← English for Yiddish Speakers
דאָס װאָרט to שטייט אין דער װערטער־ליסטע צוויי מאָל. אין לעקציע 6 האָבן מיר געלערנט to װי אַ פּרעפּאָזיציע (go to school, a letter to my mother). הײַנט לערנען מיר to װי דאָס צייכן פֿון דער אינפֿיניטיװ (infinitive): דאָס קליינע װאָרט, װאָס שטייט פֿאַר דער גרונט־פֿאָרעם (base form) פֿונעם צײַטװאָרט: I want to go, she likes to read, it is time to go. פֿאַר אַ ייִדיש־רעדער איז דאָס שווערער, װי עס זעט אויס. ייִדיש האָט צו נאָר נאָך אַ טייל צײַטװערטער, און ענגליש דאַרף to אויך נאָך אַנדערע. דאָס גרעסטע טעות איז: איך װיל גײן (אָן צו) װערט איבערגעזעצט װי ✗ I want go. דער צוועק פֿון דער לעקציע איז צו לערנען, װען to מוז שטיין, װען ער טאָר נישט שטיין, און װאָס פֿאַר אַ פֿאָרעם פֿון דעם צײַטװאָרט קומט נאָך אים:
- to + גרונט־פֿאָרעם: to go, to read, to work. נאָך to שטייט דער צײַטװאָרט אָן קײן ענדונג: ✗ She likes to reads. ✗ I want to going. ✗ He begins to worked - want, need, like, begin, hope, try, learn, forget, promise נעמען to: I want to go. ייִדיש זאָגט נאָך װיל, דאַרף און לערנט קײן צו נישט (איך װיל גײן, מיר דאַרפֿן עסן, משה לערנט זיך לײענען), אָבער ענגליש דאַרף to. ✗ I want go. ✗ We need eat. ✗ Moshe learns read - can, must, should, will, may נעמען קײן to נישט: I can go. ✗ I can to go. נאָך let און make אויך נישט: She lets him go - want him to come: ייִדיש זאָגט איך װיל, אַז ער זאָל קומען. ענגליש זאָגט I want him to come, מיט אַן אָביעקט און to. ✗ I want that he comes - what to say, how to make: ייִדיש װאָס צו זאָגן, װי אַזוי צו מאַכן. ענגליש: what to say, how to make. ✗ I do not know what say - נאָך אַן אַדיעקטיװ און נאָמענװאָרט: important to speak, time to go, money to pay, too hot to drink, enough money to pay - not to: She told him not to wait. אַ נעגאַציע שטייט פֿאַר to: ✗ She told him to no wait - אַ קורצער ענטפֿער: Do you want to go? Yes, I want to. דער צײַטװאָרט פֿעלט, אָבער to בלײַבט: ✗ Yes, I want - דער אַרויסרעד: to איז אין אַ זאַץ שוואַך [tə], אָבער נאָך אַ אײנצלער װאָרט אין סוף שטייט [tu]. אַלץ זען דעם אַרויסרעד־פֿירער
אין די ביישפּילן שטייט בײַם װאָרט to (און בײַ אַלע װערטער) די ייִדישע איבערזעצונג. בײַ to שטייט צו, קײן, פֿאַר, זאָל אָדער כּדי, װי עס פֿאַסט צום זאַץ. װוּ עס איז נישטאָ קײן װאָרט אין ייִדיש (אין ״I want to go״ שטייט אין ייִדיש נאָר איך װיל גײן), שטייט דער סימן ״-״.
הויפּט־פּונקטן:
- to + גרונט־פֿאָרעם: I want to go. She likes to read. He begins to work - want to, need to: ייִדיש אָן צו, ענגליש מיט to. ✗ I want go. ✗ We need eat - like to, begin to, hope to, try to, forget to, promise to: ייִדיש מיט צו, ענגליש מיט to - can, must, should, will, let, make: קײן to נישט. ✗ I can to go - want him to come, tell him to wait: ✗ I want that he comes - what to say, how to make, when to drink: ✗ I do not know what say - time to go, important to speak, money to pay, too hot to drink, enough to pay - not to wait, do not have to stand: ✗ She told him to no wait - I want to go to Vilna: דער ערשטער to שטייט פֿאַרן צײַטװאָרט, דער צווייטער פֿאַרן אָרט - Yes, I want to.: ✗ Yes, I want - to ≠ too ≠ two: אַלע דרײַ [tu]
to is the marker of the infinitive. In lesson 6 we met it as a preposition; here it is the little word that stands before the base form of the verb: to go, to read, to make. It is not a verb ending, because English infinitives have none, and it is not always needed: the verbs can, must, should and will take the bare verb, and so do let and make. Yiddish speakers have a head start, because Yiddish has the same word tsu before an infinitive in many places (es iz shver tsu zogn), and a head-start problem, because the two languages do not agree on where it goes. Yiddish says ikh vil geyn with no tsu, and English says I want to go. Yiddish says ikh vil, az er zol kumen, and English says I want him to come. Yiddish says vos tsu zogn, and English says what to say. The word is pronounced [tə] inside a sentence and [tu] when it stands at the end: Yes, I want to.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
12.1 I איך want װיל to - go גײן
12.2 She זי likes האָט ליב to צו read לײענען
12.3 We מיר need דאַרפֿן to - eat עסן
12.4 He ער begins הייבט אָן to צו work אַרבעטן
12.5 It עס is איז time צײַט to צו go גײן
12.6 Moshe משה learns לערנט זיך to - read לײענען English ענגליש
12.7 Rivka ריװקע hopes האָפֿט to צו see זען her איר sister שוועסטער today הײַנט
12.8 It עס is איז important װיכטיק to צו speak רעדן slowly לאַנגזאַם
12.9 I איך do - not נישט know װײס what װאָס to צו say זאָגן
12.10 I איך want װיל to - go פֿאָרן to קײן Vilna װילנע
12.11 I איך have מוז to - go גײן now איצט because װײַל I איך do - not נישט want װיל to - be זײַן late שפּעט
12.12 I איך want װיל him אַז ער to זאָל come קומען
12.13 Rivka ריװקע told האָט אים געזאָגט him - not אַז ער to זאָל נישט wait װאַרטן
12.14 To צו learn לערנען a אַ language שפּראַך is איז not נישט easy, לײַכט but אָבער it עס is איז good גוט to צו try פּרוּװן
12.15 Moshe משה went איז געגאַנגען to אויפֿן the - market מאַרק to - buy קויפֿן fish, פֿיש but אָבער he ער did האָט not נישט have געהאַט enough גענוג money געלט to צו pay באַצאָלן
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
12.1 I want to go. איך װיל גײן.
12.2 She likes to read. זי האָט ליב צו לײענען.
12.3 We need to eat. מיר דאַרפֿן עסן.
12.4 He begins to work. ער הייבט אָן צו אַרבעטן.
12.5 It is time to go. עס איז צײַט צו גײן.
12.6 Moshe learns to read English. משה לערנט זיך לײענען ענגליש.
12.7 Rivka hopes to see her sister today. ריװקע האָפֿט צו זען איר שוועסטער הײַנט.
12.8 It is important to speak slowly. עס איז װיכטיק צו רעדן לאַנגזאַם.
12.9 I do not know what to say. איך װײס נישט װאָס צו זאָגן.
12.10 I want to go to Vilna. איך װיל פֿאָרן קײן װילנע.
12.11 I have to go now because I do not want to be late. איך מוז איצט גײן, װײַל איך װיל נישט זײַן שפּעט.
12.12 I want him to come. איך װיל, אַז ער זאָל קומען.
12.13 Rivka told him not to wait. ריװקע האָט אים געזאָגט, אַז ער זאָל נישט װאַרטן.
12.14 To learn a language is not easy, but it is good to try. צו לערנען אַ שפּראַך איז נישט לײַכט, אָבער עס איז גוט צו פּרוּװן.
12.15 Moshe went to the market to buy fish, but he did not have enough money to pay. משה איז געגאַנגען אויפֿן מאַרק קויפֿן פֿיש, אָבער ער האָט נישט געהאַט גענוג געלט צו באַצאָלן.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
12.1 I want to go.
12.2 She likes to read.
12.3 We need to eat.
12.4 He begins to work.
12.5 It is time to go.
12.6 Moshe learns to read English.
12.7 Rivka hopes to see her sister today.
12.8 It is important to speak slowly.
12.9 I do not know what to say.
12.10 I want to go to Vilna.
12.11 I have to go now because I do not want to be late.
12.12 I want him to come.
12.13 Rivka told him not to wait.
12.14 To learn a language is not easy, but it is good to try.
12.15 Moshe went to the market to buy fish, but he did not have enough money to pay.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
דאָס זענען די כּללים פֿון דעם װאָרט to אַלס דאָס צייכן פֿון דער אינפֿיניטיװ:
1. to + גרונט־פֿאָרעם
- to שטייט פֿאַר דער גרונט־פֿאָרעם פֿונעם צײַטװאָרט: to go (12.1), to read (12.2), to work (12.4), to see (12.7). ייִדיש האָט אַן אינפֿיניטיװ מיט -ן (גײן, לײענען), ענגליש האָט קײן ענדונג נישט: דער צײַטװאָרט בלײַבט װי ער איז. ✗ She likes to reads. ✗ He begins to works. ✗ I want to went. ✗ I want to going - דער צײַטװאָרט פֿאַר to ענדערט זיך װי אַלע צײַטװערטער: She likes to read (12.2), He begins to work (12.4, מיט -s), I want to go (12.1, אָן -s). ✗ She like to read. ✗ He begin to work - to מוז שטיין. אין ענגליש קאָן מען נישט זאָגן ✗ I want go (ייִדיש: איך װיל גײן)
2. װעלכע צײַטװערטער נעמען to
- נאָך want, need, like, begin, hope, try, learn, forget, promise, decide, ask שטייט to + גרונט־פֿאָרעם: I want to go (12.1), We need to eat (12.3), She likes to read (12.2), He begins to work (12.4), Rivka hopes to see (12.7), Moshe learns to read (12.6). ✗ I want go. ✗ We need eat. ✗ Moshe learns read - ייִדיש האָט צוויי גרופּעס: װיל, דאַרף און לערנט נעמען קײן צו נישט (איך װיל גײן, מיר דאַרפֿן עסן, משה לערנט לײענען), אָבער האָט ליב, הייבט אָן און האָפֿט נעמען צו (זי האָט ליב צו לײענען, ער הייבט אָן צו אַרבעטן). אין ענגליש דאַרף מען to נאָך ביידע גרופּעס - נאָך can, must, should, will, may, could, would שטייט קײן to נישט: I can go. ✗ I can to go. ✗ He must to go. ✗ She will to come. have to (12.11) איז אַן אויסנאַם: I have to go - נאָך let און make שטייט אויך קײן to נישט: Mrs. Rosen lets him go. She makes him wait. ✗ lets him to go. ✗ makes him to wait. נאָך help גײט ביידעס: She helps him (to) learn - נאָך enjoy, finish, stop שטייט -ing, נישט to: I enjoy reading. ✗ I enjoy to read.
3. want him to come: אַן אָביעקט + to
- ייִדיש זאָגט איך װיל, אַז ער זאָל קומען (12.12). ענגליש האָט נישט אַזאַ אַז־זאַץ: I want him to come. דער אָביעקט שטייט צווישן want און to. ✗ I want that he comes. ✗ I want that he come. ✗ I want he to come. ✗ I want he comes - אַזוי אויך נאָך tell, ask, need, expect: Rivka told him not to wait (12.13). ייִדיש: האָט אים געזאָגט, אַז ער זאָל נישט װאַרטן. ✗ Rivka told him that he does not wait. ✗ Rivka said him to wait. tell נעמט דעם מענטש: told him, tell me; say נעמט נישט אַזוי - נאָך want שטייט אַן אָביעקט־פֿאָרעם: him, her, me, us, them. ✗ I want he to come. ✗ I want she to come
4. what to say, how to make, when to drink
- ענגליש קאָן נאָך אַ פֿראָגװאָרט שטיין to + גרונט־פֿאָרעם: I do not know what to say (12.9). ייִדיש: װאָס צו זאָגן. אַזוי אויך: how to make, when to drink, where to go, who to ask. ✗ I do not know what say. ✗ I do not know what I should to say. ✗ how make tea - נאָך why שטייט נישט to: I do not know why I should go. ✗ I do not know why to go
5. אַדיעקטיװ + to, נאָמענװאָרט + to
- it is + אַדיעקטיװ + to + גרונט־פֿאָרעם: It is important to speak slowly (12.8), It is good to try (12.14), It is easy to make good tea (12.17), It is hard to wait (12.23). ייִדיש: עס איז װיכטיק צו רעדן. ענגליש מוז האָבן it. ✗ Is important to speak. ✗ It is important for speak. ✗ It is important speak - נאָמענװאָרט + to: time to go (12.5), money to pay (12.15), a book to read, a way to learn. ✗ time for go. ✗ money for pay. אָבער נאָך אַ נאָמענװאָרט: time for tea - too + אַדיעקטיװ + to: The tea is too hot to drink (12.25–12.26) = דער טײ איז צו הײס צו טרינקען. ✗ too hot for drink. ✗ too hot to drink it (נישט נאַטירלעך; דער אָביעקט בלײַבט אַרויס) - אַדיעקטיװ / נאָמענװאָרט + enough + to: enough money to pay (12.15). ✗ money enough to pay (אַלטמאָדיש) - אַ סובעקט: To learn a language is not easy (12.14). דאָס איז פֿאָרמעל. אין געװײנטלעכער רעדע זאָגט מען: It is not easy to learn a language, אָדער Learning a language is not easy
6. דער צוועק: to buy fish
- to + גרונט־פֿאָרעם = כּדי צו: Moshe went to the market to buy fish (12.15). ייִדיש אויך: ער איז געגאַנגען אויפֿן מאַרק קויפֿן פֿיש, אָדער כּדי צו קויפֿן. ✗ for buy fish. ✗ for to buy fish. ✗ for buying fish - נאָך for שטייט אַ נאָמענװאָרט: He went to the market for fish (די צוועק פֿון אַ נאָמענװאָרט). He went to the market to buy fish (די צוועק פֿון אַ צײַטװאָרט) - אַ נעגאַטיװער צוועק: Be careful not to burn your hand (12.21) = זײַ פֿאָרזיכטיק, כּדי נישט צו פֿאַרברענען. ✗ Be careful to not burn. ✗ Be careful for not burn
7. to + צײַטװאָרט און to + אָרט
- דער ערשטער to אין I want to go to Vilna (12.10) שטייט פֿאַרן צײַטװאָרט (to go), דער צווייטער פֿאַרן אָרט (to Vilna). ייִדיש: איך װיל פֿאָרן קײן װילנע (צו שטייט נישט פֿאַר װיל). זען לעקציע 6 - דער פּראָבע: נאָך to קומט אַ צײַטװאָרט? דאָס איז אַן אינפֿיניטיװ. קומט אַ נאָמענװאָרט אָדער אַ פּראָנאָם (to the door, to me, to him)? דאָס איז אַ פּרעפּאָזיציע.- נאָך אַ פּרעפּאָזיציע־to שטייט -ing, נישט אַ גרונט־פֿאָרעם: I look forward to seeing you. ✗ I look forward to see you. אַזוי אויך: be used to + -ing (I am used to waiting)
8. נעגאַציע: not to, do not want to, do not have to
- not שטייט פֿאַר to: Rivka told him not to wait (12.13). Be careful not to burn your hand (12.21). ✗ Rivka told him to no wait. ✗ Rivka told him to not wait (אין אַ געשריבענער שפּראַך). ✗ Rivka told him do not wait - do not want to (12.11): I do not want to be late. ✗ I want not to be late (אַלטמאָדיש). ✗ I no want to be late. do נעמט דעם צײַטװאָרט want נאָך זיך: I do not want. ✗ I do not wants - do not have to = דאַרפֿן נישט (12.19): You do not have to stand here = דו דאַרפֿסט נישט שטיין דאָ. must not = טאָרן נישט: You must not stand here = דו טאָרסט נישט שטיין דאָ. ✗ You must not stand here (װען מען מײנט: עס איז נישט נייטיק)
9. אַ קורצער ענטפֿער: Yes, I want to.
- אין אַ קורצן ענטפֿער װערט דער צײַטװאָרט אַרױסגעלאָזט, אָבער to בלײַבט: Do you want to go? — Yes, I want to. אָדער: No, I do not want to. אַזוי אויך אין 12.23: It is hard to wait, but you have to. ✗ Yes, I want. ✗ but you have (װען מען מײנט have to) - בײַ can, must, should װערט אַלץ אַרױסגעלאָזט: Can you go? — Yes, I can. Do you want to? — Yes, I do. אָדער: Yes, I want to
10. to ≠ too ≠ two
- to [tu] / [tə], too [tu], two [tu]: ווי אין לעקציע 6. הײַנט שטייט to און too אין איין זאַץ: not too hot to drink (12.25). ✗ not to hot too drink. ✗ I want too go. ✗ It is to hot - two צוויי: two glasses (12.19). ✗ too glasses
11. די שפּראַך פֿונעם אינפֿיניטיװ: split infinitive
- אַ װאָרט צווישן to און דער גרונט־פֿאָרעם: to boldly go, to quickly leave. מען האָט דאָס לאַנג פֿאַרמיטן אין שרײַבן. אין לערנען: שטעל דעם אַדװערב נאָך דעם צײַטװאָרט, װען עס פֿאַסט: to speak slowly (12.8), נישט to slowly speak. ביידע זענען הײַנט צוגעלאָזן, אָבער to speak slowly איז דער זיכערער װעג. זען טײל ה
אָפֿטע טעותים:
- ✗ I want go → ✓ I want to go - ✗ We need eat → ✓ We need to eat - ✗ Moshe learns read English → ✓ Moshe learns to read English - ✗ She likes to reads → ✓ She likes to read - ✗ He begins to works → ✓ He begins to work - ✗ I can to go → ✓ I can go - ✗ She lets him to go → ✓ She lets him go - ✗ I want that he comes → ✓ I want him to come - ✗ I want he to come → ✓ I want him to come - ✗ Rivka told him that he does not wait → ✓ Rivka told him not to wait - ✗ Rivka said him to wait → ✓ Rivka told him to wait - ✗ I do not know what say → ✓ I do not know what to say - ✗ I do not know why to go → ✓ I do not know why I should go - ✗ Is important to speak slowly → ✓ It is important to speak slowly - ✗ It is important for speak → ✓ It is important to speak - ✗ time for go → ✓ time to go - ✗ money for pay → ✓ money to pay - ✗ too hot for drink → ✓ too hot to drink - ✗ money enough to pay → ✓ enough money to pay - ✗ He went to the market for buy fish → ✓ He went to the market to buy fish - ✗ Be careful to not burn → ✓ Be careful not to burn - ✗ I look forward to see you → ✓ I look forward to seeing you - ✗ I want not to be late → ✓ I do not want to be late - ✗ Yes, I want → ✓ Yes, I want to - ✗ You must not stand here (= it is not necessary) → ✓ You do not have to stand here - ✗ It is to hot → ✓ It is too hot ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
- to שטייט אין דער װערטער־ליסטע פֿון דעם קורס צוויי מאָל: אין לעקציע 6 װי אַ פּרעפּאָזיציע און דאָ װי דאָס צייכן פֿון דער אינפֿיניטיװ. ענגליש האָט נאָר איין װאָרט, װאָס הערט זיך און שרײַבט זיך גלײַך. - אין אַלט־ענגליש האָט דער אינפֿיניטיװ געהאַט אַ ענדונג (-an, אין אַ באַזונדערן פֿאַל -enne), און דער צווייטער פֿאַל איז געשטאַנען נאָך דער פּרעפּאָזיציע tō, װי אין tō writanne (צו שרײַבן), אָפֿט צו װײַזן אַ צוועק. שפּעטער, אין מיטל־ענגליש, זענען די ענדונגען פֿאַרלױרן געװאָרן, און tō האָט געמוזט װײַזן, אַז דאָס איז אַן אינפֿיניטיװ. דערפֿאַר שטייט to הײַנט פֿאַר דער גרונט־פֿאָרעם. דײַטש האָט דאָס זעלבע װאָרט zu (zu gehen), און ייִדיש האָט צו: דאָס זענען אַלע פֿון דער זעלבער װאָרצל. - ״to boldly go where no man has gone before״: דאָס איז אַ באַרימטער אָנהײב פֿון דער אָנזאָג אין דער פֿערנזען־סעריע Star Trek, װאָס איז צום ערשטן מאָל געלאָפֿן אויף NBC דעם 8טן סעפּטעמבער 1966 מיט דער שטימע פֿון װיליאַם שאַטנער. אין דער פֿראַזע שטייט boldly צווישן to און go: דאָס הייסט אַ split infinitive. די קלײנע כּלל קעגן אַזאַ שטעלונג איז אַנטשטאַנען אין מיטן 19טן יאָרהונדערט, און הײַנטיקע רעפֿערענץ־ביכער האַלטן עס נישט פֿאַר אַ כּלל. פֿאַר אַ לערנער איז דער זיכערער װעג: to go boldly אָדער to speak slowly. - ״How to …״: ענגליש האָט אַ גאַנצע סאָרט ביכער, װאָס הייסן how-to books. דער באַקאַנטער טיטל איז How to Win Friends and Influence People פֿון Dale Carnegie, װאָס איז דערשינען אין אָקטאָבער 1936 בײַ Simon & Schuster. אַ ״how-to״ מײנט אַ גײַדע, װי אַזוי צו טאָן עפּעס, װי אונדזער דערציילונג ״How to Make Tea״. - אין אַ טיטל שרײַבט מען to מיט אַ קלײנעם אות, װען עס שטייט אין מיטן: How to Win Friends and Influence People. אין אָנהײב פֿון אַ זאַץ מיט אַ גרויסן: To learn a language is not easy. - אין אַ צײַטונגס־קעפּל מײנט to + גרונט־פֿאָרעם אָפֿט די קומענדיקע צײַט: ״Mayor to resign״ מײנט: דער בירגערמײַסטער װעט אָפּטרעטן. דאָס איז אַ קורצע פֿאָרעם, װאָס מען ניצט נאָר אין קעפּלעך. - ״to go״: אין אַמעריקע פֿרעגט מען אין אַ רעסטאָראַן: For here or to go? (צי עסט איר דאָ, צי נעמט איר מיט?). אין ענגלאַנד זאָגט מען takeaway. ״A coffee to go״ איז אַ קאַװע אין אַ פּאַפּירענעם גלאָז. - ״Turn! Turn! Turn! (To Everything There Is a Season)״: דאָס ליד איז געשריבן געװאָרן דורך Pete Seeger אין 1959, מיט װערטער פֿון דעם דריטן קאַפּיטל פֿון Ecclesiastes (קהלת), כּמעט װאָרט־בײַ־װאָרט פֿון דער ענגלישער איבערזעצונג. די ווערסיע פֿון The Byrds איז דעם 4טן דעצעמבער 1965 געװאָרן נומער איינס אויפֿן Billboard Hot 100. דער טעקסט, װאָס מיר לייענען הײַנט אין טײל ו, איז דער אָנהײב פֿון דעם ליד.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
To פֿאַר every יעדע thing זאַך there - is איז פֿאַראַן a אַ season, צײַט and און a אַ time צײַט to פֿאַר every יעדן purpose ציל under אונטער the דעם heaven: הימל A אַ time צײַט to צו be װערן born, געבוירן and און a אַ time צײַט to צו die; שטאַרבן a אַ time צײַט to צו plant, פֿלאַנצן and און a אַ time צײַט to - pluck אויסצורײַסן up - that דאָס which װאָס is איז planted; געפֿלאַנצט
— Ecclesiastes 3:1–2, King James Version (1611)
To every thing there is a season, and a time to every purpose under the heaven: A time to be born, and a time to die; a time to plant, and a time to pluck up that which is planted;
פֿאַר יעדע זאַך איז פֿאַראַן אַ צײַט, און אַ צײַט פֿאַר יעדן ציל אונטערן הימל: אַ צײַט צו װערן געבוירן, און אַ צײַט צו שטאַרבן; אַ צײַט צו פֿלאַנצן, און אַ צײַט אויסצורײַסן דאָס געפֿלאַנצטע;
(די ייִדישע איבערזעצונג איז אַ לערנער־איבערזעצונג פֿון דעם לאַטינום־אינסטיטוט, נישט פֿון אַן אויסגאַבע פֿון אַ ייִדישער ביבל. ״Pluck up״ מײנט דאָ אויסרײַסן אַ געוויקס מיט דער װאָרצל.)
דאָס זענען די ערשטע צוויי פֿערזן פֿון דעם דריטן קאַפּיטל פֿון Ecclesiastes (קהלת) אין דער King James Version (1611). דעם טעקסט האָבן מיר געפּרוּװט מיט צוויי אָנליין־אויסגאַבן פֿון דער King James Version (Wikisource און BibleGateway); די װערטער און די צייכנס שטימען: דער ערשטער פֿערז ענדיקט זיך מיט אַ צוויי־פּינטל, דער צווייטער מיט אַ פּונקט־קאָמע, װײַל דער זאַץ גייט װײַטער אין פֿערז 3. מיר האָבן אויסגעקליבן דעם טעקסט, װײַל to שטייט אין אים זעקס מאָל, אין צוויי פֿאַרשידענע אַרבעטן.
אין פֿערז 1 איז to צוויי מאָל אַ פּרעפּאָזיציע: to every thing (פֿאַר יעדער זאַך) און a time to every purpose (אַ צײַט פֿאַר יעדן ציל). נאָך to שטייט אַ נאָמענװאָרט (every thing, every purpose), נישט אַ צײַטװאָרט. דאָס איז דער to פֿון לעקציע 6, װאָס מיר קענען אויך אַלס פֿאַר אין ייִדיש.
אין פֿערז 2 איז to פֿיר מאָל דאָס צייכן פֿון דער אינפֿיניטיװ: a time to be born, a time to die, a time to plant, a time to pluck up. דאָס איז דער מוסטער נאָמענװאָרט + to + גרונט־פֿאָרעם: time to + צײַטװאָרט (װי time to go אין 12.5). די פֿיר פּאָרן (born / die, plant / pluck up) שטעלן אַנטקעגן געבוירן װערן און שטאַרבן, פֿלאַנצן און אויסרײַסן. די װידערהאָלונג a time to (anaphora) גיט דעם פֿערז זײַן ריטם: דער לײענער הערט a time to װי אַ שלאָג.
a time to … and a time to …: צוויי אינפֿיניטיװן, װאָס שטייען נעבן זיך (to be born … to die). to װערט װידערהאָלט, װײַל יעדער טייל איז אַ באַזונדערער מײנונג. דער זעלבער ריטם קלינגט אין דעם ליד Turn! Turn! Turn!, װאָס מיר האָבן אין טייל ה דערמאָנט.
be born איז אַ פּאַסיװער אינפֿיניטיװ: to be born (צו װערן געבוירן). דער אינפֿיניטיװ פֿון be איז to be, און נאָך אים שטייט דער פּאַרטיציפּ born. ✗ to born. ✗ to be bear.
- "To every thing there is a season": דאָ איז to אַ פּרעפּאָזיציע: to every thing = פֿאַר יעדער זאַך (נישט צו). there is = עס איז פֿאַראַן; ענגליש מוז האָבן there. a season מיט a. ✗ To every thing is a season. ✗ In every thing there is a season (אַנדערע מײנונג) - "a time to every purpose under the heaven": a time to every purpose = אַ צײַט פֿאַר יעדן ציל. to + נאָמענװאָרט (every purpose). under the heaven = אונטערן הימל. אין הײַנטיקער ענגליש: under heaven אָדער under the sky. ✗ a time to every purposes - "A time to be born": time to + גרונט־פֿאָרעם: to be born. born = דער פּאַרטיציפּ פֿון bear (געבוירן). ✗ a time to born. ✗ a time to be bear. ✗ a time for be born - "a time to die": to die = צו שטאַרבן. to נאָך and a time: דער ערשטער to שטייט פֿאַר be born, דער צווייטער פֿאַר die. מען האָט נישט אַרויסגעלאָזט דעם צווייטן to. ✗ a time to be born and die- "a time to plant": to plant = צו פֿלאַנצן. ייִדיש: אַ צײַט צו פֿלאַנצן. ✗ a time for to plant - "a time to pluck up that which is planted": to pluck up = אויסצורײַסן (אַ ייִדישער צײַטװאָרט מיט אַ טרענבאַרן פּרעפֿיקס, װאָס װערט מיטן צו אײנס: אויס־צו־רײַסן). pluck up איז אַ צײַטװאָרט מיט אַ װאָרט (a phrasal verb). that which is planted = דאָס װאָס איז געפֿלאַנצט: that which = דאָס װאָס, אַן אַלטמאָדישע פֿאָרעם; הײַנט זאָגט מען what is planted. planted = דער פּאַרטיציפּ פֿון plant. ✗ a time to up pluck. ✗ that which planted - אַרויסרעד: to [tu] אָדער [tə], every [ˈɛvri], thing [θɪŋ], season [ˈsizən], purpose [ˈpɜrpəs], heaven [ˈhɛvən], born [bɔrn], die [daɪ], plant [plænt], pluck [plʌk], planted [ˈplæntɪd]
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
12.16 Moshe משה wants װיל to - learn לערנען how װי אַזוי to צו make מאַכן tea טײ
12.17 Mrs. פֿרוי Rosen ראָזען says, זאָגט "It עס is איז easy לײַכט to צו make מאַכן good גוטן tea. טײ First פֿריִער you דו have מוזסט to - boil קאָכן the דאָס water" װאַסער
12.18 Moshe משה asks, פֿרעגט "Do - I איך have מוז to - stand שטײן here?" דאָ
12.19 Mrs. פֿרוי Rosen ראָזען answers, ענטפֿערט "No. ניין You דו do - not נישט have דאַרפֿסט to - stand שטײן here. דאָ Use ניץ the די time צײַט to צו find געפֿינען two צוויי glasses" גלעזער
12.20 Moshe משה says, זאָגט "I איך want װיל to - put אַרײַנלײגן a אַ little ביסל tea טײ in אין each יעדן glass" גלאָז
12.21 Mrs. פֿרוי Rosen ראָזען says, זאָגט "Good. גוט Now איצט pour גיס the דאָס hot הײסע water װאַסער into אין the די glasses, גלעזער but אָבער be זײַ careful פֿאָרזיכטיק not כּדי נישט to צו burn פֿאַרברענען your דײַן hand" האַנט
12.22 Moshe משה asks, פֿרעגט "How װי long לאַנג do - I איך have מוז to - wait?" װאַרטן
12.23 Mrs. פֿרוי Rosen ראָזען answers, ענטפֿערט "Five פֿינף minutes. מינוט It עס is איז hard שװער to צו wait, װאַרטן but אָבער you מען have מוז to -"
12.24 Moshe משה asks, פֿרעגט "How װי אַזוי do - I איך know װײס when װען to צו drink טרינקען the דעם tea?" טײ
12.25 Mrs. פֿרוי Rosen ראָזען answers, ענטפֿערט "It ער has מוז to - be זײַן hot, הײס but אָבער not נישט too צו hot הײס to צו drink" טרינקען
12.26 Moshe משה takes נעמט a אַ glass גלאָז and און tries פּרוּװט to צו drink, טרינקען but אָבער the דער tea טײ is איז too צו hot הײס
12.27 Mrs. פֿרוי Rosen ראָזען laughs, לאַכט "I איך told האָב דיר געזאָגט you - to אַז דו זאָלסט wait װאַרטן five פֿינף minutes!" מינוט
12.28 Moshe משה says, זאָגט "Next דאָס קומענדיקע time מאָל I איך promise פֿאַרשפּרעך to צו wait" װאַרטן
12.29 Mrs. פֿרוי Rosen ראָזען smiles, שמײכלט "Now איצט you דו know װײסט how װי אַזוי to צו make מאַכן tea" טײ
12.30 Moshe משה says, זאָגט "Thank אַ you! דאַנק I איך want װיל to - make מאַכן tea טײ for פֿאַר Rivka ריװקע tomorrow" מאָרגן
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
12.16 Moshe wants to learn how to make tea. משה װיל לערנען װי אַזוי צו מאַכן טײ.
12.17 Mrs. Rosen says, "It is easy to make good tea. First you have to boil the water." פֿרוי ראָזען זאָגט: "עס איז לײַכט צו מאַכן גוטן טײ. פֿריִער מוזסטו קאָכן דאָס װאַסער."
12.18 Moshe asks, "Do I have to stand here?" משה פֿרעגט: "מוז איך שטײן דאָ?"
12.19 Mrs. Rosen answers, "No. You do not have to stand here. Use the time to find two glasses." פֿרוי ראָזען ענטפֿערט: "ניין. דו דאַרפֿסט נישט שטײן דאָ. ניץ די צײַט צו געפֿינען צוויי גלעזער."
12.20 Moshe says, "I want to put a little tea in each glass." משה זאָגט: "איך װיל אַרײַנלײגן אַ ביסל טײ אין יעדן גלאָז."
12.21 Mrs. Rosen says, "Good. Now pour the hot water into the glasses, but be careful not to burn your hand." פֿרוי ראָזען זאָגט: "גוט. איצט גיס דאָס הײסע װאַסער אין די גלעזער, אָבער זײַ פֿאָרזיכטיק, כּדי נישט צו פֿאַרברענען דײַן האַנט."
12.22 Moshe asks, "How long do I have to wait?" משה פֿרעגט: "װי לאַנג מוז איך װאַרטן?"
12.23 Mrs. Rosen answers, "Five minutes. It is hard to wait, but you have to." פֿרוי ראָזען ענטפֿערט: "פֿינף מינוט. עס איז שװער צו װאַרטן, אָבער מען מוז."
12.24 Moshe asks, "How do I know when to drink the tea?" משה פֿרעגט: "װי אַזוי װײס איך, װען צו טרינקען דעם טײ?"
12.25 Mrs. Rosen answers, "It has to be hot, but not too hot to drink." פֿרוי ראָזען ענטפֿערט: "ער מוז זײַן הײס, אָבער נישט צו הײס צו טרינקען."
12.26 Moshe takes a glass and tries to drink, but the tea is too hot. משה נעמט אַ גלאָז און פּרוּװט צו טרינקען, אָבער דער טײ איז צו הײס.
12.27 Mrs. Rosen laughs, "I told you to wait five minutes!" פֿרוי ראָזען לאַכט: "איך האָב דיר געזאָגט, אַז דו זאָלסט װאַרטן פֿינף מינוט!"
12.28 Moshe says, "Next time I promise to wait." משה זאָגט: "דאָס קומענדיקע מאָל פֿאַרשפּרעך איך צו װאַרטן."
12.29 Mrs. Rosen smiles, "Now you know how to make tea." פֿרוי ראָזען שמײכלט: "איצט װײסטו װי אַזוי צו מאַכן טײ."
12.30 Moshe says, "Thank you! I want to make tea for Rivka tomorrow." משה זאָגט: "אַ דאַנק! איך װיל מאָרגן מאַכן טײ פֿאַר ריװקע."
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
12.16 Moshe wants to learn how to make tea.
12.17 Mrs. Rosen says, "It is easy to make good tea. First you have to boil the water."
12.18 Moshe asks, "Do I have to stand here?"
12.19 Mrs. Rosen answers, "No. You do not have to stand here. Use the time to find two glasses."
12.20 Moshe says, "I want to put a little tea in each glass."
12.21 Mrs. Rosen says, "Good. Now pour the hot water into the glasses, but be careful not to burn your hand."
12.22 Moshe asks, "How long do I have to wait?"
12.23 Mrs. Rosen answers, "Five minutes. It is hard to wait, but you have to."
12.24 Moshe asks, "How do I know when to drink the tea?"
12.25 Mrs. Rosen answers, "It has to be hot, but not too hot to drink."
12.26 Moshe takes a glass and tries to drink, but the tea is too hot.
12.27 Mrs. Rosen laughs, "I told you to wait five minutes!"
12.28 Moshe says, "Next time I promise to wait."
12.29 Mrs. Rosen smiles, "Now you know how to make tea."
12.30 Moshe says, "Thank you! I want to make tea for Rivka tomorrow."
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
- Moshe wants to learn how to make tea (12.16): wants to learn: want + to + גרונט־פֿאָרעם (wants מיט -s נאָך Moshe). how to make: פֿראָגװאָרט + to + גרונט־פֿאָרעם = װי אַזוי צו מאַכן (טייל 4). learn how to make װיל לערנען װי אַזוי צו. ✗ Moshe want to learn. ✗ how make tea. ✗ learn to how make - It is easy to make good tea. First you have to boil the water (12.17): It is easy to make: it + is + אַדיעקטיװ + to + גרונט־פֿאָרעם. ✗ Is easy to make. ✗ It is easy for make. good tea אָן a: tea איז אומצאָליק. you have to boil: have to + גרונט־פֿאָרעם. First שטייט אין אָנהײב. ✗ you have boil - Do I have to stand here? (12.18): Do + I + have to + גרונט־פֿאָרעם: Do I have to stand here?. ✗ Have I to stand here? ✗ Must I to stand here? ✗ Do I must stand here? - No. You do not have to stand here. Use the time to find two glasses (12.19): do not have to = דאַרפֿן נישט (טייל 8). ✗ You must not stand here (דאָס מײנט: דו טאָרסט נישט שטיין). Use the time to find: to + גרונט־פֿאָרעם װײַזט דעם צוועק: ניץ די צײַט צו געפֿינען. ✗ Use the time for find. two glasses: two (נישט too), glasses = די מערצאָל פֿון glass מיט -es. ✗ too glasses. ✗ two glass - I want to put a little tea in each glass (12.20): want to put: put נאָך to, אָן ענדונג. a little tea: a little = אַ ביסל. in each glass: each + יחיד: each glass. ✗ in each glasses. ✗ I want put - Good. Now pour the hot water into the glasses, but be careful not to burn your hand (12.21): pour = אַ באַפֿעל אָן you. into = אַרײַן אין. be careful not to burn: be careful + not to + גרונט־פֿאָרעם. ✗ be careful to not burn. ✗ be careful for not burn. ✗ be careful you do not to burn. your hand: your (נישט ✗ the hand) - How long do I have to wait? (12.22): How long = װי לאַנג. do I have to wait: Do + I + have to + גרונט־פֿאָרעם. ✗ How long I have to wait? ✗ How long have I to wait? - Five minutes. It is hard to wait, but you have to (12.23): Five minutes אָן אַ צײַטװאָרט: אַ קורצער ענטפֿער. minutes מיט -s. It is hard to wait: אַדיעקטיװ + to + גרונט־פֿאָרעם. but you have to: דער צײַטװאָרט wait פֿעלט, אָבער to בלײַבט (טייל 9). ✗ but you have. ✗ but you must to - How do I know when to drink the tea? (12.24): when to drink: when + to + גרונט־פֿאָרעם = װען צו טרינקען. How do I know = װי אַזוי װײס איך (do מיט know: ✗ How know I?). the tea: the, װײַל עס איז דער באַשטימטער טײ אין דעם גלאָז. ✗ when drink - It has to be hot, but not too hot to drink (12.25): has to be: have to מיט it = has to (נישט ✗ have to). hot, not too hot to drink: too + אַדיעקטיװ + to + גרונט־פֿאָרעם. אָן it נאָך drink (טייל 5). ✗ It have to be hot. ✗ too hot for drink. ✗ too hot to drink it - Moshe takes a glass and tries to drink, but the tea is too hot (12.26): tries to drink: try + to + גרונט־פֿאָרעם. tries מיט -s. takes a glass: a glass מיט a. too hot: too (נישט ✗ to hot). the tea is (is נאָך tea, אין דער דריטער פּערזאָן יחיד). ✗ Moshe try to drink. ✗ too much hot - I told you to wait five minutes! (12.27): told you to wait: tell + דער מענטש + to + גרונט־פֿאָרעם (טייל 3). ייִדיש: האָב דיר געזאָגט, אַז דו זאָלסט װאַרטן. told = די פֿאַרגאַנגענהייט פֿון tell. ✗ I said you to wait. ✗ I told you that you wait. ✗ I told you wait. wait five minutes: אָן for: ✓ wait for five minutes (אויך ריכטיק) - Next time I promise to wait (12.28): promise to wait: promise + to + גרונט־פֿאָרעם. Next time: Next + time אָן in: ✗ In next time. ✗ I promise wait - Now you know how to make tea (12.29): know how to make: know + how to + גרונט־פֿאָרעם. ✗ you know how make tea. Now שטייט אין אָנהײב - Thank you! I want to make tea for Rivka tomorrow (12.30): want to make. for Rivka: for + דער מענטש. tomorrow שטייט אין סוף. ✗ I want make tea. ✗ I want to make tea to Rivka (to מײנט אַ ריכטונג, נישט פֿאַר װעמען מען מאַכט). tea for Rivka ≠ a letter to Rivka
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
- to שוואַך – [tə]: דער אינפֿיניטיװ־to איז שוואַך פֿאַר אַ קאָנסאָנאַנט: want to go [ˈwɑnt tə ˈɡoʊ], need to eat [ˈnid tu ˈit] (פֿאַר אַ װאָקאַל: [tu]), begin to work [bɪˈɡɪn tə ˈwɜrk], time to go [ˈtaɪm tə ˈɡoʊ]. דער טראָפּ פֿאַלט אויפֿן צײַטװאָרט און נישט אויף to. ✗ [ˈwɑnt ˈtsu ˈɡoʊ] - to שטאַרק – [tu]: אין סוף פֿון אַ זאַץ, װען דער צײַטװאָרט פֿעלט: ״Yes, I want to.״ [jɛs aɪ ˈwɑnt ˈtu]. אַזוי אויך ״But you have to.״ [bət ju ˈhæf ˈtu] (12.23). אַ שוואַכע פֿאָרעם [tə] שטייט נישט אין סוף פֿון אַ זאַץ - t איז [t], נישט [ts]: ייִדיש צו הייבט אָן מיט [ts], ענגליש to מיט [t] (לעקציע 6). tea [ti], time [taɪm], try [traɪ], told [toʊld]. ✗ [tsi] - to, too, two – אַלע דרײַ [tu]: not too hot to drink [nɑt ˈtu ˈhɑt tə ˈdrɪŋk]. דער ערשטער װײַזט too (שטאַרק), דער צווייטער to (שוואַך): ״too״ [ˈtu] און ״to״ [tə]. two glasses [ˈtu ˈɡlæsəz] - have to – [ˈhæf tə]: v װערט [f]. has to – [ˈhæs tə]: z װערט [s]. want to – אין גיך רעדן [ˈwɑnə] (wanna), נאָר אין שרײַבן want to. ✗ [ˈhæv tə]. ✗ [ˈhæz tə] - w און v: want [wɑnt], wait [weɪt], when [wɛn], water [ˈwɔtər], where [wɛr] מיט [w] (די ליפּן רונד, נישט די ציין). ייִדיש װ איז [v]. ✗ [vɑnt]. ✗ [veɪt]. very [ˈvɛri] און have [hæv] האָבן [v] - h אין how [haʊ], hot [hɑt], hand [hænd], have [hæv]: אַ שװאַכער אָטעם, נישט װי ייִדיש ח [x]. ✗ [xaʊ] - enough – [ɪˈnʌf]: gh װערט [f]. tough [tʌf], rough [rʌf]. ✗ [ɪˈnɔx]. ✗ [ɪˈnaʊ] - װערטער פֿון דער לעקציע: boil – [bɔɪl]; careful – [ˈkɛrfəl]; important – [ɪmˈpɔrtənt]; slowly – [ˈsloʊli]; promise – [ˈprɑmɪs]; language – [ˈlæŋɡwɪdʒ]; easy – [ˈizi]; hope – [hoʊp]; begin – [bɪˈɡɪn]; learn – [lɜrn]; pour – [pɔr]; glass – [ɡlæs]; glasses – [ˈɡlæsəz]; burn – [bɜrn]; hand – [hænd]; minutes – [ˈmɪnəts]; drink – [drɪŋk]; each – [itʃ]; fish – [fɪʃ]; money – [ˈmʌni]; market – [ˈmɑrkɪt]; told – [toʊld]; know – [noʊ]; tomorrow – [təˈmɑroʊ]; Mrs. Rosen – [ˈmɪsɪz ˈroʊzən]; Moshe – [ˈmoʊʃə]; Rivka – [ˈrɪvkə]; Vilna – [ˈvɪlnə]; pluck – [plʌk]; born – [bɔrn]; season – [ˈsizən]; heaven – [ˈhɛvən] - ריטם: ״It is easy to make good tea״ – [ɪt ɪz ˈizi tə ˈmeɪk ɡʊd ˈti]: easy, make און tea האָבן אַ טראָפּ, און to איז שוואַך. ״I want to go״ – [aɪ ˈwɑnt tə ˈɡoʊ]. ״I told you to wait״ – [aɪ ˈtoʊld ju tə ˈweɪt]: דער טראָפּ פֿאַלט אויף told און wait
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
---
Course Index: [latinum.substack.com/p/index](https://latinum.substack.com/p/index)