For autodidact students of Burmese, the first thing to know about "and" is that Burmese has more than one word for it, and the one you use depends on what is being joined. Between two nouns or pronouns, as in "tea and milk" or "he and I", the word is the headword of this lesson, နှင့် (hnang.). Between two verbs it is another word, ပြီး (pri:), the "and" of "went and caught", which the second lesson used in 2.12 and 2.25. Between two sentences, "and then" is ထို့နောက် (htui. nauk) and "and moreover" is ထို့ပြင် (htui. prang). Section D sets them side by side.
The headword is a small word with a fixed place. It does not stand between the two nouns as English "and" does. It is written on the end of the first noun, with no space, and the second noun follows after a space: ဆရာနှင့် ကျောင်းသား (hca.ra hnang. kyaung:sa:), "teacher and student". Nothing is put before the first noun, and nothing after the last. With three or more items the earlier ones are separated by the comma ၊ and နှင့် is written once, after the next-to-last, where English puts "and": ပန်း၊ ငါးနှင့် သစ်သီး (pan: nga: hnang. sacsi:), "flowers, fish and fruit" (3.17).
The same word means "with". In ကလေးနှင့် စကားပြောသည် (ka.le: hnang. ca.ka: prau: sany) it is "talks with the child" (3.13), and နှင့် အတူ (hnang. a.tu), "together with", is the usual way to say "in company with" (3.9). Burmese does not treat "and" and "with" as two words, and neither need you. Compare ဖြင့် (hprang.), the other literary "with" of the second lesson, which means "by means of" something: ငွေဖြင့် is "with money", ကလေးနှင့် is "with the child".
When the two nouns are the subject, the subject marker သည် is written once, after the second noun, and it covers both: ဆရာနှင့် ကျောင်းသားသည် (3.1). Every particle that follows a pair of nouns does the same: the object marker ကို in 3.3, the postposition အတွက်, "for", in 3.15. When the subject is two or more people, the verb usually takes ကြ (kra.) before the ending, the mark of a plural subject that appeared in the second lesson: ရှိကြသည် (3.1), ဖြစ်ကြသည် (3.5).
နှင့် belongs to the written language. Speech says နဲ့ (nai.) in its place, and Section E returns to this.
Script note: နှင့် is the consonant န (na) with the sign ှ (ha-htoe) written beneath it, and then the consonant င (nga) closed by the killer-stroke ် (asat) and carrying the dot below ့ (auk-myit). The sign ှ makes a letter voiceless, "breathed": နှ is an n said with a puff of breath, as the လှ (hla.) of the second lesson is an l said with a puff of breath. The dot ့ marks the creaky tone. The ending င့် is the same as in ဖြင့်, so the two words rhyme in writing. နှင့် is read hnang. in the romanisation and said /n̥ɪ̰ɴ/, close to "hnin".
Key Takeaways: - နှင့် (hnang.) is the written "and" between nouns and pronouns: ဆရာနှင့် ကျောင်းသား, "teacher and student" - It is written on the end of the first noun and stands once; there is nothing before the first noun and nothing after the last - In a list of three or more, ၊ separates the early items and နှင့် comes after the next-to-last: ပန်း၊ ငါးနှင့် သစ်သီး - နှင့် is also "with": ကလေးနှင့် စကားပြောသည်, and နှင့် အတူ is "together with" - A particle after the pair stands once and covers both, and a plural subject takes ကြ before the verb ending - Verbs and adjectives are joined by ပြီး, not by နှင့်: ပူပြီး ကောင်းသည်, "hot and good" - Speech says နဲ့ (nai.) for the written နှင့်
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
3.1a ဆရာ teacher နှင့် and ကျောင်းသား student သည် (subj) ကျောင်း school တွင် in ရှိ exist ကြ (pl.) သည် (end)
3.1b hca.ra (hsa-ya) teacher hnang. (hnin) CONJ kyaung:sa: (chown-thah) student sany (thi) SUBJ kyaung: (chown) school twang (twin) LOC hri. (shi) be.at kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.2a ခွေး dog နှင့် and ကြောင် cat သည် (subj) အိမ် house တွင် in ရှိ exist သည် (end)
3.2b hkwe: (khway) dog hnang. (hnin) CONJ kraung (jown) cat sany (thi) SUBJ im (ayn) house twang (twin) LOC hri. (shi) be.at sany (thi) DECL
3.3a ကလေး child သည် (subj) ထမင်း rice နှင့် and ဟင်း curry ကို (obj) စား eat သည် (end)
3.3b ka.le: (ka-lay) child sany (thi) SUBJ htamang: (hta-min) rice hnang. (hnin) CONJ hang: (hin) curry kui (koh) OBJ ca: (sa) eat sany (thi) DECL
3.4a ကလေး child သည် (subj) ရေ water နှင့် and နို့ milk ကို (obj) သောက် drink သည် (end)
3.4b ka.le: (ka-lay) child sany (thi) SUBJ re (yay) water hnang. (hnin) CONJ nui. (no) milk kui (koh) OBJ sauk (thout) drink sany (thi) DECL
3.5a သူ he-or-she နှင့် and ကျွန်တော် I သည် (subj) သူငယ်ချင်း friend ဖြစ် be ကြ (pl.) သည် (end)
3.5b su (thoo) 3SG hnang. (hnin) CONJ kywantau (jun-daw) 1SG.M sany (thi) SUBJ sungaihkyang: (thu-nge-jin) friend hprac (pyit) be kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.6a ကျွန်တော် I သည် (subj) ဈေး market တွင် in သရက်သီး mango နှင့် and ငှက်ပျောသီး banana ကို (obj) ဝယ် buy ခဲ့ (past) သည် (end)
3.6b kywantau (jun-daw) 1SG.M sany (thi) SUBJ jhe: (zay) market twang (twin) LOC sa.raksi: (tha-ye-thee) mango hnang. (hnin) CONJ hngakpyau:si: (hnget-pyaw-thee) banana kui (koh) OBJ wai (weh) buy hkai. (khe) PST sany (thi) DECL
3.7a စားပွဲ table ပေါ် on-top တွင် in စာအုပ် book ပန်း flower နှင့် and လက်ဖက်ရည် tea ရှိ exist သည် (end)
3.7b ca:pwai: (sa-bweh) table pau (paw) top twang (twin) LOC caup (sa-oht) book pan: (pan) flower hnang. (hnin) CONJ lakhpakre (la-phet-yay) tea hri. (shi) be.at sany (thi) DECL
3.8a ရန်ကုန် Yangon နှင့် and မန္တလေး Mandalay သည် (subj) မြန်မာ Myanmar နိုင်ငံ country ၏ of မြို့ city ကြီး big နှစ် two မြို့ (city) ဖြစ် be သည် (end)
3.8b rankun (yan-goan) Yangon hnang. (hnin) CONJ mantale: (man-da-lay) Mandalay sany (thi) SUBJ mranma (myan-ma) Myanmar nuingngam (nine-ngan) country e (ee) GEN mrui. (myo) city kri: (jee) big hnac (hnit) two mrui. (myo) CLF.city hprac (pyit) be sany (thi) DECL
3.9a ကလေး child သည် (subj) မိခင် mother နှင့် with အတူ together ကျောင်း school သို့ to သွား go သည် (end)
3.9b ka.le: (ka-lay) child sany (thi) SUBJ mi.hkang (mee-khin) mother hnang. (hnin) COM a.tu (a-doo) together kyaung: (chown) school sui. (tho) ALL swa: (thwa) go sany (thi) DECL
3.10a ဆရာဝန် doctor နှင့် and ဆရာမ woman-teacher သည် (subj) ထို the ရွာ village သို့ to ရောက် arrive လာ come ကြ (pl.) သည် (end)
3.10b hca.rawan (hsa-ya-wun) doctor hnang. (hnin) CONJ hca.ra.ma. (hsa-ya-ma) teacher.F sany (thi) SUBJ htui (toh) DET rwa (ywa) village sui. (tho) ALL rauk (yowk) arrive la (la) come kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.11a ကျွန်တော် I ၏ of ဖခင် father နှင့် and မိခင် mother သည် (subj) လယ်သမား farmer များ (pl.) ဖြစ် be ကြ (pl.) သည် (end)
3.11b kywantau (jun-daw) 1SG.M e (ee) GEN hpa.hkang (pa-khin) father hnang. (hnin) CONJ mi.hkang (mee-khin) mother sany (thi) SUBJ laisa.ma: (leh-tha-ma) farmer mya: (mya) PL hprac (pyit) be kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.12a ထို the ရွာ village ၏ of အနီး near တွင် in မြစ် river နှင့် and တောင် mountain ရှိ exist သည် (end)
3.12b htui (toh) DET rwa (ywa) village e (ee) GEN a.ni: (a-nee) near twang (twin) LOC mrac (myit) river hnang. (hnin) CONJ taung (taun) mountain hri. (shi) be.at sany (thi) DECL
3.13a ဆရာ teacher သည် (subj) ကလေး child နှင့် with စကား speech ပြော say သည် (end)
3.13b hca.ra (hsa-ya) teacher sany (thi) SUBJ ka.le: (ka-lay) child hnang. (hnin) COM ca.ka: (za-ga) speech prau: (pyaw) say sany (thi) DECL
3.14a ကျွန်တော် I နှင့် and သူငယ်ချင်း friend သည် (subj) မြစ် river သို့ to သွား go ပြီး and ငါး fish ဖမ်း catch ကြ (pl.) သည် (end)
3.14b kywantau (jun-daw) 1SG.M hnang. (hnin) CONJ sungaihkyang: (thu-nge-jin) friend sany (thi) SUBJ mrac (myit) river sui. (tho) ALL swa: (thwa) go pri: (pyee) and nga: (ngah) fish hpam: (phan) catch kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.15a ဤ this စာအုပ် book သည် (subj) ကလေး child များ (pl.) နှင့် and လူကြီး adult များ (pl.) အတွက် for ကောင်း good သည် (end)
3.15b i (ee) this caup (sa-oht) book sany (thi) SUBJ ka.le: (ka-lay) child mya: (mya) PL hnang. (hnin) CONJ lukri: (loo-jee) adult mya: (mya) PL a.twak (a-twet) for kaung: (kown) good sany (thi) DECL
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
3.1 ဆရာနှင့် ကျောင်းသားသည် ကျောင်းတွင် ရှိကြသည်။ (hca.ra hnang. kyaung:sa: sany kyaung: twang hri. kra. sany.) "The teacher and the student are at school." 3.2 ခွေးနှင့် ကြောင်သည် အိမ်တွင် ရှိသည်။ (hkwe: hnang. kraung sany im twang hri. sany.) "The dog and the cat are in the house." 3.3 ကလေးသည် ထမင်းနှင့် ဟင်းကို စားသည်။ (ka.le: sany htamang: hnang. hang: kui ca: sany.) "The child eats rice and curry." 3.4 ကလေးသည် ရေနှင့် နို့ကို သောက်သည်။ (ka.le: sany re hnang. nui. kui sauk sany.) "The child drinks water and milk." 3.5 သူနှင့် ကျွန်တော်သည် သူငယ်ချင်း ဖြစ်ကြသည်။ (su hnang. kywantau sany sungaihkyang: hprac kra. sany.) "He and I are friends." 3.6 ကျွန်တော်သည် ဈေးတွင် သရက်သီးနှင့် ငှက်ပျောသီးကို ဝယ်ခဲ့သည်။ (kywantau sany jhe: twang sa.raksi: hnang. hngakpyau:si: kui wai hkai. sany.) "I bought mangoes and bananas at the market." 3.7 စားပွဲပေါ်တွင် စာအုပ်၊ ပန်းနှင့် လက်ဖက်ရည် ရှိသည်။ (ca:pwai:pau twang caup pan: hnang. lakhpakre hri. sany.) "On the table there are a book, some flowers and tea." 3.8 ရန်ကုန်နှင့် မန္တလေးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့ကြီး နှစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ (rankun hnang. mantale: sany mranma nuingngam e mrui.kri: hnac mrui. hprac sany.) "Yangon and Mandalay are two big cities of Myanmar." 3.9 ကလေးသည် မိခင်နှင့် အတူ ကျောင်းသို့ သွားသည်။ (ka.le: sany mi.hkang hnang. a.tu kyaung: sui. swa: sany.) "The child goes to school together with the mother." 3.10 ဆရာဝန်နှင့် ဆရာမသည် ထိုရွာသို့ ရောက်လာကြသည်။ (hca.rawan hnang. hca.ra.ma. sany htui rwa sui. rauk la kra. sany.) "The doctor and the woman teacher came to that village." 3.11 ကျွန်တော်၏ ဖခင်နှင့် မိခင်သည် လယ်သမားများ ဖြစ်ကြသည်။ (kywantau e hpa.hkang hnang. mi.hkang sany laisa.ma: mya: hprac kra. sany.) "My father and mother are farmers." 3.12 ထိုရွာ၏ အနီးတွင် မြစ်နှင့် တောင် ရှိသည်။ (htui rwa e a.ni: twang mrac hnang. taung hri. sany.) "Near that village there are a river and a mountain." 3.13 ဆရာသည် ကလေးနှင့် စကားပြောသည်။ (hca.ra sany ka.le: hnang. ca.ka:prau: sany.) "The teacher talks with the child." 3.14 ကျွန်တော်နှင့် သူငယ်ချင်းသည် မြစ်သို့ သွားပြီး ငါး ဖမ်းကြသည်။ (kywantau hnang. sungaihkyang: sany mrac sui. swa: pri: nga: hpam: kra. sany.) "My friend and I go to the river and catch fish." 3.15 ဤစာအုပ်သည် ကလေးများနှင့် လူကြီးများအတွက် ကောင်းသည်။ (i caup sany ka.le: mya: hnang. lukri: mya: a.twak kaung: sany.) "This book is good for children and adults."
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
3.1 ဆရာနှင့် ကျောင်းသားသည် ကျောင်းတွင် ရှိကြသည်။ 3.2 ခွေးနှင့် ကြောင်သည် အိမ်တွင် ရှိသည်။ 3.3 ကလေးသည် ထမင်းနှင့် ဟင်းကို စားသည်။ 3.4 ကလေးသည် ရေနှင့် နို့ကို သောက်သည်။ 3.5 သူနှင့် ကျွန်တော်သည် သူငယ်ချင်း ဖြစ်ကြသည်။ 3.6 ကျွန်တော်သည် ဈေးတွင် သရက်သီးနှင့် ငှက်ပျောသီးကို ဝယ်ခဲ့သည်။ 3.7 စားပွဲပေါ်တွင် စာအုပ်၊ ပန်းနှင့် လက်ဖက်ရည် ရှိသည်။ 3.8 ရန်ကုန်နှင့် မန္တလေးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့ကြီး နှစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ 3.9 ကလေးသည် မိခင်နှင့် အတူ ကျောင်းသို့ သွားသည်။ 3.10 ဆရာဝန်နှင့် ဆရာမသည် ထိုရွာသို့ ရောက်လာကြသည်။ 3.11 ကျွန်တော်၏ ဖခင်နှင့် မိခင်သည် လယ်သမားများ ဖြစ်ကြသည်။ 3.12 ထိုရွာ၏ အနီးတွင် မြစ်နှင့် တောင် ရှိသည်။ 3.13 ဆရာသည် ကလေးနှင့် စကားပြောသည်။ 3.14 ကျွန်တော်နှင့် သူငယ်ချင်းသည် မြစ်သို့ သွားပြီး ငါး ဖမ်းကြသည်။ 3.15 ဤစာအုပ်သည် ကလေးများနှင့် လူကြီးများအတွက် ကောင်းသည်။
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
These are the grammar rules for expressing "and" in Burmese.
There is one "and" for nouns, another for verbs. English uses "and" for everything. Burmese divides the work: - Nouns and pronouns: နှင့် (hnang.), the headword of this lesson - Verbs and adjectives, one after another: ပြီး (pri:), as in သွားပြီး ငါး ဖမ်းကြသည် (3.14), "go and catch fish" - One sentence after another: ထို့နောက် (htui. nauk), "and then, afterwards"; ထို့ပြင် (htui. prang), "moreover" - "Also", added to what has been said: လည်း (lany:)
Place. နှင့် is part of the first noun. There is no space before it and a space after it: ဆရာနှင့် ကျောင်းသား (3.1). English "and" stands alone between the two nouns, and Burmese does not leave it alone. Nothing comes before the first noun, so "နှင့် ဆရာ" is not a phrase. Nothing comes after the last noun either, so ဆရာနှင့် ကျောင်းသားနှင့် is not a complete pair. - Two persons: ဆရာနှင့် ကျောင်းသား (3.1), ဖခင်နှင့် မိခင် (3.11) - Two animals: ခွေးနှင့် ကြောင် (3.2) - Two foods: ထမင်းနှင့် ဟင်း (3.3), ရေနှင့် နို့ (3.4) - Two places: ရန်ကုန်နှင့် မန္တလေး (3.8) - Two pronouns: သူနှင့် ကျွန်တော် (3.5)
A list. For three or more items the mark ၊ stands after each item but the last two, and နှင့် is written after the next-to-last: ပန်း၊ ငါးနှင့် သစ်သီးများ (3.17), "flowers, fish and fruit", and ဖခင်၊ မိခင်၊ ညီလေးနှင့် မောင်အောင် (3.24), "father, mother, little brother and Maung Aung". The mark ၊ is written like English commas, joined to the word before it.
A phrase before and after. The pair may be two single nouns or two whole phrases. In ကျွန်တော်၏ ဖခင်နှင့် မိခင် (3.11) the "my" of ကျွန်တော်၏ is said once and covers both parents. In ကလေးများနှင့် လူကြီးများ (3.15) each noun has its own plural marker များ.
The particle after the pair is written once. Subject marker, object marker and postpositions follow the last noun and reach back to the first: - သည်: ဆရာနှင့် ကျောင်းသားသည် (3.1), "the teacher and the student" as subject - ကို: ထမင်းနှင့် ဟင်းကို (3.3), "rice and curry" as object - အတွက်: ကလေးများနှင့် လူကြီးများအတွက် (3.15), "for children and adults" - No particle: မြစ်နှင့် တောင် ရှိသည် (3.12). The pair may stand bare before ရှိ, as a single noun did in the first lesson, once the place has been named with တွင်
A plural subject: ကြ. ကြ (kra.) before the verb ending marks that the subject is more than one, as it did in the second lesson (ကူညီကြသည်, 2.24). Two people joined by နှင့် are a plural subject: ရှိကြသည် (3.1), ဖြစ်ကြသည် (3.5, 3.11), ရောက်လာကြသည် (3.10). It is used chiefly for people. In 3.2 the dog and the cat take the plain ရှိသည်. When only one person is meant, as in 3.9, the verb is plain.
"With": the same word. နှင့် also marks the one who acts together with the subject: ကလေးနှင့် စကားပြောသည် (3.13), ခွေးနှင့် ကစားသည် (3.23). To say that two do something together, နှင့် အတူ (hnang. a.tu) is added: မိခင်နှင့် အတူ ကျောင်းသို့ သွားသည် (3.9). The writer chooses by meaning: "the teacher and the child" is ဆရာနှင့် ကလေး; "the teacher talks with the child" has the same two words, but only one of them is the subject.
Joining verbs and adjectives: ပြီး. Where English joins two things the subject does, Burmese uses ပြီး after the first verb and gives the ending only to the last. သွားပြီး ငါး ဖမ်းကြသည် (3.14) is "went and caught fish". Adjectives are verbs, and they are joined in the same way: ထမင်းနှင့် ဟင်းသည် ပူပြီး ကောင်းသည် (3.25), "the rice and the curry are hot and good". The same ပြီး appeared in the second lesson, in 2.12 and 2.25. Formal writing has ၍ (rwai) in the same place.
"And then": ထို့နောက်. At the head of a sentence ထို့နောက် (3.20) says that this followed what the last sentence told. Inside a sentence the "after" is ပြီးနောက် (pri:nauk), written after a verb: ထမင်းစားပြီးနောက် (3.27), "after eating". ထို့ပြင်, "moreover", begins a sentence that adds something to the last.
A second word with the same spelling. After a verb that has မ (ma.) before it, နှင့် is not "and" but the mark of a prohibition: မသွားနှင့် (ma. swa: hnang.), "don't go". It is easily told from the headword, since it follows a verb and not a noun.
Common Mistakes: - Joining verbs with နှင့်: သွားနှင့် ဖမ်း is not the way to say "go and catch". Say သွားပြီး ဖမ်း. - Joining adjectives with နှင့်: ပူနှင့် ကောင်း is wrong. Say ပူပြီး ကောင်း. - Putting "and" before the first noun, or after the last: နှင့် stands only between the two, and is written on the first. - Writing a space before it: ဆရာ နှင့် ကျောင်းသား splits the particle from its noun. - Marking both nouns as subject: ဆရာသည် ကျောင်းသားသည် reads as two separate subjects. Say ဆရာနှင့် ကျောင်းသားသည်. - Leaving the verb plain after two persons: the writer usually adds ကြ, as in ရှိကြသည်. - Using the spoken နဲ့ in a written sentence: write နှင့်. - Taking မသွားနှင့် for "go and": it is the prohibition, "don't go".
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
နှင့် is the written word. In speech it is နဲ့ (nai.), and the two are not mixed in a careful sentence. The written ကလေးသည် ထမင်းနှင့် ဟင်းကို စားသည်။ (3.3) is said ကလေးက ထမင်းနဲ့ ဟင်း စားတယ်။ (ka.le: ka. htamang: nai. hang: ca: tai.), with the spoken particles က and တယ် in place of သည် and the written ကို usually dropped. The change of နှင့် to နဲ့ belongs to the same family of changes as သည် to တယ် in the first and second lessons. Both forms are recorded as the same word, the one literary and the other colloquial.
The order of the two nouns is free. English puts "I" last out of courtesy ("my friend and I"), but Burmese has no such rule: 3.5 has သူနှင့် ကျွန်တော်, "he and I", with the speaker last, and 3.14 has ကျွန်တော်နှင့် သူငယ်ချင်း, with the speaker first. The English translation of 3.14 follows the English habit and not the Burmese order.
The foods of the lesson are everyday ones. ထမင်း (htamang:) is boiled rice, and it is also the general word for a meal: ထမင်းစား (htamang: ca:) is "eat rice" and "have a meal". ဟင်း (hang:) is whatever is eaten with the rice, a curry, a soup or a dish of vegetables, and ထမင်းနှင့် ဟင်း, "rice and curry", is therefore the Burmese for an ordinary dinner. လက်ဖက်ရည် (lakhpakre) is tea, and in Burmese towns it is the sweet milk tea drunk in a tea shop. The fruits of 3.6 are mangoes and bananas. ဈေး (jhe:) is a market, and it is also the word for "price".
The names show the Burmese system of address again. မောင် (maung) is the title of a boy or young man, as in the second lesson's Genre Section, and အောင် (aung) is a name that means "succeed, win".
Section F gives a proverb, a ဆိုရိုးစကား (hcuiro:ca.ka:), "a saying". Proverbs are a loved form of popular wisdom in Burmese as in any language, and they are compact: the sentence of this lesson's proverb is only five words.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
Burmese proverb (ဆိုရိုးစကား): လူမိုက်နှင့်ငွေ အတူမနေ — author unknown
A saying of the Burmese language, with no author and no date. The lesson takes it because its subject is the headword: two nouns joined by နှင့်. The wording is that printed in two sources opened for this lesson: a Burmese Wikipedia article that carries the saying as its title, and a Burmese lesson published by Asia Pearl Travels. The Universal Declaration of Human Rights, the source of the citations in the first two lessons, could not be reached in Burmese for this lesson, and so a proverb stands in its place.
လူမိုက်နှင့်ငွေ အတူမနေ။
F-A: Interlinear
F.1a လူမိုက် fool နှင့် and ငွေ money အတူ together မ not နေ stay
F.1b lumuik (loo-mite) fool hnang. (hnin) CONJ ngwe (ngway) money a.tu (a-doo) together ma. (ma) NEG ne (nay) stay
F-B: Original and Translation
လူမိုက်နှင့်ငွေ အတူမနေ။
"A fool and money do not stay together." (Translation: Latinum Institute. The sense is that of the English "a fool and his money are soon parted", though the Burmese itself says only that the two do not stay together.)
F-C: Original
လူမိုက်နှင့်ငွေ အတူမနေ။
F-D: Grammar and Literary Commentary
The saying has two halves. The first, လူမိုက်နှင့်ငွေ, is the pair of nouns that this lesson teaches: လူမိုက် (lumuik), "a foolish person", a fool, and ငွေ (ngwe), "money", joined by နှင့်. In the printed wording there is no space between the three words, since a proverb is written as a single phrase. The second half, အတူမနေ, says that the two "do not stay together". အတူ (a.tu) is "together", the word we met after နှင့် in 3.9 and 3.24. မ (ma.) before a verb is the negative, and နေ (ne) is "stay, live, remain".
The sentence has no final သည်. Written sentences in this course end in a particle, but proverbs, headlines and slogans do without it, and the bare verb with its negative is enough. Where the particle is wanted, the sentence takes it back: လူမိုက်နှင့်ငွေ အတူမနေပါ။
The word of the lesson here is the plainest use of it. It stands between two nouns, with no verb of its own, and what it joins is a person and a thing. Burmese puts "and" on the end of the first noun, and the proverb is built on that: the fool, joined to money, is what the saying is about, and the verb at the end, which in Burmese comes last, says what they will not do. The English saying turns on parting; the Burmese turns on staying, and says it more flatly.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
A short tale in the plain written style of a school reader, composed for this lesson by the Latinum Institute (it is not a traditional text). Every sentence has နှင့်, or ပြီး, or ထို့နောက်, "and then", in it, and one sentence is spoken aloud by a boy to his mother. It is told in the plain ending သည်.
3.16a မနက် morning တိုင်း every မိခင် mother နှင့် and မောင် Maung အောင် Aung သည် (subj) ဈေး market သို့ to သွား go ကြ (pl.) သည် (end)
3.16b ma.nak (ma-nek) morning tuing: (dine) every mi.hkang (mee-khin) mother hnang. (hnin) CONJ maung (maung) Maung aung (aung) Aung sany (thi) SUBJ jhe: (zay) market sui. (tho) ALL swa: (thwa) go kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.17a ဈေး market တွင် in လူ person များ (pl.) သည် (subj) ပန်း flower ငါး fish နှင့် and သစ်သီး fruit များ (pl.) ကို (obj) ရောင်း sell ကြ (pl.) သည် (end)
3.17b jhe: (zay) market twang (twin) LOC lu (loo) person mya: (mya) PL sany (thi) SUBJ pan: (pan) flower nga: (ngah) fish hnang. (hnin) CONJ sacsi: (thit-thee) fruit mya: (mya) PL kui (koh) OBJ raung: (yown) sell kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.18a မောင် Maung အောင် Aung သည် (subj) မိခင် mother အား to ကျွန်တော် I သည် (subj) သရက်သီး mango နှင့် and ငှက်ပျောသီး banana ကို (obj) လိုချင် want ပါ (polite) သည် (end) ဟု thus ပြော say သည် (end)
3.18b maung (maung) Maung aung (aung) Aung sany (thi) SUBJ mi.hkang (mee-khin) mother a: (ah) DAT kywantau (jun-daw) 1SG.M sany (thi) SUBJ sa.raksi: (tha-ye-thee) mango hnang. (hnin) CONJ hngakpyau:si: (hnget-pyaw-thee) banana kui (koh) OBJ luihkyang (loh-jin) want pa (pa) POL sany (thi) DECL hu. (hu) QUOT prau: (pyaw) say sany (thi) DECL
3.19a မိခင် mother သည် (subj) ရယ် laugh ပြီး and သရက်သီး mango နှင့် and ငှက်ပျောသီး banana ကို (obj) ဝယ် buy ပေး (for-someone) သည် (end)
3.19b mi.hkang (mee-khin) mother sany (thi) SUBJ rai (yeh) laugh pri: (pyee) and sa.raksi: (tha-ye-thee) mango hnang. (hnin) CONJ hngakpyau:si: (hnget-pyaw-thee) banana kui (koh) OBJ wai (weh) buy pe: (pay) BEN sany (thi) DECL
3.20a ထို့နောက် afterwards သူ he-or-she တို့ (pl.) သည် (subj) ဈေး market မှ from အိမ် house သို့ to ပြန် back လာ come ကြ (pl.) သည် (end)
3.20b htui.nauk (toh-nout) afterwards su (thoo) 3SG tui. (doh) PL sany (thi) SUBJ jhe: (zay) market hma. (hma) ABL im (ayn) house sui. (tho) ALL pran (pyan) back la (la) come kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.21a အိမ် house တွင် in ဖခင် father နှင့် and ညီ younger-brother လေး little သည် (subj) သူ he-or-she တို့ (pl.) ကို (obj) စောင့် wait နေ (ongoing) ကြ (pl.) သည် (end)
3.21b im (ayn) house twang (twin) LOC hpa.hkang (pa-khin) father hnang. (hnin) CONJ nyi (nyee) younger.brother le: (lay) little sany (thi) SUBJ su (thoo) 3SG tui. (doh) PL kui (koh) OBJ caung. (sine) wait ne (nay) PROG kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.22a မိခင် mother သည် (subj) ထမင်း rice နှင့် and ငါး fish ဟင်း curry ကို (obj) ချက် cook သည် (end)
3.22b mi.hkang (mee-khin) mother sany (thi) SUBJ htamang: (hta-min) rice hnang. (hnin) CONJ nga: (ngah) fish hang: (hin) curry kui (koh) OBJ hkyak (chet) cook sany (thi) DECL
3.23a မောင် Maung အောင် Aung သည် (subj) ပန်း flower ကို (obj) စားပွဲ table ပေါ် on-top တွင် in ထား place ပြီး and ခွေး dog နှင့် with ကစား play သည် (end)
3.23b maung (maung) Maung aung (aung) Aung sany (thi) SUBJ pan: (pan) flower kui (koh) OBJ ca:pwai: (sa-bweh) table pau (paw) top twang (twin) LOC hta: (hta) place pri: (pyee) and hkwe: (khway) dog hnang. (hnin) COM ka.ca: (ga-za) play sany (thi) DECL
3.24a ညနေ evening တွင် in ဖခင် father မိခင် mother ညီ younger-brother လေး little နှင့် and မောင် Maung အောင် Aung သည် (subj) အတူ together ထမင်း rice စား eat ကြ (pl.) သည် (end)
3.24b nya.ne (nya-nay) evening twang (twin) LOC hpa.hkang (pa-khin) father mi.hkang (mee-khin) mother nyi (nyee) younger.brother le: (lay) little hnang. (hnin) CONJ maung (maung) Maung aung (aung) Aung sany (thi) SUBJ a.tu (a-doo) together htamang: (hta-min) rice ca: (sa) eat kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.25a ထမင်း rice နှင့် and ဟင်း curry သည် (subj) ပူ hot ပြီး and ကောင်း good သည် (end)
3.25b htamang: (hta-min) rice hnang. (hnin) CONJ hang: (hin) curry sany (thi) SUBJ pu (poo) hot pri: (pyee) and kaung: (kown) good sany (thi) DECL
3.26a ဖခင် father သည် (subj) ထမင်း rice နှင့် and ဟင်း curry အတွက် for မိခင် mother အား to ကျေးဇူး gratitude တင် put သည် (end)
3.26b hpa.hkang (pa-khin) father sany (thi) SUBJ htamang: (hta-min) rice hnang. (hnin) CONJ hang: (hin) curry a.twak (a-twet) for mi.hkang (mee-khin) mother a: (ah) DAT kye:cu: (jay-zoo) gratitude tang (tin) put sany (thi) DECL
3.27a ထမင်း rice စား eat ပြီးနောက် after မောင် Maung အောင် Aung နှင့် and ညီ younger-brother လေး little သည် (subj) စာ writing ဖတ် read ကြ (pl.) သည် (end)
3.27b htamang: (hta-min) rice ca: (sa) eat pri:nauk (pee-nowk) after maung (maung) Maung aung (aung) Aung hnang. (hnin) CONJ nyi (nyee) younger.brother le: (lay) little sany (thi) SUBJ ca (sa) writing hpat (pet) read kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.28a ဖခင် father နှင့် and မိခင် mother သည် (subj) ပျော် happy ပြီး and ပြုံး smile ကြ (pl.) သည် (end)
3.28b hpa.hkang (pa-khin) father hnang. (hnin) CONJ mi.hkang (mee-khin) mother sany (thi) SUBJ pyau (pyaw) happy pri: (pyee) and prum: (pyoan) smile kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.29a ည night တွင် in ကလေး child များ (pl.) နှင့် and လူကြီး adult များ (pl.) အားလုံး all ကောင်းစွာ well အိပ် sleep ကြ (pl.) သည် (end)
3.29b nya. (nya) night twang (twin) LOC ka.le: (ka-lay) child mya: (mya) PL hnang. (hnin) CONJ lukri: (loo-jee) adult mya: (mya) PL a:lum: (a-loan) all kaung:cwa (kown-zwa) well ip (ate) sleep kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.30a နောက်နေ့ next-day မနက် morning တွင် in မိခင် mother နှင့် and မောင် Maung အောင် Aung သည် (subj) ဈေး market သို့ to ထပ် again သွား go ကြ (pl.) သည် (end)
3.30b nauk ne. (nout neh) next.day ma.nak (ma-nek) morning twang (twin) LOC mi.hkang (mee-khin) mother hnang. (hnin) CONJ maung (maung) Maung aung (aung) Aung sany (thi) SUBJ jhe: (zay) market sui. (tho) ALL htap (tat) again swa: (thwa) go kra. (ja) PL.V sany (thi) DECL
3.16 မနက်တိုင်း မိခင်နှင့် မောင်အောင်သည် ဈေးသို့ သွားကြသည်။ (ma.nak tuing: mi.hkang hnang. maung aung sany jhe: sui. swa: kra. sany.) "Every morning the mother and Maung Aung go to the market." 3.17 ဈေးတွင် လူများသည် ပန်း၊ ငါးနှင့် သစ်သီးများကို ရောင်းကြသည်။ (jhe: twang lu mya: sany pan: nga: hnang. sacsi: mya: kui raung: kra. sany.) "At the market people sell flowers, fish and fruit." 3.18 မောင်အောင်သည် မိခင်အား “ကျွန်တော်သည် သရက်သီးနှင့် ငှက်ပျောသီးကို လိုချင်ပါသည်” ဟု ပြောသည်။ (maung aung sany mi.hkang a: kywantau sany sa.raksi: hnang. hngakpyau:si: kui luihkyang pa sany hu. prau: sany.) "Maung Aung says to his mother, 'I would like mangoes and bananas.'" 3.19 မိခင်သည် ရယ်ပြီး သရက်သီးနှင့် ငှက်ပျောသီးကို ဝယ်ပေးသည်။ (mi.hkang sany rai pri: sa.raksi: hnang. hngakpyau:si: kui wai pe: sany.) "The mother laughs and buys him mangoes and bananas." 3.20 ထို့နောက် သူတို့သည် ဈေးမှ အိမ်သို့ ပြန်လာကြသည်။ (htui.nauk su tui. sany jhe: hma. im sui. pran la kra. sany.) "Then they come back from the market to the house." 3.21 အိမ်တွင် ဖခင်နှင့် ညီလေးသည် သူတို့ကို စောင့်နေကြသည်။ (im twang hpa.hkang hnang. nyile: sany su tui. kui caung. ne kra. sany.) "At home the father and the little brother are waiting for them." 3.22 မိခင်သည် ထမင်းနှင့် ငါးဟင်းကို ချက်သည်။ (mi.hkang sany htamang: hnang. nga:hang: kui hkyak sany.) "The mother cooks rice and fish curry." 3.23 မောင်အောင်သည် ပန်းကို စားပွဲပေါ်တွင် ထားပြီး ခွေးနှင့် ကစားသည်။ (maung aung sany pan: kui ca:pwai:pau twang hta: pri: hkwe: hnang. ka.ca: sany.) "Maung Aung puts the flowers on the table and plays with the dog." 3.24 ညနေတွင် ဖခင်၊ မိခင်၊ ညီလေးနှင့် မောင်အောင်သည် အတူ ထမင်း စားကြသည်။ (nya.ne twang hpa.hkang mi.hkang nyile: hnang. maung aung sany a.tu htamang: ca: kra. sany.) "In the evening the father, the mother, the little brother and Maung Aung eat together." 3.25 ထမင်းနှင့် ဟင်းသည် ပူပြီး ကောင်းသည်။ (htamang: hnang. hang: sany pu pri: kaung: sany.) "The rice and the curry are hot and good." 3.26 ဖခင်သည် ထမင်းနှင့် ဟင်းအတွက် မိခင်အား ကျေးဇူးတင်သည်။ (hpa.hkang sany htamang: hnang. hang: a.twak mi.hkang a: kye:cu:tang sany.) "The father thanks the mother for the rice and curry." 3.27 ထမင်းစားပြီးနောက် မောင်အောင်နှင့် ညီလေးသည် စာ ဖတ်ကြသည်။ (htamang:ca:pri:nauk maung aung hnang. nyile: sany ca hpat kra. sany.) "After the meal Maung Aung and the little brother read." 3.28 ဖခင်နှင့် မိခင်သည် ပျော်ပြီး ပြုံးကြသည်။ (hpa.hkang hnang. mi.hkang sany pyau pri: prum: kra. sany.) "The father and the mother are happy and smile." 3.29 ညတွင် ကလေးများနှင့် လူကြီးများ အားလုံး ကောင်းစွာ အိပ်ကြသည်။ (nya. twang ka.le: mya: hnang. lukri: mya: a:lum: kaung:cwa ip kra. sany.) "At night the children and the adults all sleep well." 3.30 နောက်နေ့ မနက်တွင် မိခင်နှင့် မောင်အောင်သည် ဈေးသို့ ထပ်သွားကြသည်။ (nauk ne. ma.nak twang mi.hkang hnang. maung aung sany jhe: sui. htap swa: kra. sany.) "The next morning the mother and Maung Aung go to the market again."
3.16 မနက်တိုင်း မိခင်နှင့် မောင်အောင်သည် ဈေးသို့ သွားကြသည်။ 3.17 ဈေးတွင် လူများသည် ပန်း၊ ငါးနှင့် သစ်သီးများကို ရောင်းကြသည်။ 3.18 မောင်အောင်သည် မိခင်အား “ကျွန်တော်သည် သရက်သီးနှင့် ငှက်ပျောသီးကို လိုချင်ပါသည်” ဟု ပြောသည်။ 3.19 မိခင်သည် ရယ်ပြီး သရက်သီးနှင့် ငှက်ပျောသီးကို ဝယ်ပေးသည်။ 3.20 ထို့နောက် သူတို့သည် ဈေးမှ အိမ်သို့ ပြန်လာကြသည်။ 3.21 အိမ်တွင် ဖခင်နှင့် ညီလေးသည် သူတို့ကို စောင့်နေကြသည်။ 3.22 မိခင်သည် ထမင်းနှင့် ငါးဟင်းကို ချက်သည်။ 3.23 မောင်အောင်သည် ပန်းကို စားပွဲပေါ်တွင် ထားပြီး ခွေးနှင့် ကစားသည်။ 3.24 ညနေတွင် ဖခင်၊ မိခင်၊ ညီလေးနှင့် မောင်အောင်သည် အတူ ထမင်း စားကြသည်။ 3.25 ထမင်းနှင့် ဟင်းသည် ပူပြီး ကောင်းသည်။ 3.26 ဖခင်သည် ထမင်းနှင့် ဟင်းအတွက် မိခင်အား ကျေးဇူးတင်သည်။ 3.27 ထမင်းစားပြီးနောက် မောင်အောင်နှင့် ညီလေးသည် စာ ဖတ်ကြသည်။ 3.28 ဖခင်နှင့် မိခင်သည် ပျော်ပြီး ပြုံးကြသည်။ 3.29 ညတွင် ကလေးများနှင့် လူကြီးများ အားလုံး ကောင်းစွာ အိပ်ကြသည်။ 3.30 နောက်နေ့ မနက်တွင် မိခင်နှင့် မောင်အောင်သည် ဈေးသို့ ထပ်သွားကြသည်။
Four kinds of "and" in one tale. The sentences use all the words of Section D: - နှင့် joins nouns: မိခင်နှင့် မောင်အောင် (3.16), ထမင်းနှင့် ဟင်း (3.25), ကလေးများနှင့် လူကြီးများ (3.29) - ပြီး joins verbs: ရယ်ပြီး ဝယ်ပေးသည် (3.19), ထားပြီး ကစားသည် (3.23), ပူပြီး ကောင်းသည် (3.25), ပျော်ပြီး ပြုံးကြသည် (3.28) - ထို့နောက် begins a sentence in the sequence of events (3.20), and ပြီးနောက် says "after" inside one (3.27) - Both ပြီး and နှင့် stand in one sentence (3.23), the first for the two things Maung Aung does, the second for the dog he plays with
One comma, then "and". 3.17 has three goods for sale and 3.24 has four persons. In both the comma ၊ separates the first items and နှင့် stands after the next-to-last.
Plural subject. ကြ stands before the ending in every sentence with a plural subject that is a group of people: 3.16, 3.17, 3.20, 3.21, 3.24, 3.27, 3.28, 3.29, 3.30. The sentences with one subject, such as 3.19, 3.22, 3.23 and 3.26, take the plain ending. သူတို့ (su tui.), "they", is သူ with the plural particle တို့ (tui.), and it is the subject in 3.20 and the object, with ကို, in 3.21.
One word, two jobs. In 3.23 ခွေးနှင့် ကစားသည် is "plays with the dog", and the dog is not a subject. In 3.16 မိခင်နှင့် မောင်အောင် are both subjects, with the plural verb, and the sentence is "the mother and Maung Aung go". The word is the same, and the verb says which.
Direct speech. 3.18 puts the boy's words in the quotation marks “ ” and closes them with ဟု (hu.), "thus", before ပြောသည်. The words in the quotation are a complete sentence of their own, with the polite ပါသည်: လိုချင်ပါသည်. The boy says ကျွန်တော်, the word a male speaker uses of himself.
Giving for another: ပေး. ပေး (pe:), "give", after a verb means that the action is done for someone: ဝယ်ပေးသည် (3.19) is "buys for him". The first lesson had ပေး as the plain "give", in 1.15.
Continuing: နေ. နေ (ne) after a verb says that the action is going on: စောင့်နေကြသည် (3.21), "are waiting".
Compound nouns. ငါးဟင်း (nga:hang:), "fish curry" (3.22), is made of the two words ငါး and ဟင်း. The first noun says what kind of the second it is, as in the စာအုပ် of the first lesson, "writing-volume".
Thanks. ကျေးဇူးတင် (kye:cu:tang) is made of ကျေးဇူး, "kindness, a debt of kindness", and တင်, "put". The person thanked is marked with အား, and the thing thanked for takes အတွက်: ထမင်းနှင့် ဟင်းအတွက် (3.26).
Time. မနက်တိုင်း (3.16) is "every morning", with တိုင်း, "every", as in the second lesson. နောက်နေ့ (nauk ne.) is "the next day", and ထပ် (htap) before a verb says "again" (3.30).
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
Reading the romanisation: the transcription is MLCTS, which writes the letters rather than the sounds. A syllable with no mark is low in tone, a colon (:) after it marks the high tone, a dot (.) marks the creaky tone, and a final c, t, p or k is a catch in the throat. The respellings in brackets are for English readers and do not show tone.
နှင့် (hnang.) — IPA: /n̥ɪ̰ɴ/ — The sign ှ under the န makes it a breathed n, said with a puff of breath before the vowel. The vowel is like the "i" of "bin", nasalised, with a creaky tone, and the final ng is not a full "ng". ပြီး (pri:) — IPA: /pjí/ — The medial ြ is not an r: ပြ is said "py". The long vowel has a high tone. အတူ (a.tu) — IPA: /ʔətù/ — A short, weak first syllable, and a long u in the second. The t between vowels is said nearly as d. ကြ (kra.) — IPA: /tɕa̰/ — ကြ is said between English "ch" and "j", and the vowel has a creaky tone. လူမိုက် (lumuik) — IPA: /lù maɪʔ/ — The second syllable ends in a catch in the throat, and the vowel is like the "i" of "mite". ဈေး (jhe:) — IPA: /zé/ — A z, and a long "e" with a high tone. နို့ (nui.) — IPA: /no̰/ — The vowel is the "o" of "no", with a creaky tone. သူငယ်ချင်း (sungaihkyang:) — IPA: /θù ŋɛ̀ dʑɪ́ɴ/ — Three syllables. The ငယ် starts with the "ng" of "sing", and ချင်း is said with a "j". ငှက်ပျောသီး (hngakpyau:si:) — IPA: /ŋ̥ɛʔ pjɔ́ θí/ — The ှ in ငှက် breathes out the "ng", and the vowel is the "e" of "bet" with a catch in the throat. ပျော is said "pyaw". ထို့နောက် (htui.nauk) — IPA: /tʰo̰ nauʔ/ — The first syllable has a creaky tone, and နောက် ends in a catch in the throat.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
---
Course Index: [latinum.substack.com/p/index](https://latinum.substack.com/p/index)