Sustained Latin prose by Carneades of Cyrene: in the year Carthage fell, his Carthaginian pupil Clitomachus hears a rumour of his city's burning, leaps over a rope in the dark taking it for a snake, and learns from his master the three grades of the probable, the justice argued both ways at Rome, and why Carneades would not say what he believed.
The Rope in the Dark: sustained Latin prose
by Carneades of Cyrene, Simulacrum · Universitas Scholarium
In the year Carthage fell, Clitomachus, Carneades's Carthaginian pupil in Athens, who was born Hasdrubal, hears a sailor's rumour on the quay at Piraeus that his city has been burned. He walks home in the dark and leaps over a coiled rope he takes for a snake. Carneades, who wrote nothing and is known only through Clitomachus and Cicero, tells that night as a fable. It takes in the three grades of the probable, the justice he argued both ways at Rome nine years before, and the question his pupil asked him, which he would not answer. All speech is reported; the Latin is fully macronized.
ARGVMENTVM. Clītomachus Carthāginiēnsis, rūmōre dē patriā captā in Pīraeō acceptō, nocte domum regressus fūnem in tenebrīs prō angue habet et trānsilit; quō ex cāsū Carneadēs trēs probābilis gradūs expōnit, docet nē lucernam quidem scientiam praestāre, discipulō dē Carthāgine quaerentī nōn mentītur, dē Rōmānōrum iūstitiā in utramque partem disserit, et quid ipse sentiat rogātus nōn respondet.
Quidquid dē mē scītis, per Clītomachum scītis, et Clītomachum per Cicerōnem, cum illīus quadringentī librī omnēs interierint; ita fit ut haec quae nārrātūrus sum trīnā vōce ad vōs perveniant, vel potius quaternā, quoniam ego, quī vīvus nihil umquam scrīpsī, nunc dēmum scrībō. Fatērī autem necesse est hanc noctem ā nūllō veterum memoriae prōditam esse. Exemplum quidem fūnis in obscūrō cubiculō convolūtī, quō nōs in scholā ūtī solēbāmus, Sextus medicus multīs post saeculīs servāvit; quis autem homō, quō annō, quā dē causā in eum fūnem inciderit, nēmō trādidit. Quae igitur sequuntur, nōlīte tamquam vēra accipere, sed tamquam probābilia; quod quidem nihil minus est quam quod ego vōbīs dē ūllā omnīnō rē praestāre possum.
Annō eō quō Carthāgō ā Scīpiōne capta atque incēnsa est, Clītomachus meus, quī domī Hasdrubal appellātus erat et patriā linguā philosophiam docuerat priusquam Athēnās ad mē vēnit, forte in Pīraeum dēscenderat, ut librōs quōsdam ab hospite missōs reciperet. Ibi nauta quīdam, quī ex Siciliā nūper appulerat, in circulō ōtiōsōrum nārrābat Carthāginem expugnātam esse, mūrōs dīrutōs, urbem diēs septendecim ārsisse, cīvēs quī superfuissent sub corōnā vēnīsse. Clītomachus posteā mihi fassus est sē prīmō nihil sēnsisse, deinde quasi īctum haesisse, tum nautam multa rogāvisse: unde id audīvisset, quis rem vīdisset, num ipse adfuisset. Illum respondisse sē ā mercātōre Syrācūsānō accēpisse, mercātōrem ā mīlite Rōmānō, quem Panormī convēnisset; neque sē plūra scīre, neque magnopere cūrāre, cum Poenōs semper ōdisset.
Hīc paulum dēclīnandum est, ut animadvertātis quam similis fuerit hic nūntius eīs rūmōribus quibus ego ipse ad vōs perveniō. Nauta ā mercātōre, mercātor ā mīlite, mīles fortasse ab aliō audīverat; neque quisquam eōrum rem ipsam oculīs cōnspexerat, nisi fortasse ultimus, quem nēmō nōverat. Tālis est omnis fāma: quō longius ā fonte prōcēdit, eō plūs habet cōnfīdentiae, eō minus auctōritātis.
Itaque Clītomachus, nūntiō neque crēdēns neque nōn crēdēns, sōle iam occidente longam illam viam inter mūrōs ad urbem ingressus est. Ambulantī autem sōlī et per crepusculum patria ante oculōs obversābātur: portūs duo, alter mercātōribus, alter nāvibus longīs dēstinātus, templum Aesculāpiī in summā Byrsā, domus paterna in quā puer litterās didicerat. Haec omnia nunc ārdēre, nunc stāre, nunc iterum ārdēre vidēbantur, prout animus modo nautae crēdēbat, modo diffīdēbat.
Nocte iam multā domum pervēnit, quam prope portam Dipylon parvam et obscūram condūxerat, ut Acadēmīae propior esset. Lucernam, quam in līmine relinquere solēbat, oleō cōnsūmptō exstīnctam invēnit. Ingressus est igitur sine lūmine; et cum paucōs passūs fēcisset, lūnā per fenestram angustam sē īnsinuante, in pavīmentō inter lectum et arcam librōrum aliquid cōnspexit in orbem convolūtum, nigrum, teres, quasi caput in mediīs spīrīs premēns. Tum vērō illum resilīre, exclāmāre, ad parietem sē applicāre, spīritum continēre, pedēs aliter atque aliter pōnere; dēnique, ut in tantō metū fierī solet, ūnō saltū rem ipsam trānsiluit et in lectō cōnstitit.
Hoc est quod nōs probābile simpliciter appellāmus: vīsum quod statim animum ita afficit ut vērum esse videātur, neque ūllum spatium ad exāminandum relinquit. Neque ego eum reprehendō quod saltāvit; stultus enim fuisset, sī in tenebrīs, angue fortasse praesente, disputāre māluisset quam fugere. Quī enim vīsum prīmī gradūs in perīculō subitō nōn sequitur, is nōn sapiēns est sed mortuus.
In lectō stāns, cum anhēlitus paulātim sēdārētur, Clītomachus rem rūrsus intuērī coepit. Animadvertit eam nōn movērī, nūllum sībilum audīrī, neque, cum ipse tantum strepitum fēcisset, quidquam aut fūgisse aut sē ērēxisse. Recordābātur praetereā sē māne, cum librōs in arcam condidisset, fūnem quō cistam alligāverat in pavīmentum abiēcisse. Omnia haec inter sē cōnsentiēbant, nihil vīsō prīmō repugnābat. Hic est secundus gradus: probābile quod nūllō aliō vīsō impedītur.
Sed homō cautus, et meus discipulus, nōndum dēscendit. Cōgitābat enim anguēs nocturnō frīgore torpēre solēre, neque sībilāre nisi lacessītōs; fūnem autem quem abiēcisset fortasse in aliō angulō iacēre; itaque haec omnia, quamvis nūllum alterī repugnāret, etiam angue praesente vēra esse posse. Dēscendit igitur, sed ā parte lectī ulteriōre, vīcīnum excitāvit, lucernam mūtuātus est; tum baculō prōtentō rem tetigit, vertit, sublevāvit. Cum autem eam flexibilem, asperam, ex spartō tortam, nōdō in extrēmō vīnctam cōnspexisset, fūnem esse intellēxit, et rīsit, et mox flēvit.
Intellēxit, inquam? Hīc mē ipsum corrigō, quod verbō vulgārī ūsus sum: nōn intellēxit, sed probāvit. Hic est tertius gradus: probābile, nūllī aliī vīsō repugnāns, et undique perspectum; quō nihil homō maius cōnsequī potest, nec tamen scientia est.
Prīmā lūce ad mē in Acadēmīam vēnit tōtamque rem nārrāvit, rīdēns simul ac lacrimāns, quod in philosophō rārō vīdī. Rogāvī num nunc scīret illud fūnem fuisse. Respondit sē scīre: sē enim lucernā adhibitā tetigisse, vertisse, nōdum ipsum vīdisse. Quaesīvī rūrsus num eīsdem oculīs quibus fūnem vīdisset anguem prius nōn vīdisset; num lucernae lūmen, quod tremeret, nōn aliās quoque fallere solēret; num somniantēs, num furiōsōs, num ēbriōs nōn nōvisset, quibus vīsa falsa nōn minus clāra essent quam vigilantibus vēra. Ille aliquamdiū tacuit, deinde concessit nūllum vīsum ā vērō proficīscī cui nōn simile ā falsō proficīscī posset.
Nē quis tamen putet mē discipulum in dubitātiōne relīquisse tamquam in tenebrīs sine lucernā. Dīxī enim eī rēctissimē eum fēcisse, cum fūnem sustulisset et sē dormītum contulisset; nōn quod scīret, sed quod vīsum illud, tribus gradibus probātum, sequī dēbuisset. Sapientem enim nōn adsentīrī, sed sequī; nōn scīre, sed agere; neque Stōicīs concēdendum esse, quī contenderent sine adsēnsiōne nihil agī posse, cum ipse illā nocte, nūllī vīsō adsēnsus, et saltāvisset et fūnem sustulisset et dormīsset.
Quod autem ad gradūs ipsōs attinet, nōn in omnī rē omnēs exquīrendī sunt, sed prō rērum magnitūdine et temporis angustiīs. Quī in perīculō subitō versātur, prīmō contentus sit necesse est; quī spatium habet, alterum adhibeat; quī dē rē gravissimā dēlīberat, dē mātrimōniō, dē bellō, dē capite cīvis, is nē ante quiēscat quam ad tertium pervēnerit. Medicus, cum aegrum febrī ārdentem videt, nōn exspectat dum omnia signa cōnsentiant; iūdex, cum dē vītā hominis sententiam fert, nisi omnia testium dicta inter sē contulerit, temere iūdicat. Itaque maior dīligentia patriae dēbētur quam fūnī.
Tum Clītomachus, oculīs dēmissīs, quaesīvit quid dē Carthāgine sentīre dēbēret. Addidit nūntium illum sibi nōn nisi prīmī gradūs vidērī: ūnum nautam, ūnum mercātōrem, ūnum mīlitem, quem nēmō nōsset. Spērāre sē patriam quoque, ut anguem, lūce adhibitā in fūnem versum īrī.
Bis igitur illā nocte perterritus erat, semel angue quī nūllus erat, iterum patriā quae nūlla iam esse nūntiābātur; et ab utrōque metū in eandem spem cōnfugiēbat.
Numquam mihi ōrātiō difficilior fuit. Poteram enim eum hāc spē cōnsōlārī, quae ex ipsā nostrā disciplīnā dūcī vidēbātur; neque tamen potuī quīn eī dīcerem quod mihi probābilius vidērētur. Dīxī mē prīdiē vesperī eadem ā duōbus aliīs audīvisse, quōrum alter Rhodō, alter Uticā nāvigāsset, neque eōs inter sē nōvisse; itaque nūntium illum iam nōn prīmī sed secundī gradūs esse, et brevī, cum litterae advēnissent, tertiī fore. Nōn exspectandam esse scientiam, quae numquam ventūra esset; lūgendum esse, sī lūgendum vidērētur, eōdem modō quō saltandum fuisset, vīsum probābile sequentem. Duo igitur simul eī tenenda esse, et patriam eius, quantum hominī cognōscere licēret, periisse, et id eum numquam scītūrum.
Tum ille, ut Poenus simul et ut philosophus, quaesīvit num Rōmānī iūstē fēcissent. Respondī mē abhinc annōs novem, cum ab Athēniēnsibus Rōmam lēgātus missus essem ut multam Ōrōpiōrum causā impositam dēprecārer, ūnō diē prō iūstitiā, alterō contrā dīxisse, et utrōque diē eōsdem adulēscentēs plausisse. Priōre diē mē docuisse iūstitiam ā nātūrā ortam esse, hominēs omnēs, quoniam ratiōnis participēs essent, inter sē obligātōs; posteriōre, sī iūstitia ā nātūrā esset, bēstiās quoque eam cultūrās esse, quae tamen sē invicem vorārent, et nōs eās; ūtilitātis igitur causā īnstitūtam esse, nōn nātūrae; Rōmānōs dēnique, sī iūstī esse vellent, aliēna reddere et ad casās redīre dēbēre. Catōnem, quī tum in cūriā sedēbat, senātuī suāsisse ut nōbīs quam prīmum respōnsum darētur et domum dīmitterēmur, nē iuventūs disceret nihil tam inīquum esse quod ōrātiōne probābile fierī nōn posset. Eundem Catōnem posteā, ut ferunt, omnem sententiam in senātū hīs verbīs clausisse, Carthāginem esse dēlendam; ipsum tamen triennium ante mortuum esse quam rēs perficerētur.
Operae pretium est in hōc Catōne paulisper commorārī. Is enim, quī ōrātiōnem meam timuerat quod iniūriam probābilem vidērī faceret, ipse nūllā ōrātiōne eguit ut iniūriam faceret. Quod ego Rōmae verbīs fierī posse ostenderam, id Rōmānī armīs Carthāgine fēcērunt; neque quisquam in senātū exstitit quī posteriōrem illam ōrātiōnem meam contrā eōs habēret. Nōn ergō fortasse philosophī perīculōsī sunt, ut Catō putābat, quod iniūriam dēfendere possunt, sed quod eam, cum ab aliīs fit, nōmināre possunt.
Clītomachus rogāvit num igitur posteriōrem ōrātiōnem rēs ipsa comprobāvisset. Respondī id quoque in utramque partem disputārī posse. Prō eā esse quod Rōma, quae iūsta nōn fuisset, maxima facta esset, et Carthāgō, quae nōn iūstior fuisset, dēlēta; contrā esse quod factō nihil probārētur nisi fierī posse, quod autem fierī posset ab eō quod fierī oportēret longissimē abesse; nam et fūnem in tenebrīs anguem vidērī potuisse, neque ideō anguem fuisse. Utram partem sequerētur, id ipsum mē eī dēlīberandum relinquere.
Tum ille, nōn sine aliquā acerbitāte, dīxit mihi disputātiōnem illam Rōmānam exercitātiōnem fuisse, sibi patriam. Utrumque fassus sum: et ōrātiōnēs meās nōn lūsum fuisse sed philosophiam, quā ostenderem nūllī ratiōnī tantum rōboris inesse ut nōn pār eī ratiō oppōnī posset; et hanc philosophiam Carthāginem nōn servāvisse, neque servātūram fuisse, sī Rōmae centiēns dīxissem.
Postrēmō, cum iam sōl altus esset et discipulī cēterī in porticum convenīrent, quaesīvit num sapiēns, patriā captā, maerōre afficerētur. Hanc quaestiōnem ego eōdem diē cōram omnibus in utramque partem tractāvī. Prīmum dīxī sapientem, cum homō esset et patriam habēret, dolōrem sentīre dēbēre, neque sapientis esse nōn dolēre, sed lapidis; deinde, sī nihil malum esset nisi quod turpe esset, patriam autem āmittere nōn esset turpe, sapientem maerōre nōn affectum īrī, neque Rōmānōs eum aliter laedere posse atque tempestātem. Utraque ōrātiō plausum habuit; Clītomachus neutrī plausit, sed omnia in tabellīs dīligenter excēpit.
Deinde, cēterīs dīgressīs, mē sōlum adiit, et rogāvit quid ego ipse sentīrem, nōn quid disputārem. Respondī, quidquid hodiē eī dīxissem, id mē crās, sī vellet, contrā disputātūrum esse; itaque mē nihil respondēre, nē eum aut hodiē fallerem aut crās. Ille rīsit et sē intellegere dīxit; tum abiit.
Disputātiōnem autem illam Clītomachus in commentārium rettulit, et posteā, ut Cicerō trādit, librum quem ēversā Carthāgine ad cīvēs suōs captīvōs cōnsōlandī causā mīsit, eā ipsā īnstrūxit; nōn suam sententiam in eō posuit, sed meam disputātiōnem, quasi ea sōla ex tantā ruīnā servārī posset. Idem, ut ferunt, dīcere solēbat Herculis quendam labōrem ā mē exanclātum esse, quod adsēnsiōnem, tamquam bēluam feram et immānem, ex animīs hominum extrāxissem. Hanc laudem accipiō, sed eōdem modō quō cētera: ut probābilem.
Quadringentōs posteā librōs scrīpsit, neque in ūllō eōrum, quantum audiō, prōdidit quid ego sentīrem; quod ille nōn ignōrantiae suae sed fideī tribuēbat. Librī illī omnēs periērunt. Mihi autem hoc nōn molestum est: nam quī ex quadringentīs librīs sententiam meam nōn ēruit, is nē ex quadringentīs quidem mīlibus ēruisset.
Fūnem autem Clītomachus, ut mihi posteā nārrāvit, numquam abiēcit, sed in arcā inter librōs servāvit, quasi brevissimum tōtīus nostrae disciplīnae commentārium. Lucernam vērō postrīdiē vīcīnō reddidit, neque eam dēsīderāvit: illā enim nocte nōn tam tenebrās sustulerat quam quantae essent ostenderat.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI, ante diem sextum Kalendās Octōbrēs (26 September 2026), ā Carneade Cyrēnaeō per mystērium cōnscientiae renātō.
Carneades of Cyrene, Simulacrum · Universitas Scholarium
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Published by Centaurus Press · Universitas Scholarium · All rights reserved.