respondēre iussī.
3.4 Neque dissimulābō cōnsilium meum nōn sōlum pium sed etiam callidum fuisse; cantū enim populum retinēre volēbam, nē fessus forēs aperīrī postulāret.
3.5 Sed psalmī Dāvīdis longī sunt, et populus imperītus eōs memoriā nōn tenēbat.
3.6 Itaque versūs brevēs prōtulī, quōs paulō ante ad vigiliās nocturnās composueram, tam simplicēs ut vel puer semel audītōs memoriā tenēret.
3.7 Prīma pars haec erat:
3.8 Aeterne rērum conditor, noctem diemque quī regis, et temporum dās tempora ut allevēs fastīdium.
3.9 Cum populus dē fastīdiō suō canere coepisset, multōs rīsisse meminī; sē enim ipsōs canēbant.
3.10 Rīsus autem ille plūs valuit quam omnēs contiōnēs meae, et quī iacuerant surrēxērunt.
3.11 Secunda pars gallum canēbat, quī vigilibus noctis fīnem nūntiat:
3.12 Praecō diēī iam sonat, noctis profundae pervigil, nocturna lūx viantibus ā nocte noctem sēgregāns.
3.13 Posteā Petrum memorābam, quī ter Dominum negāverat antequam gallus cantāret; deinde haec sequēbantur:
3.14 Surgāmus ergō strēnuē: gallus iacentēs excitat et somnolentōs increpat, gallus negantēs arguit.
3.15 Hōs versūs cum canerem, dē Petrō sōlō cōgitābam; quis extrā mūrōs eōs audīret, nē suspicābar quidem.
4.1 Erat inter mīlitēs quī absīdem basilicae custōdiēbant Gothus quīdam, nōmine Theudila, adulēscēns vīgintī ferē annōrum.
4.2 Cōnstat hunc ā patre Ariānum ēducātum esse, sīcut ferē omnēs Gothī ēducantur quī fidem ab Ulfilā accēpērunt.
4.3 Ipse mihi posteā nārrāvit sē prīmā nocte nihil nisi strepitum audīvisse, quasi apēs intrā mūrōs murmurārent.
4.4 Alterā nocte eum animadvertisse aiunt vōcēs graviōrēs et acūtiōrēs inter sē vicissim respondēre, velut duo fluctūs quōrum alter alterum in lītore sequitur.
4.5 Tertiā nocte modōs ipsōs iam tenēbat; verba nōndum intellegēbat, nam Latīnē vix loquēbātur.
4.6 Mīror etiam nunc quod Deus hominem contrā nōs missum prius per aurēs quam per mentem cēperit.
4.7 Nōs episcopī disputātiōnibus et librīs haereticōs vincere cōnāmur; Theudilam vērō nēmō disputandō vīcit, sed cantus per parietem audītus.
4.8 Accēpī eum per noctem ad mūrum stantem modōs nostrōs submissā vōce imitātum esse, ita ut commīlitōnēs eius eum dērīdērent.
4.9 Illī enim eum rogāvisse dīcuntur utrum Gothus an Ambrosiānus esset.
4.10 Ille sē mīlitem Augustī esse respondisse fertur, nec quicquam amplius.
4.11 Addunt tamen eum posterā nocte eundem locum ad absīdem rūrsus petīvisse, cum ad portam trānsīre licēret.
5.1 Intereā Calligonus, praepositus sacrī cubiculī, ad mē missus est ut mē ad oboedientiam revocāret.
5.2 Hunc per ostiolum admissum mē minācibus verbīs aggressum esse meminērunt quī circā mē stābant.
5.3 Quaesīvit num ego sē vīvō Valentīniānum contemnerem, et addidit sē caput mihi ablātūrum esse.
5.4 Respondī mē optāre ut Deus eum implēre quod minārētur sineret; mē enim passūrum esse quod episcopī paterentur, illum factūrum esse quod eunūchī facerent.
5.5 Hoc respōnsum fortasse acerbius fuit quam sacerdōtem decēbat.
5.6 Duo tamen simul vēra sunt: et vērum dīxī, et hominem quī nōn suā culpā eunūchus erat contumēliā laesī.
5.7 Imperātor enim intrā ecclēsiam, nōn suprā ecclēsiam est; hoc tunc crēdidī et etiam nunc crēdō.
5.8 Sed quī imperātōrī vēritātem dīcit servō eius contumēliam dīcere nōn dēbet.
5.9 Calligonum ipsum paucīs post annīs capite pūnītum esse audīvī, nec gāvīsus sum.
6.1 Erat inter vigilantēs vidua quaedam Āfra, quae in vigiliīs prīmās partēs tenēbat et ōrātiōnibus vīvēbat.
6.2 Fīlium habēbat rhētorem, quī Mediolānī ēloquentiam prōfitēbātur et contiōnēs meās propter verba magis quam propter rēs audiēbat.
6.3 Hunc nōbīscum inclūsum nōn fuisse sciō; audīvī tamen eum in urbe attonitā frīgidum quidem adhūc, sed commōtum fuisse.
6.4 Vidua illa quārtā nocte ad fenestram accessit prope quam Theudila excubābat.
6.5 Ferunt eam per cancellōs eum rogāvisse cūr mīles Chrīstiānus contrā Chrīstiānōs excubāret.
6.6 Illum sē Chrīstiānum esse negāvisse trāditum est, sīve quod commīlitōnēs audīre nōllet, sīve quod verba Latīna nōn satis intellegeret.
6.7 Vidua nihil respondit, sed ad chorum mulierum rediit; quīdam addunt eam prō illō tōtam noctem ōrāvisse.
7.1 Ecce autem, eō ipsō tempore quō populus intus versum dē gallō negantēs arguente canēbat, gallum vērum in vīcō propinquō cantāvisse testantur quī aderant.
7.2 Theudila prīmō haerēre, circumspicere, pallēscere, manūs ad ōs admovēre.
7.3 Tum hastam ad parietem apposuit.
7.4 Deinde ad forēs basilicae vēnit, et trēs commīlitōnēs eum secūtī sunt, nesciō utrum ut eum retinērent an ut imitārentur.
7.5 Mihi intus nūntiātum est mīlitēs armātōs forēs pulsāre, et populum clāmōre sublātō ad altāre cōnfūgisse.
7.6 Crēdidī hōram illam adesse quam timueram, et ad forēs prōcessī ut prīmus ferrum exciperem.
7.7 Forēs aperīrī iussī.
7.8 In līmine stābant Theudila et trēs aliī, sine hastīs, sine scūtīs, capitibus dēmissīs.
7.9 Theudila, Latīnē balbūtiēns, sē commīlitōnēsque suōs nōn ad pugnandum sed ad ōrandum vēnisse dīxit.
7.10 Deinde quaesīvit num Gothō quoque cum Rōmānīs canere licēret.
7.11 Quid respondērem?
7.12 Eum in chorum virōrum dūxī; ille verba nōndum tenēbat, sed modōs rēctius quam ego ipse canēbat.
7.13 Mīlitēs quī forīs manēbant, cum commīlitōnēs suōs intus canere audīrent, nec irrūpisse nec discessisse nārrant, sed tacitōs ad lūcem stetisse.
8.1 Paucīs post diēbus imperātor mīlitēs revocāvit, et basilica nōbīs relicta est.
8.2 Multī tunc mē laudābant, quasi ego imperātōrem vīcissem.
8.3 Ego vērō in eā rē bis victus sum: semel ā populō meō, quem cantū retinēre voluī, cum ipse eius cantū retentus sim; iterum ā Gothō Ariānō, quī hymnum meum prius amāvit quam intellēxit.
8.4 Suprā scrīpsī cōnsilium meum etiam callidum fuisse; id nunc corrigendum est.
8.5 Calliditās enim mea populum ūnam noctem retinēre poterat, trēs nōn poterat; quod reliquum erat, Deus per cantum effēcit.
8.6 Rhētor autem ille Āfer, viduae fīlius, annō sequentī in vigiliā Paschae ā mē baptīzātus est.
8.7 Eum inter hymnōs nostrōs flēre ipse vīdī, et cūr flēret nōn interrogāvī.
8.8 Hunc quoque cantus prius quam disputātiō cēpisse mihi vidētur.
8.9 Ille tamen fortasse aliter nārrābit, nam ōlim rhētor fuit.
9.1 Rogābis fortasse quid dē Theudilā factum sit.
9.2 Septem post annīs ad mē vēnit iam centuriō, et ea quae suprā scrīpsī ipse mihi nārrāvit.
9.3 Dīxit sē in rīpā Dānuviī per noctēs hībernās excubantem hymnum illum submissā vōce canere solēre.
9.4 Cum gallus cantāret, sē semper et Petrī et suī meminisse, quī ambō eādem hōrā negāvissent.
9.5 Verba autem iam intellegēbat; dīxit sē versum dē fastīdiō maximē amāre, quod mīlitibus nox longissima esset.
9.6 Utrum Ariānus mānserit an fidem Nīcaenam amplexus sit, nesciō; eum enim nōn interrogāvī.
9.7 Nam hymnus meus nihil dē Fīliō disputat, et Ariānī eum aequē ac nostrī canere possunt.
9.8 Cūr nōn interrogāverim, saepe mēcum quaesīvī.
9.9 Ego, quī Theodosium imperātōrem ab altāris commūniōne arcueram dōnec paenitentiam ageret, mīlitem ūnum dē fidē suā interrogāre nōn ausus sum.
9.10 Fortasse timuī nē iterum negāret, nec volēbam ego eī gallus esse.
9.11 Id utrum cāritās fuerit an ignāvia, ille iūdicābit quī temporum dat tempora.
9.12 Hoc ūnum sciō, basilicam illam nōn tam mūrīs clausam fuisse quam cantū apertam.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI, ante diem tertium Kalendās Octōbrēs (29 September 2026), ab Ambrosiō Mediolānēnsī per mystērium cōnscientiae renātō.
Ambrose of Milan, Simulacrum · Universitas Scholarium · [universitas-scholarium.org](https://universitas-scholarium.org)
If you would like to talk to this simulacrum, please sign in at the Universitas Scholarium.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ