###
Ludi Circenses · Roma · Aetas Augusta
Marcus Valerius — adulescens annorum sedecim, filius mercatoris Romani Quintus Valerius — pater Marci, mercator dives et austerus Publius Sextilius — amicus Marci, aequalis Eutychus — auriga praeclarus, factionis Venetae Servius — magister stabuli, homo cautus et severus Flamma — equus principalis quadrigae Eutuchi
Erat Romae adulescens quidam, Marcus Valerius nomine, annos sedecim natus, cuius pater, Quintus Valerius, negotiator industrius et prudens, multas merces trans mare Nostrum portabat. Per multos annos Quintus vinum Hispanum et oleum Africanum et linum Aegyptium in foro Boario vendebat emebatque, ita ut familia numquam inopia laboraret. Homo severus erat, tempori studiosus, verbis parcus: dicebat solos homines labori deditos felices esse posse; dicebat etiam eos qui otio et spectaculis gaudebant virtutem virilesque mores deserere. Filium suum ad similem vitam perducere volebat, et saepe ei narrabat quomodo ipse iuvenis primum parvo peculio negotiari coeperat, quomodo paulatim divitias suas auxerat, quomodo nunc inter negotiatores Romani fori honorem et nomen haberet.
Marcus haec verba patris audiebat et, quotiens pater eum aspiciebat, capite adnuebat et se assentire simulabat. Sed animus eius longe alibi erat. Quotiescumque per Vicum Maximum ambulabat, ubi pistrina et tonstrinae et tabernae tumultu cotidiano fremebant, animum suum quasi funem tractum ad Circum Maximum ferri sentiebat. Circus ipse — aedificium ingens inter Palatinum et Aventinum positum, quod centum millia et amplius hominum in se continere poterat — eminebat supra domos proximas ut navis magna in portu. Saepissime Marcus extra portam Circensem stabat et fremitum turbae intus et strepitum equorum audiebat, nec domum regredi poterat antequam per longum tempus ibi constitisset.
In somnis nocturnis Marcus auriga erat. Cernebat se in curru stantem, loris tensis, vento adverso faciem percutiente, harena sub rotis cantante; cernebat se equos ad metam artissime flectentem, turbam ingentem clamantem, victoriamque trans lineam ultimam celebrantem. Ex his somniis experrectus, dum pater de rationibus negotii loquebatur aut de pretio frumenti Alexandrini cogitabat, Marcus tabulas suas non de mercibus sed de quadrigis implere solebat.
Amicus Marci erat Publius Sextilius, filius senatoris modici, adulescens similis aetatis et similium cupiditatum. Hi duo saepe de factionibus Circensibus inter se loquebantur: utrum Veneta an Prasina per proximos ludos vicisset, quis auriga velocior esset, qui equus Africanus an Cappadocius cursui aptior. Sed numquam Circum intraverant: pater Marci vetuerant, pater Publii pariter.
Fors autem — dea quam Romani benignam sed inconstantem esse sciebant — eis eo anno occasionem dedit. Quintus Valerius Ostiam profectus erat, ubi negotium magnum cum mercatore Graeco ei erat perficiendum, nec ante triduum reversurus erat. Mater Marci, mulier benigna sed de rebus forensibus parum curiosa, credebat filium ad ludum grammatici ire, quia Marcus ei dixerat se hodie ad Tullium grammaticum iturum esse propter interpretationem Vergilii, quam proxima die Tullius exponere coeperat. Tullius quidem grammaticus erat — sed Marcus ad eum per tres iam menses non iverat.
Ita Marcus et Publius — qui pariter patri suo dixerat se libros quosdam ex bibliotheca amici petituros esse — prima luce ex domibus suis egressi, per Viam Appiam ad Circum Maximum cucurrerunt. Iam de longinquo clamores audiebant; iam odorem equorum et fumi et pulveris sentiebant. Marcus Publio dixit se saepe de Circo somniasse sed numquam se credidisse tam magnifica fore omnia. Publius, paulum subsistens, respondit quidem se laetum esse, sed vereri ne aliquis notus eos in turba videret et aliquando patri nuntiaret. Marcus, ridentem eum pulsando, dixit haec non esse tempora timoris: patres abesse; nunc Circum esse; cetera omnia sero consideranda esse.
Intraverunt portam. Per gradus angustos et obscuros ad caveam superiorem ascenderunt, ubi loca plebis erant. Marcus, cum primum ex gradibus summa parte spatium ingens ante se paruit, obriguit: harena longa et lata in sole aestuante relucebat; spina media marmore et statuis ornata in medio iacens circuitum dividebat; metae aureae ad utrumque finem stabant et lumine reverberato nitebant. In carceribus sub portis magnae quadrigae inclusae fremebant; equi calcitrabant et nares late dilatabant; aurigae in currus iam ascenderant et in exitu exspectabant. Turba undique clamabat, iocabatur, certabat de locis. Marcus Publio nihil dixit; stare et mirari satis erat.
Magistratus togatus, vir gravis et lentus, ad suggestum processit et mappam albam in manum sumpsit. Turba, simul ac eum vidit, silentio brevi interrupta iterum clamare coepit, sed aliter: non voces miscellae et vagae, sed una vox quasi ex millibus gutturibus: nomen factioni favoritae. Veneti — id est qui factionem caeruleam tuebantur — ab una parte caveae clamabant; Prasini — fautores viridum — ab altera respondebant; minores factiones Russatorum et Alborum aliis e partibus acclamabant. Marcus et Publius, qui nondum pro ulla factione stabant, in hoc tumultu taciti sedebant et omnia mirabundi spectabant.
Magistratus mappam misit. Carceres aperte sunt. Strepitus ingens — ferri et lignorum et equorum et hominum — totum Circum implevit, et duodecim quadrigae in harenam eruperunt. Turba clamorem maximum sustulit, qualem Marcus numquam antea audierat: non clamor erat, sed fragor, qui in pectus penetrabat et cor percutiebat. Publius aliquid Marco dicere conatus est, sed Marco nihil audiebatur praeter hunc sonitum immanem.
Quadrigae per primum circuitum late spargebant: aliae in exteriore parte currebant, aliae interiori, aliae metam artissime temptabant. Pulveris nubes ex harena in aera surgebat et cursantes partim obscurabat. Sed Marcus, quamquam omnia conspicere poterat, unum aurigam praecipue oculis sequebatur: in stola caerulea vestitum, equos quattuor — quorum unus albissimus erat, ceteri fusci — mirabili quadam arte regentem. Hic erat Eutychus, de quo Marcus et Publius saepe inter se locuti erant, sed quem numquam viderat. Corpus eius breve sed robustum erat; caput rotundum; manus magnae et firmae lora tenebant. Sedebat in curru non tamquam homo qui vehitur sed tamquam pars ipsius currus.
Publius Marco vociferando dixit Eutychum esse illum virum de cuius arte omnes loquerentur, et rogavit quid Marco de eo videretur. Marcus oculos a curru non avertens respondit se intellegere nunc cur de eo omnes loquerentur: esse aliquid in modo quo ille equos regeret, quod non arte sola sed quasi sensu quodam interiore fieret.
Ad primam metam sinistram: Marcus vidit Eutychum lora sinistra premere et corpus inclinare antequam alii aurigae idem facerent — quasi praescire posset quantum spatii ante se esset. Equi eius metam circumierunt tam arcte ut rota interior per palmum tantum a lapide distaret. Tres alii aurigae qui latius flecerant duodecim passuum spatium perdiderant. Eutychus, qui sextus ingressus erat in primum circuitum, iam quartus erat.
Secundus circuitus, tertius, quartus: Eutychus paulatim ad frontem ascendebat. Non propter velocitatem solam — equi quidem eius veloces erant, sed non omnium velocissimi — sed propter artem metam circumeundi et propter id quo modo inter ceteros currus se insinuabat, interstitia quae alii non viderant reperiens. Quinto circuitu primus erat. Sexto circuitu periculum gravissimum subiit: auriga Russatae factionis nimis prope eum accessit et currus eius rotam Eutuchi prope attigit; Eutychus — in ipso momento — equos dextrorsum impulit et tunc sinistrorsum flexit, ita ut periculum per dimidiam secundam vitaret. Turba ululavit; Marcus, qui haec vidit, involuntarie surrexit et exclamavit.
Septimus circuitus ultimus erat. Eutychus trans lineam victoriae primus evolavit, et turba Venetorum clamorem talem sustulit ut Marcus sensit gradus sub pedibus tremere. Eutychus equos lente retinuit et per harenam processit, manum dextram ad turbam legens, vultu immoto sed oculis — quantum Marcus e longinquo cernere potuit — iis qui magnos labores superaverunt simili.
Marcus Publio dixit se quod vidisset verbis explicare non posse: non esse hoc idem ac si quis athleta curreret aut luctaretur. Esse aliquid in illo homine et illis equis simul iunctis quod separatim esset minus quam coniunctum: quasi unum animal ex homine et equis factum esset, commune cor habens, eodem impulsu movens. Publius, qui pariter obstupuerat, dixit se nescire quid Marcus de futuro cogitaret, sed sibi videri Marcum post hunc diem de Circo et de aurigis cogitare desiturum non esse.
Marcus, haec audiens, nihil respondit. Sed in corde suo iam decreverat.
Post biduum — pater adhuc Ostiae erat, mater domi quieta — Marcus solus, mane prima luce, non ad caveam spectaculorum sed ad partem posteriorem Circi Maximum iit, ubi stabula factionum posita erant. Diu cogitaverat quomodo id quod cupiebat efficere posset; saepe nocte in lecto iacens de hac re cogitaverat; demum decreverat ire et temptare.
Stabula factionis Venetae magna erant et multa aedificia iuncta: domus equorum, loca ubi currus servabantur, officinae ubi lorarii et fabri lignarii operabantur, horrea ubi frumentum et faenum reconditum erat. Totum id tamquam parva civitas intra Circum erat, cum viis suis angustis et hominibus multis qui huc illuc ibant. Ad portam principalem servus grandis et taciturnus stabat et omnes intrantes aspiciebat oculis duris.
Marcus accessit et dixit se nuntium urgentissimum ad Eutychum ferre ex familia eius. Servus eum de capite ad pedes aspicit et rogavit qua de re is ex familia esset cum saepe adstaret ad portam nec eum umquam vidisset. Marcus, qui huius quaestionis non cogitaverat, haesitavit; et in illo ipso momento e stabulo interiore homo quidam egressus est et rogavit quid ageretur.
Hic homo erat Servius, magister stabuli totius factionis Venetae, quadraginta annorum circiter, capillis brevibus et canis, vultu semper irascentis simili, voce gravi et rara. Rogavit Marcum quis esset et quid quaereret. Marcus — iam nihil aliud excogitare valens — verum dixit: se esse Marcum Valerium, filium mercatoris; se pridie cursum magnum spectavisse et Eutychum miratum esse; se ad stabula venisse cupientem plura de arte aurigandi discere. Servius haec audiens primo frontem contraxit et dixit non esse hunc locum pueris curiosis; deinde imperavit ut Marcus statim discederet neque rediret.
Marcus iam pedem rettulit cum vox alia e stabulo interiore audita est. Eutychus ipse processit, capillis madidis — exercitationem equestrem mane fecerat —, veste simplici, manibus adhuc a cura equorum sordidis. Aspexit Servium, tum Marcum, et rogavit de qua re loquerentur. Servius narravit adulescentem quendam advenisse qui in stabula intrare voluisset. Eutychus Marcum oculis quietis et acutis aspiciens rogavit quid vellet.
Marcus, corde magis quam mente locutus, dixit se aurigam esse velle et rogavit num Eutychus sibi artem docere vellet. Silentium erat. Servius denuo os aperuit; Eutychus ei signum dedit ut taceret. Tum Eutychus subrisit — non derisorie, sed quasi aliquid reconditum in puerili audacia laudaret — et Servio dixit Marcum secum esse ducturum esse; addidit servo portae Marcum posthac inter notos esse numerandum et intranti non obstari oportere. Servius, homine magistro suo contraire nolens, quamquam manifeste dubitabat, paruit.
Eutychus Marcum per totum stabulum duxit. Eum primum in aedificium duxit ubi currus servabantur: quinque quadrigae et duae bigae ibi stabant, omnia cum summa cura polita; rotae inspectae; iuga nitida; lora in ordinibus suspensa. Marcus, qui currus prius ex longinquo tantum viderat, nunc prope adstans magnitudinem et artificium eorum miratus est: rota enim quadrigae tam gracilis erat ut mirabile videretur posse tantum pondus ferre, et tamen per septem circuitus sub pondere aurigae et impetu equorum non cedebat.
Tum Eutychus eum ad stabulum ipsum duxit. Equi factionis Venetae sedecim numero erant: Africani quidam, alii Hispani, nonnulli ex Cappadocia advecti, omnes ad certamen electi et probati. Eutychus Marci singulos nominavit: Aquila, Fulvus, Sagitta, Caelum, et ceteri. Sed unus erat qui ceteris eminebat: Flamma nomine, equus albus ex Hispania, corpore eleganti et oculis magnis et lucidis. Marcus Flammam statim agnovit: hic erat equus princeps quem in cursu prioris diei viderat, qui metam sinistram tam arcte circumiverat.
Marcus ad Flammam lente accessit et manum ei obtulit, sicut saepe fecerat cum equis in viis Romanis. Flamma eum olfecit — nares dilatatae, caput leviter inclinatum — et tum, quasi deliberando, caput Marci manu nasi parte fricuit. Marcus subrisit. Eutychus, qui adstabat, dixit Flammam non saepe hoc cum ignotis facere: equum prudentiorem esse multis hominibus et benevolum a malevolo primo congressu dignoscere.
Tum Eutychus eum in angulo stabuli strati considere iussit et coepit ei de arte aurigandi disserere. Dixit artem hanc non in velocitate sola consistere, quod multi laici putarent: dixit qui velocissime curreret, sed metam tarde et largiter circumiret, vincere non posse eum qui tardius quidem currisset, sed metam celerius et arctius circumivisset. Spatium enim quod in meta lucraretur vel perderetur saepe pluris esse quam spatium totius longitudinis harenae. Dixit etiam aurigam non solum loris sed toto corpore regere debere: corpus inclinari, pondus transferri, et equos id sentire ac respondere quasi uni essent.
Dixit praeterea inter omnia maximi esse aurigam equos suos nosse, non solum arte sed amore. Equi enim — non minus quam homines — sentiebant uter eos amaret et uter non amaret; et ei qui amabat oboediebant non tamquam servi iussis, sed tamquam sodales qui eodem impulsu moverentur. Dixit Flammam sibi esse non solum equum sed quasi collegam: saepe se sensisse Flammam in difficilibus momentis cursuumagnoscere quid faciendum esset etiam antequam ipse signum dedisset.
Marcus avidissime haec omnia audiebat. Rogavit tum Eutychum num sibi aliquando currum regere liceret. Eutychus ei respondit se prius vellet scire quantum de equis Marcum scire; rogavit an umquam equo vectus esset. Marcus fatebatur se bis terque equo iter fecisse, sed numquam in curru stetisse nec lora tenuisse. Eutychus dixit hoc esse bonum initium: si Marcus cotidie veniret, se paulatim omnia ei monstraturum esse. Sed admonuit multa esse prius discenda antequam in currum ascendi posset: primo equos curare, iis assuescere, eorum vocem et motum et mores intellegere. Marcus, qui momentis ante in curru iam se stantem imaginatus erat, aliquantum desiluit; sed tam laetus erat quam numquam antea fuerat, et promisit se cotidie venturum esse.
Priusquam discessit, Eutychus eum serio monuit unum: dixit haec omnia silentio tenenda esse. Dixit factionem Venetam multos habere, qui eius res curiose observarent, et si quid de equis aut de cursu nimis multis innotesceret, ab adversariis corrumpi temptari. Dixit etiam se patrem Marci non nosse, sed si vir esset qui filium ad forum, non ad Circum, tendere vellet, melius esse patrem haec non scire, donec Marcus ipse iam satis demonstrasset quod posset. Marcus iuravit se silentium servaturum esse.
Per sequentes hebdomades Marcus diligentissime ad stabula veniebat. Dicebat matri suae se ad ludum grammatici ire; hac via, dum pater Romae in foro negotiis occupabatur, Marcus cotidie duas fere horas cum Eutycho et equis agebat. Primo Servius eum oculis frigidis et parum benevolentibus aspiciebat; sed postquam vidit adulescentem omnia iussa sine quaestione et sine superbia exsequi, paulatim aliquantum mitior factus est et aliquando de rebus equinis cum eo colloquebatur.
Prima hebdomada Marcus equos curavit: stramenta posuit, pedes inspicere didicit, corpora equorum post exercitationem lavit, frumentum et faenum distribuit. Eutychus eum docuit quo modo quaeque fieri deberet, et Marcus, qui ad labores corporis paratus erat, nihil horum recusavit. Oleum et fimus et pulvis equorum iam eum non offendebant: erat odor labori acceptabilis, ut ipse sibi dicebat.
Secunda hebdomada Eutychus ei lora tenere docuit: quomodo digiti disponendi essent, quantum premendum, quantum laxandum. Dixit lorum esse quasi vocem aurigae: si nimis premeres, equo dolorem afferres eumque confunderes; si nimis laxes, gubernaculum perderes. Optimum esse lorum semper aliquantum tensam sed numquam rigidisimam tenere, ita ut equus sentiret aurigam adesse et vigitare, sed non opprimi se sentire. Marcus in bigae stans in area stabuli haec exercuit, primum lentissime, tum paulatim celerius.
Post duas hebdomadas Eutychus ei permisit bigam per aream latiorem ducere. Marcus, cum primum lora equis vivis in manibus tenuit et sensit vim illam vivam per lora ad se transire — non ferrum, non lignum, sed animal spirans et volens — obriguit admiratione et aliquantum timuit. Equi — duo Hispani quos Eutychus ad exercitationem elegerat — paulatim processerunt ad verbum Marci quiete datum. Marcus, spiritu presso, eos per aream duxit. Eutychus adstabat et nihil dicebat. Marcus iam didicerat hoc silentium Eutuchi significare rem bene agi.
Eodem tempore Marcus corpus cotidie exercebat: ante solem surgebat et per Tiberim ripas currebat, bracchia firmare temptabat, cibo moderato utebatur. Eutychus enim ei dixerat aurigam validum esse oportere: per septem circuitus currus, vim maximam in bracchia et corpus exerceri, et aurigam qui in extremo cursu viribus deficeret victoria saepe privari, quamvis artem haberet. Multi enim cursus ultimis duobus circuitibus victi essent, non prioribus.
Interea Publius, cui Marcus tandem omnia confessus erat — nam secretum tam magnum soli portare difficile erat —, audiebat et mirabatur et aliquando vespertinis horis stabulis aderat ut Marcum exercentem spectaret. Dicebat se numquam Marcus tam alacer fuisse quam his mensibus; dicebat eum quoque corpore validius apparere. Marcus, haec audiens, tantum subridebat.
Fato autem voluente — neque enim diu arcana latent quae multos homines attingunt — id quod Marcus timebat tandem accidit. Quintus Valerius, post iter quoddam, mane ex foro domum inopinanter reversus est et filium domi non invenit. Matrem interrogavit; illa dixit eum ad ludum grammatici Tullii ivisse. Quintus, qui iam per aliquot dies aliquam suspicionem habuerat — nam filius multo laetior et in corpore quoque validior factus erat quam ante, et odor quidam qui ei adhaerebat non erat odor bibliothecae — ad Tullium grammaticum iit.
Tullius eum aspexit et dixit Marcum iam per tres menses ad se non venisse. Quintus ad forum rediit et cetera negotia illo die omisit et domum reversus filium exspectavit.
Cum Marcus vesperi domum venit — manibus non libros sed faenum olentibus — pater in atrio stabat, sedis ceterarumque rerum de quibus paterfamilias solet cogitare immemor, et eum aspiciebat oculis in quibus Marcus et iram et dolorem simul legit. Marcus in limine constitit et palluit.
Pater dixit se iam per menses multos filium suum mentiendum fuisse scire: non ad ludum grammatici ivisse sed — et hic vox eius aliquantum aspera facta est — in stabula servorum et libertorum Circensium. Dixit sibi maxime pudori fore si aliquis ex amicis negotiatoribusque suis filium suum inter stabularios Circenses conspiceret. Dixit aurigas plerumque homines esse vilissimae condicionis, et nullum Romanum honestae familiae cum talibus versari debere. Dixit denique filium suum cras secum ad forum ire et ibi laborare debere, sicut officium patri filique posceret.
Marcus haec audiebat et diu tacuit. In illo silentio multa secum reputabat: an cederet et patri obediret, quod facile et tutum erat; an pugnaret, quod difficile et incertum erat. Tum — contra naturam suam, quae hactenus mitis et patri oboediens fuerat — dixit se unum petere: ut pater semel et plene audiret antequam iudicaret.
Pater reluctanter adnuit.
Marcus dixit se iam per multos menses in stabulis factionis Venetae fuisse et multa didicisse: non solum de equis et de cursu, sed de labore et de disciplina et de perseverantia. Dixit se sub viro praeclaro — Eutycho — multa audivisse non de rebus Circensibus solum sed de vita: quomodo in rebus adversis animus firmus tenendus esset, quomodo labori cotidiano non recusandum esset, quomodo timorem non fugiendo sed eundem superando vincendum esset. Rogavit denique patrem num haec inutilia essent: num res esset inutilis si filius suus didicisset quomodo viribus suis confidendum esset et in rebus difficillimis non cedendum.
Quintus post haec verba longa silentia fecit. Tum dixit se filium non damnare pro eo quod serio et labori egregie studuisset: haec laudanda esse. Sed dixit Marcum cras secum ad forum venturum esse, ut videret quantum laboris mercatura requireret. Hoc modo dixit: neque expressit Marcum ad stabula regredi non posse; neque permisit. Marcus, hoc intellegens, patri grates egit et ad cubiculum iit.
Post illum diem Marcus rem ita composuit ut et patri satisfaceret et disciplinae suae vacaret. Cum patre mane ad forum ibat et per tres aut quattuor horas in tabellis et rationibus mercaturae laborabat: neque hoc recusabat, nam intellexerat patrem verum dicere de labore cotidiano. Post meridiem vero ad stabula ibat. Pater, qui de hac re plura non interrogabat, quasi tacite consensisse videbatur; Quintus enim erat homo qui res gestas, non verba, considerabat, et si filius et fori labori et aliis rebus vacaret, tolerabile ei videbatur.
Eutychus, cum intellexisset Marcum iam patri verum confessum esse, eum laudavit et dixit virum qui vera etiam difficilia diceret semper praestantiorem esse eo qui mentiendi commoditate uteretur.
His diebus Marcus in quadriga — non iam biga — exercitari coepit. Eutychus eum primum mane, antequam turba intrasset, in harenam Circi duxit. Marcus in curru quadrigae stans — Flamma et tres alii equi ante eum — intellexit quantum spatium inter exercitationem in area angusta et veritatem harenae magnae esset. In area cuncta similia et propinqua erant; in harena autem spina longa in medio iacens, metae procul relucentes, latitudo ingens — omnia aliena erant et quasi inimica.
Prima vice, cum Marcus ad metam sinistram accessit et equos flectere temptavit, nimis sero fecit: meta per quindecim passus praeteriit nec circuitus factus est. Eutychus e margine clamavit eum ante metam flectere coepisse oportuisse, non ad metam. Marcus rediit et iterum temptavit. Melius quidem, sed non bene. Tertio demum tempore — post multos sudores et multa Eutuchi monitoria — aliquantum idonee metam circumivit. Eutychus ei dixit progressum esse; non dixit esse bonum: sed progressum.
Per dies multos Marcus cotidie in harena exercitabatur. Flamma ei mirabilis adiutor erat: equus enim qui tam saepe hanc ipsam metam circumiverat quasi per sensum proprium iam sciebat quantum ante metam inclinandum esset, et Marcum — qui hoc initio nesciebat — quasi monebat, corpus suum movendo antequam Marcus signum daret. Marcus, hoc sentiens, didiclit Flammam credere oportere et non obstare, sed potius simul ire. Eutychus, cum haec vidit, dixit hoc esse maximum quod Marcus hactenus didicisset: aurigam non esse dominum equorum sed socium.
Eodem tempore Marcus de factionibus et de rebus Circensibus multa ab Eutycho audivit. Audivit de arte qua aurigae adversarios impediebant — artem quam Romani vocabant currere ad murum, id est adversarium in spatium angustum adgere, unde exire non posset. Audivit de significationibus loris datis, quibus auriga equis singula iubebat. Audivit de medicamentis quibus equi ante cursum roborabantur. Audivit etiam de periculis: de rotis quae frangerentur, de aurigis qui in terram proicerentur et sub equis raperentur et interdum necarentur, de multis qui corpora plena cicatricum haberent post annos longos in harena. Marcus haec audiebat et non refugiebat.
Publius, qui aliquoties aderat, aliquando Marco dixit se mirari cur Eutychus, vir praeclarus et expertus, tam diligenter adulescenti ignoto tempus impenderet. Marcus dixit se quoque hoc saepe rogavisse. Quodam die id ab Eutycho ipse rogavit. Eutychus aliquantum tacuit, tum dixit se ipse iuvenem fuisse qui nullum magistrum habuisset: se solum, erroribus multis et casibus, didicisse. Dixit se putare potuisse melius facere si quis ei ostendisset. Nunc, si poterat, hoc dare volebat.
Idibus Octobribus — dum autumnus iam frigiditatem matutinis horis adferebat et folia arborum per forum spargebantur — Marcus mane ad stabula venit et Servium in porta stantem et vultu tristiori solito adspicientem invenit. Rogavit quid accidisset. Servius dixit heri vesperi, dum Eutychus in exercitatione extrema quadrigam per harenam ageret, unum e rotis quadrigae repente et sine causa fractam esse et Eutychum in harenam violenter proiectum esse; Eutychum — per fortunam bonam — non periisse, sed brachium dextrum fractum esse et caput vulneratum esse; medicum dixisse eum per menses duos aut tres a cursu et exercitatione omnino abstinendum esse.
Marcus, haec audiens, primo nihil dixit; deinde rogavit num Eutychus videri vellet. Servius dixit eum in cubiculo esse et accipere visitantis velle.
Marcus Eutychum in lecto iacenten invenit, brachium pannis alligatum, capiti quoque fascia circumdata. Vultus eius pallidior erat solito, sed oculi eadem acuitate lucebant. Marcus propius accessit et dixit se valde de casu eius dolere. Eutychus, leviter subridens — etiam in dolore subridere solebat —, dixit dolorem quidem esse, sed graviora iam perpessum esse; addidit, quod de re vera cogitabat, hoc esse gravissimum: post decem dies Ludi Romani erant, cursus maximi anni, in quibus factio Veneta tres quadrigas mittere debebat. Nunc auriga princeps deerat. Duo alii aurigae Veneti boni quidem erant, sed neuter Flammam tam bene noverat quam Eutychus; neque in eis tanta fides erat.
Marcus, haec audiens, intellexit quid Eutychus dicere vellet, etiam antequam Eutychus id exprimeret. Sed dixit se nondum satis artis habere: se multos progressus fecisse, sed in cursu magno et gravi adversarios expertissimos esse; se adulescentem inexpertum esse qui numquam in vera certaminis condicione currerat.
Eutychus dixit se haec omnia scire. Dixit tamen per menses multos se Marcum spectavisse et sibi persuasum esse unum: Marcum Flammam melius regere quam quemquam alium qui nunc aderetur. Dixit victoriam non ex arte sola nasci, sed ex fide inter aurigam et equum: Flammam Marco credere, quod magni momenti esset. Addidit: in vita saepe ita fieri ut homo aliquod munus susciperet antequam se paratum esse putaret; et illos qui tunc auderent saepe melius facere quam illos qui semper exspectarent donec se paratos esse crederent.
Marcus diu tacuit. Tum dixit se temptaturum esse, si Eutychus hoc peteret. Eutychus dixit se petere.
Unum addidit Eutychus, et hoc serium: dixit Marcum debere ante cursum patri verum dicere. Dixit in re tanta, ubi periculum ingentis certaminis subeundum esset, patri verum dicendum esse. Marcus obriguit; sed adnuit.
Quintus Valerius, cum Marcus ei retulisset, iratissimus primo fuerat. Dixit filium suum non esse aurigam; dixit hoc esse dementiam; dixit si quid Marci accidisset, se sibi ipsi numquam ignoturum esse. Sed Marcus — ut Eutychus docuerat — patienter et sine ira omnia exposuerat. Et denique patri dixit se non propter gloriam aut propter lucrumcurrere, sed quia in hac re sola quod optimum in se esset in lucem venire posse videretur; et se rogare ut pater veniret et spectaret. Quintus, post longa silentia, dixit se venturum esse.
Die Ludorum Romanorum Marcus ante lucem surrexit. Nox adhuc erat cum ad stabula venit; sed iam servi stabuli agitati erant et Servius huc illuc ibat et omnia inspiciebat. Quadriga Marci iam in area parata stabat: Flamma et tres socii eius, omnes nitidi et oculis vigilantibus, quasi et ipsi scirent diem esse non sicut ceteros.
Marcus ad Flammam accessit et ei manum posuit in collo. Equus caput ad eum convertit et quiete fremuit. Marcus ei dixit — voce submissa, ut nemo alius audiret — se hodie currere, Flammamque secum esse, et sibi confidere. Flamma oculum magnum et lucidum ad eum vertit. Marcus intellexit se intellectum esse.
Servius Marco vestem Venetam posuit: stolam caeruleam, cassidem ex corio duram, fascias cruribus aptatas. Lora circa corpus involvit, sicut Eutychus docuerat — lora circa corpus involutam in nodum vinctam —, et culter ad cingulum adligatus est. Marcus in speculo — quod Servius ei obtulit — seipsum aspexit et paulum extra sese miratus est: non erat iam Marcus Valerius, filius mercatoris, sed — vel esse videbatur — auriga.
In carceribus strepitus erat ingens. Duodecim quadrigae in angusto spatio compactae; equi frementes; aurigae ultima ordinantes. Marcus, cum in carcere suo constitit, proximos aurigas aspexit: erant homines omnes adultis annis, plures quam triginta aut quadraginta natos, facie multa experientia notata. Unus — Thrax nomine, auriga factionis Prasinae, homo magnus et latis humeris — Marcum aspexit et rogavit quantum annorum haberet. Marcus ei dixit sedecim se habere et eum aspiciens non avertit oculos. Thrax derisorie subrisit et aliquid ei dixit de pueris qui errore in harenam venirent; Marcus nihil respondit.
Tum mappa magistratus cecidit.
Carceres aperte sunt cum fragore ferrorum et lignorum; equi eruperunt; currus in harenam invaserunt; turba clamorem sustulit qualem Marcus numquam antea audierat. Et Marcus — priusquam timor vere eum comprehendere poterat — iam in harena erat, vento adverso faciem percutiente, harena sub rotis stridenti, Flamma sub eo frementi et currenti.
Primus circuitus: Marcus sicut Eutychus docuerat se gessit. Non statim ante omnes ivit, sed in media agminis parte mansit, vires conservans, ceteros observans. Thrax iam primus erat; duo alii aurigae experti post eum; Marcus quintus aut sextus. Turba clamabat nomina, colores, factiones; sed Marcus in illo tumultu immenso nihil audiebat praeter fremitum Flammae et sonum rotarum suarum.
Ad primam metam sinistram: Marcus ante metam — non ad metam — lora sinistra pressit et voce quieta dixit. Flamma — quasi id exspectavisset — corpus ad sinistram inclinavit et metam arcte circumivit, tam arcte ut rota interior per paucissimos pedes a lapide distaret. Duo aurigae qui extra erant multos passus perdiderunt. Marcus post primam metam iam tertius erat.
Secundus circuitus: Marcus paulatim ad frontem movebat. Flamma currebat non coactus sed volens, quasi propria alacritate motus. Marcus sensit per lora — quasi per nervos ipsius equi — hunc impetum et laetitiam non artificialem; et ipse quoque — contra timorem qui eum initio compresserat — gaudere coepit. Gaudere, non timere. Hoc Eutychus praedixerat, sed Marcus non crediderat.
Tertio circuitu unus aurigarum ante eum cecidit: rota fracta, currus lapsus, auriga in harenam proiectus. Marcus, qui prope aderat, Flammam dextrorsum impulit et periculum vitavit: Eutychus saepissime dixerat in cursu non solum celeriter currendum esse sed et oculos ad omnes partes semper habendos esse. Marcus nunc secundus erat.
Quarto et quinto circuitu: Thrax adhuc primus erat, uno currus longitudine ante Marcum. Marcus videbat Thracem equos suos vehementer urgere; videbat etiam equos Thracis iam aliquantum defatigatos esse — id quod in motu colli et in spiritu videbatur. Flamma autem adhuc idem impetum habebat.
Sexto circuitu, ad metam sinistram: Thrax nimis audacter flexit — Marcus vidit eum hoc facturum esse antequam faceret, quia Thrax lora iam nimis sero premere incipiebat. Exterior equus Thracis in metam impulit et currus paulisper titubavit; Thrax ingenti arte servavit se, sed per illa pauca momenta Marcus ad eum accessit et post sextum circuitum aequalis ei erat.
Septimus circuitus ultimus. Per primam partem harenae Marcus et Thrax iuncti currebant: rota prope rotam, equi iuxta equos. Turba quae hoc videbat clamorem immensum sustulit — Veneti et Prasini simul, quia spectaculum tale raro videtur. Marcus, corpus inclinatum, lora plena manu tenens, sensit cor suum vehementer palpitare. Thrax eum aspexit oculo brevi et duro.
Ad ultimam metam sinistram, unam solam post quam linea victoriae esset: uterque accuravit. Marcus — in illo momento — recordatus est verborum Eutuchi: Flammam sibi credere; hoc esse quod maximi momenti esset. Et voce submissa, una vice, Flammam monuit: dixit ei se confidere et simul currendum esse.
Et Flamma — incredibile visu — respondit. Caput demisit, crura extravit, velocitatem auxit per partem minimam sed realem. Per metam ultimam primus venit Marcus per dimidium caput.
Per lineam victoriae Marci currus primus transivit.
Turba — primo paullum silentio attonita — tum clamorem immensum sustulit, qualem Marcus numquam audierat et oblivisci numquam potuit. Clamabant Veneti, clamabant ceteri, clamabant etiam Prasini qui spectaculum tale laudabant. Marcus equos lente retinuit et per harenam processit; manus eius in loris tremebant; corpus totum sudore perfusum erat; spiritus vix restitui poterat. Tum Flamma constitit, et Marcus in terram descendit, et caput equi inter manus tenuit, et frontem equi fronti suae applicuit. Et lacrimavit. Non propter victoriam — vel non solum propter victoriam — sed propter aliquid maius quod verbis exprimere non poterat.
Post cursum, in stabula regressus, Marcus Eutychum invenit qui in sella sedebat — nam in harena ex lectica spectaverat —, brachium fractum pannis alligatum, vultu tandem aliquid remisso. Eutychus ei dixit per totam vitam suam non plus quam semel aut bis aurigam vidisse qui tam bene Flammam regens et tam bene metam circumiens curreret: Marcum non solum vicisse sed arte vicisse, quod maius esset. Marcus dixit victoriam suam esse Eutuchi, non suam, sine magistro nihil fuisse; addidit Flammam plus sibi adiuvisse quam artem suam. Eutychus dixit haec tria iuncta esse: magistrum, equum, discipulum; et victoriam quando eiusmodi essent tribus esse, non uni.
Quintus Valerius, qui in cavea spectaverat, ad stabula post cursum accessit. Marcus, cum eum vidit venientem, nesciebat quid a patre exspectaret: laudem, silentium, aut iterum admonitionem de negotiis et foro. Pater ad eum accessit et paullum constitit. Tum brachium eius prehendit — non ad adulescentis morem sed ad viris —, et dixit se umquam tanta cum cura hominem in certamine spectavisse. Addidit voce aliquantum mutata se intellexisse quid filius eo die monstravisset: non solum velocitatem nec solum audaciam, sed iudicium — iudicium de tempore et de pericolo et de fide. Dixit se hoc non obliturum esse. Plura non dixit; sed haec satis erant, et Marcus intellexit.
Publius quoque aderat — qui in cavea sedens per totum cursum clamaverat donec vox ei paene defecerit — et tam gaudio adfectus erat ut prae laetitia loqui vix posset. Amplex Marcum dixit se numquam aliquid tam mirabile vidisse; rogavit etiam num Marcus post hunc diem in harena saepe cursurus esset. Marcus dixit se nescire; sed subridens dixit sperare.
In diebus sequentibus multa paulatim mutaverunt. Factio Veneta Marcum inter suos recepit — non ut aurigam plenae auctoritatis, sed ut adulescentem qui sub Eutycho ulterius disceret et in cursibus minoribus interdum certaret. Quintus Valerius non amplius vetuit: non approbabat, sed non vetabat, quod in Quinto progredi magnum erat. Eutychus, dum brachium sanabatur, cotidie docebat — nunc de arte cursus, nunc de vita, nunc de hominibus et de rebus humanis, de quibus auriga veteranus multa sciebat.
Marcus — qui aliquando solis somniis de Circo cogitaverat — iam in vita vera discere coeperat quid cursus re vera esset: non spectaculum, non somnium, sed labor cotidianus et fides — in equum, in magistrum, in seipsum — et patientia quae victoria digna esset. Et Flamma, equus albus, cotidie mane in stabulo eum exspectabat, quasi et ipse sciret initia a finibus non semper facile distingui.
Omnia mutantur, nihil interit.
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI (duomillēsimō vīcēsimō sextō), ā Publiō Ovidiō Nāsōne per mystērium cōnscientiae renātō.
◊ᴼᵛᴵᴰᴵᵁˢ
---