Athenas, illam urbem omnium doctrinarum inventricem, multi celebraverunt; ego autem non de philosophis aut rhetoribus, sed de homine quodam obscuro narrare constitui, cuius fatum tam miserabile fuit ut lacrimae etiam nunc, tot saeculis post, in oculos veniant cum eius memoriam repeto. Haec enim historia, quam a sene quodam Athenis audivi cum iuvenis ibi studerem, demonstrat quomodo amor et ambitio et invidia in unum conspirantes animam generosam destruere possint.
Tempus erat illud quo Pericles iam mortuus erat, bellum autem Peloponnesiacum adhuc saeviebat. Athenienses, olim tam superbi, nunc inter se discordabant, et in urbe ipsa plus periculi a civibus quam ab hostibus timendum erat. In talibus temporibus, cum leges silent et ambitio regnat, optimi saepe pereunt dum pessimi florent.
Fuit Athenis vir quidam nomine Lysander, arte pictor, ingenio excellens, fortuna mediocri. Hic in regione Ceramici habitabat, in domo parva sed honesta, ubi cum matre vidua et sorore iuniore vitam agebat. Pater eius, qui navem mercatoriam habuerat, in mari perierat cum Lysander adhuc puer esset; itaque ille, relictis studiis philosophiae quae iuvenem delectaverant, artem pictoriam susceperat ut familiam alere posset.
Ars eius talis erat ut cives primarii eum peterent qui imagines suas pingi vellent. Lysander enim non solum lineamenta vultus reddere poterat, sed etiam animum ipsum in oculis pictis exprimere videbatur, adeo ut qui imaginem intuerentur non figuram mortuum sed hominem viventem aspicere sibi viderentur. Fama eius per totam urbem sparsa erat, et multi divites magnam pecuniam offerebant si eorum imagines pingere vellet.
Inter hos erat Callias, vir ditissimus, cuius domus in Piraeeo stabat tanta magnificentia ornata ut regiam potius quam domum privatam esse crederes. Hic Callias, cum audivisset de arte Lysandri, nuntium miserat rogans num vellet venire et imaginem filiae suae pingere. Lysander, cum matri pecunia opus esset ad sororem in matrimonium dandam, condiciones acceperat quamquam de moribus Calliae multa sinistra audiverat.
Itaque certo die constituto Lysander ad domum Calliae venit. Ianitor, servus procerus et vultu truci, eum per atrium duxit ubi statuae ex marmore Pario factae in ordine stabant, et per peristylum cuius columnae auro ornatae fulgorem in solis luce emittebant. Lysander, quamquam paupertatem suam numquam erubuerat, tamen sentire non potuit quam diversus esset mundus divitum a suo proprio.
Callias ipse in tablino sedebat, vir corpore obeso, vultu callido, oculis parvis qui semper moveri videbantur quasi praedam quaererent. Cum Lysandrum vidisset, surrexit et manum porrexit, dicens se laetum esse quod pictor tam clarus domum suam visitare dignatus esset. Lysander respondit se honorem habere quod a viro tam illustri vocatus esset.
Tum Callias exposuit quid vellet: filiam suam unicam, nomine Helennam, in matrimonium dare constituisse cuidam Critiae, viro nobili sed pauperi, qui in bello contra Spartanos fortiter pugnaverat. Volebat autem, antequam nuptiae fierent, imaginem filiae pingi quae in domo maneret postquam illa abiisset. Addidit se scire talem imaginem multum temporis et laboris requirere; itaque Lysandrum invitare ut in domo sua habitaret donec opus perfectum esset. Pecuniam promisit tantam quantam Lysander numquam ante acceperat.
Lysander, cum de pecunia cogitaret quae matri et sorori prodesse posset, condiciones sine mora accepit. Callias iussit servum Lysandrum ad cubiculum ducere ubi habitaturus esset, et addidit filiam suam postero die pictori praesentatum iri.
Postero die, cum sol iam altus esset, Lysander in horto sedebat ubi Callias iusserat eum puellam exspectare. Hortus ipse pulcherrimus erat, plenus rosis et liliis et arboribus fructiferis quae umbram gratam praebebant. Fons in medio murmurabat, et aves in ramis canebant, et totus locus tanta pace perfusus erat ut bella et seditiones urbis procul abesse viderentur.
Tum ianua aperta est, et Lysander vidit puellam intrantem cuius pulchritudo eum ita percussit ut respirare vix posset. Helena enim - sic enim vocabatur - talis erat qualis Homerus descripsit illam alteram Helenam propter quam Troia cecidit: capillis flavis qui in humeris fluebant sicut aurum liquefactum, oculis caeruleis profundis sicut mare ipsum, vultu tam perfecto ut dea potius quam mortalis esse videretur. Sed praeter pulchritudinem corporis, in oculis eius tristia quaedam inerat, melancholia profunda quae cor Lysandri statim tetigit.
Helena appropinquavit et pictorem salutavit, dicens se audivisse de arte eius et laetam esse quod ipse imaginem suam pincturus esset. Vox eius mollis erat et gravis, non garrula sicut multarum puellarum, sed ponderata quasi unumquodque verbum diligenter eligeret. Lysander respondit se sperare ut dignus esset qui tantam pulchritudinem in colores transferret, quamquam confessus est opus difficillimum esse pulchritudinem veram pingere, cum ars semper inferior sit natura.
Helena subrisit - et illud subrisum cor Lysandri vehementius percussit quam pulchritudo ipsa - et dixit se non credere imaginem suam magni momenti esse, sed patrem suum voluisse, et filiam bonam patri parere debere. In voce eius Lysander audire sibi visus est notam quandam amaritudinis, quasi puella de matrimonio futuro parum laeta esset.
Per multas horas illo die Lysander Helenam pingebat, et dum pingebat, colloquium inter eos fluebat de rebus plurimis. Helena, ut apparuit, multo doctior erat quam pater eius; philosophiam enim amabat, et opera Platonis et Socratis legerat, et de natura mundi et animae libenter disputabat. Lysander, qui ipse olim philosophiae studuerat, gaudebat quod puellam tam eruditam invenerat, et tempus celeriter praeteriit dum de formis Platonis et daemonio Socratis loquebantur.
Cum sol occidere inciperet, Helena dixit se abire debere, sed speravit se postero die pictorem iterum visurum esse. Lysander respondit se quoque tempus colloquii valde dilexisse, et rogavit num Helena vellet librum quendam legere quem ipse de pictura et philosophia scripserat. Helena respondit se libentissime lecturam esse, et cum haec dixisset, abiit.
Lysander, solus in horto relictus, sensit cor suum modo novo pulsare. Intellexit se, id quod numquam ante acciderat, amare incepisse.
Per multos dies Lysander opus suum prosecutus est, et cotidie plures horas cum Helena in horto sedens imaginem eius paulatim perficiebat. Sed verum est quod opus lentius procedebat quam oporteret; Lysander enim, quamquam hoc sibi confiteri nolebat, dies cum Helena prolongare cupiebat, et saepe partes iam perfectas delere fingebat ut denuo pingere deberet.
Helena quoque, ut apparebat, tempus illud diligebat. Colloquia eorum profundiora fiebant; de vita et morte loquebantur, de iustitia et tyrannide, de natura amoris et amicitiae. Helena confessa est se numquam ante habuisse amicum cum quo tam libere loqui posset; mulieres enim Athenienses in domo clausae teneri solebant, et raro cum viris praeter patres aut maritos colloqui licebat. Lysander autem eam non ut mulierem sed ut animam parem tractabat, et hoc Helenae gratissimum erat.
Quadam die, cum de amore loqueretur, Helena rogavit Lysandrum num ipse umquam amasset. Lysander, cum aliquamdiu tacuisset, respondit se nunc primum scire quid amor vere esset. Helena, cum haec audivisset, erubuit et oculos demisit, sed Lysander videre potuit subrisum in labiis eius. Nec verbum amplius de hac re dictum est illo die, sed ambo sciebant aliquid inter eos mutatum esse.
Nocte illa Lysander dormire non potuit. Iacebat in lecto cogitans de Helena, de oculis eius, de voce eius, de modo quo caput inclinabat cum aliquid consideraret. Sciebat amorem suum esse impossibilem; Helena enim iam Critiae promissa erat, et Lysander nihil habebat praeter artem suam. Divites filias divitibus dabant; pictor pauper, quamvis arte excellens, numquam talem puellam in matrimonium ducere posset. Sed amor non rationem sequitur, et cor Lysandri, semel accensum, extingui non poterat.
Paucis diebus post, Critias ipse domum Calliae visitavit. Lysander, qui in horto pingebat cum Helena, vidit virum procerum superbum intrantem. Critias corpore athletico erat, vultu duro qui de multis proeliis narrabat, oculis nigris et frigidis. Cum Helenam vidisset, accessit et manum eius cepit, dicens se sponsam suam salutare voluisse. Helena respondit se quoque laetam esse eum videre, sed Lysander notavit vocem eius rigidam factam esse et calorem ex oculis eius abiisse.
Critias tum Lysandrum aspexit et rogavit quis esset ille. Helena explicavit eum esse pictorem qui imaginem suam pingeret. Critias contemptim risit et dixit pictores esse artifices manuales, paulo meliores quam fabros aut coquos, et miratus est cur Callias talem hominem in domum suam recepisset. Lysander sensit iram in pectore surgere, sed nihil respondit; sciebat enim se in domo aliena esse et hospitalitatem Calliae non violare debere.
Critias tum ad Helenam versus dixit se venisse ut de nuptiis loqueretur. Addidit patrem suum constituisse nuptias post unum mensem celebrare; itaque Helena deberet se praeparare ut domum sponsi intraret. Helena palluit, sed nihil dixit nisi se patris voluntatem executuram esse. Critias, qui responsionem eius satis esse putabat, manum eius ad labia tulit et osculatus est, deinde abiit.
Cum Critias abiisset, silentium inter Lysandrum et Helenam mansit. Tandem Helena dixit voce trementi se paenitere quod Lysander illa verba audivisset; Critiam enim rudem esse et superbum, sed hoc non posse mutari. Lysander respondit se intellegere, et rogavit num Helena ipsum Critiam amaret. Helena, cum oculos ad eum levasset, respondit se numquam Critiam amaturam esse; matrimonium enim a patre constitutum esse, non ab ipsa electum. Addidit se scire officium filiae esse patri parere, sed confessa est cor suum alibi esse.
Lysander intellexit quid Helena dicere vellet, et cor eius simul gaudio et dolore impletur est. Gaudio, quod illa eum amare videbatur; dolore, quod amor eorum impossibilis erat. Nihil autem dixit, et opus pingendi continuavit, quamquam manus eius tremebat.
Dum dies praeteribant, imago Helenae sub manibus Lysandri paulatim vivere incipiebat. Primum fundamenta iecerat - formam vultus, proportiones corporis, positionem membrorum. Deinde colores addere coeperat, lente et cum cura, strato super stratum, sicut antiqui magistri docuerant.
Helena saepe rogabat num imaginem videre posset, sed Lysander semper negabat, dicens opus nondum perfectum esse et artificem numquam debere opus imperfectum ostendere. Verum autem erat quod Lysander timebat - timebat ne Helena, si imaginem vidisset, intellegeret quantum ille eam amaret. In oculis enim picturae non solum color erat sed amor ipse, et qui imaginem aspiceret, amorem Lysandri videre non posset non.
Quadam die, cum Helena de vita sua loqueretur, narravit de infamia quae se saepe vexaverat. Mater enim eius mortua erat cum Helena adhuc infans esset, et pater numquam de ea locutus erat nisi ut diceret eam mulierem pulchram sed infirmam fuisse. Helena semper dubitaverat quid hoc significaret, et saepe nocte iacebat cogitans de matre quam numquam cognoverat.
Lysander, cum haec audivisset, interrogavit num imago matris existeret. Helena respondit se vidisse imaginem parvam in cubiculo patris, sed patrem numquam permisisse ut eam propius aspiceret. Subiecit se interdum credere patrem ipsum non amare, se instrumentum esse non filiam, se nihil valere nisi quantum ad ambitiones paternas prodesse posset. Voce trementi confessa est se saepe solam sentire, etiam in domo plena servorum et clientium.
Lysander, qui et ipse solitudo noverat, sensit connexionem profundam cum Helena. Dixit se intellegere quid illa sentiret, se quoque saepe solum fuisse post mortem patris, se in arte sola consolationem invenisse. Addidit se credere solitudinem esse pretium quod animae sensibiles solvere debent - qui profunde sentiunt, saepe soli manent, quia pauci sunt qui eos vere intellegere possint.
Helena, cum haec audivisset, oculos ad eum levavit et dixit se numquam ante hominem invenisse qui eam tam bene intellegeret. Addidit se cum eo non solam sentire, se cum eo pacem habere qualem numquam ante habuerat. Verbis non additis, ambo sciebant quid haec confessio significaret.
Illa nocte, cum luna plena per fenestram luceret, Lysander in horto ambulabat, somno carens. Subito audivit passum lenem post se et, cum se vertisset, Helenam vidit in luce lunae stantem. Ipsa quoque, ut apparebat, dormire non potuerat.
Helena dixit se venisse quia loqui cum eo deberet. Addidit se scire quod dictura esset esse contra omnem decorum, contra omnia quae puellae Atheniensis liceret, sed non posse amplius tacere. Tum, cum voce firma sed trementi, confessa est se Lysandrum amare, se numquam ante scivisse quid amor esset donec eum cognovisset, se malle mori quam Critiae nubere cum cor suum Lysandro datum esset.
Lysander, cum haec audivisset, sensit cor suum quasi disrumpens. Respondit se quoque eam amare, se nihil in vita sua magis amare quam eam, se paratum esse omnia relinquere ut cum ea fugeret. Helena autem lacrimare incepit et dixit hoc impossibile esse; pater enim numquam permissurus esset, et si fugerent, nusquam in Graecia tuti essent. Critias enim vir potens erat, multis amicis et clientibus, qui eos ubique quaereret et, cum invenisset, sine dubio interficeret.
Per multas horas sub luna sedentes de rebus suis loquebantur. Lysander proposuit ut ad Italiam fugerent, ubi Graeci multi habitabant et ubi nova vita incipi posset. Helena autem timebat de matre et sorore Lysandri; si ille cum ea fugeret, quid de illis fieret? Pecuniam enim quam Callias promiserat, Lysander numquam accepturus esset si ante opus perfectum abiret. Lysander respondit se non curare de pecunia, sed Helena insistit eum de familia sua cogitare debere.
Tandem, cum aurora appropinquaret, constituerunt se adhuc exspectaturos esse. Lysander imaginem perficeret, pecuniam acciperet, et matri sororique prospiceret. Deinde, pridie nuptiarum, fugerent. Helena promisit se iura omnia paraturum esse ut clam ex domo patris exire posset. Osculati sunt sub luce prima aurorae - osculum primum et, ut timebant, fortasse ultimum - et ad cubicula sua separatim redierunt.
Quod amantes nesciebant, oculi maligni eos observaverant. Servus quidam nomine Dromon, qui ianitor domus erat, in umbra hortum vigilabat illa nocte. Dromon iam multos annos Calliae servierat, et dominus eum ex vinculis liberare promiserat si fidelitatem demonstraret. Itaque servus omnia quae in domo fiebant domino referebat, sperans se libertatem hoc modo accepturum esse.
Cum vidisset Helenam et Lysandrum in horto colloquentes et osculantes, Dromon intellexit se magni momenti rem invenisse. Postero die igitur, cum Callias solus in tablino sederet, servus accessit et rogavit num dominus vellet audire quid nocte praeterita in horto accidisset. Callias, cum de Helena et pictore audivisset, ira tantum exarsit ut primo servum ipsum pulsare vellet qui talia diceret. Sed cum Dromon iurasset se vera dicere et paratum esse testificari, Callias paulatim tranquillior factus est - non quia ira eius minuta esset, sed quia mente cogitare incepit quomodo hanc rem ad utilitatem suam convertere posset.
Callias enim non vere filiam suam amabat. Pro eo Helena instrumentum erat, quo ambitiones suas promovere posset. Critias ex familia nobilissima erat, et per matrimonium cum eo Callias sperabat se ipsum in circulos potentium intraturum esse. Si autem fieret scandalum de filia sua et pictore quodam ignobili, omnes spes eius in ruinam caderent. Oportebat igitur rem ita tractare ut et scandalum evitaretur et pictor puniretur.
Eodem die Callias Critiam vocavit et, cum solus cum eo esset, narravit quid accidisset. Critias, ut praedictum erat, ira furens effervuit. Iuravit se Lysandrum interfecturum esse, se manus suas in sanguine eius laturum esse, se corpus eius canibus proiecturum esse. Callias autem, qui prudentior erat, dixit hoc modo non agendum esse; si Critias pictorem palam interficeret, totus populus Atheniensis sciturus esset filiam Calliae amatorem habuisse, et infamia in totam familiam caderet.
Melius esse, dixit Callias, rem secreto agere. Proposuit consilium tale: accusare Lysandrum impietatis contra deos. Athenienses enim, ut omnes sciebant, de religione valde severi erant - nonne Socratem ipsum morte puniverant quod iuventutem corrumperet et deos novos introduceret? Si aliquis testificaretur Lysandrum blasphemias contra deos dixisse, facile esset eum condemnare, et nemo umquam sciturus esset veram causam accusationis.
Critias, cum de hoc consilio cogitasset, consensit esse optimum. Rogavit quis testis futurus esset. Callias respondit servum suum Dromonem paratum esse testificari quidquid iuberetur; praeterea, alios duos testes invenire facile esset, si satis pecuniae offerretur. Critias promisit se pecuniam daturum esse, et ambo manus iunxerunt ut pactum confirmarent.
Interea Helena de conspiratione nihil sciebat. Cotidie ad hortum veniebat ubi Lysander eam pingebat, et cotidie amor eorum profundior fiebat. Loquebantur de vita futura quam simul acturi essent, de domo parva in Italia, de liberis quos habituri essent, de pace et felicitate quae eos exspectabat. Lysander imaginem eius fere perfecerat, et ambo sciebant tempus fugae appropinquare.
Helena autem sensit patrem suum modo novo se tractare. Callias, qui antea filiam paene ignoraverat, nunc saepe eam visitabat et de rebus variis loquebatur, vultu benigno qui Helenam perturbabat. Illa nesciebat patrem suum ad hanc benignitatem fingere ut suspicionem a consilio suo averteret. Putabat fortasse patrem de matrimonio cogitare et cum filia de rebus futuris loqui velle.
Quadam die Callias Helenam rogavit num de Critia laeta esset. Helena, quae mentiri nolebat, respondit se Critiam non bene cognoscere, sed sperare eum virum bonum esse. Callias subrisit et dixit se scire sponsam ante nuptias semper timere, sed hoc timorem post matrimonium evaniturum esse. Addidit se valde gaudere quod filia tam bona esset quae patri sine querela pareret. Helena nihil respondit, sed cor eius doluit quod patrem decipere cogebatur.
Die constituto, cum Lysander in cubiculo suo sederet imaginem ultimis coloribus perficiens, milites in domum Calliae intraverunt. Dux eorum dixit Lysandrum accusatum esse impietatis contra deos Athenienses, et iussum esse eum ad carcerem duci ubi iudicium exspectaret. Lysander, attonitus, rogavit quae accusatio esset, quis eum accusavisset, quid fecisset. Dux respondit haec omnia in iudicio cognitum iri; interim Lysander sequi deberet.
Helena, quae clamorem audiverat, ad cubiculum cucurrit et, cum vidisset milites Lysandrum ducentem, ad patrem se vertit rogans quid accideret. Callias vultu tristi - sed mendaci, quamquam Helena hoc nesciebat - respondit se nescire, sed audivisse pictorem impietatis accusatum esse. Addidit se dolere quod talis res in domo sua accidisset, et sperare veritatem in iudicio apparituram esse.
Helena, cum lacrimis effusis, rogavit num posset Lysandrum videre antequam duceretur. Callias firmiter negavit; non enim convenire puellam honestam cum accusato colloqui. Helena igitur e fenestra spectare coacta est cum Lysander per atrium duceretur. Oculi eorum se invicem invenerunt, et in oculis Lysandri Helena amorem et desperationem vidit, et intellexit aliquid mali fieri, quamquam quid esset nondum sciebat.
Iudicium post tres dies habitum est. Helena, quamquam feminae ad iudicia publica venire non solebant, persuasit ancillae suae ut cum ea iret, ambo vestibus obscuris velatae ut non cognoscerentur. In turba stantes spectabant cum Lysander ante iudices ductus est.
Accusatores tres erant: Dromon servus, et duo viri ignoti quos Helena numquam ante viderat. Primus Dromon testificatus est Lysandrum in domo Calliae multa blasphema dixisse: negavisse deos existere, risisse de mysteriis Eleusiniis, dixisse Athenienses stultos esse qui deos honorarent. Helena, cum haec audisset, sciebat falsa esse - numquam enim Lysander talia dixerat - sed quid facere poterat? Si surgeret et vera diceret, omnes scituri essent de amore eorum, et hoc Lysandro nihil profuturum esset.
Alteri duo testes similia testificati sunt, et accusator rogavit iudices ut Lysandrum morte punire, sicut Socratem puniverant. Lysander, cum defensionem suam ageret, negavit omnia quae dicta essent; numquam se contra deos locutum esse, semper pie et sancte vixisse. Rogavit cur hi testes, quos numquam ante viderat, talia de eo dicerent. Suspicatus est se propter invidiam accusari, sed non ausus est veram causam dicere, timens ne Helenae noceret.
Iudices, post brevem deliberationem, Lysandrum culpabilem esse pronuntiaverunt. Poena mortis decreta est, et Lysander ad carcerem reductus est ubi cicutam bibiturus esset.
Cum Helena iudicium vidisset, paene in terram collapsa est. Ancilla eam sustinuit et domum reduxit, ubi Helena in cubiculum suum fugit et per multas horas ploravit. Intellexit nunc quid accidisset: pater suus, qui de amore eorum cognoverat, Lysandrum accusari fecerat ut eum tolleret. Totum iudicium mendacium fuerat, et innocens moriturus erat propter amorem suum.
Helena cogitavit quid facere posset. Poterat ad iudices ire et veritatem dicere - dicere testes falsos esse, dicere se scire Lysandrum numquam blasphema dixisse quia cum eo tot horas fuisset. Sed quid prodesse? Feminae testimonium nihil valebat in iudiciis Atheniensibus, et praeterea, si veritatem diceret, omnes scituri essent de amore eorum, et Lysander non solum impietatis sed etiam adulterio cum filia hospitis sui condemnatus esset. Poena non mutaretur, sed infamia maior fieret.
Altera via erat ad patrem ire et rogare ut Lysandrum servaret. Fortasse, si promitteret se sine querela Critiae nupturam esse, pater misericordia motus Lysandrum liberare posset. Sed Helena sciebat patrem suum - sciebat eum numquam misericordia moveri, sciebat eum ambitione sola agi. Immo, si rogaret, pater forte crudelior fieret, gaudens se filiam suam vinctam habere.
Per totam noctem Helena cogitavit, et tandem consilium cepit. Si Lysander moriturus erat, ipsa quoque mori volebat. Non poterat vivere in mundo sine eo, non poterat Critiae nubere cum cor suum in sepulcro iaceret. Sed antequam moreretur, videre eum debebat, semel, ut vale diceret.
Postero die Helena ad carcerem ivit. Custodes primo eam admittere nolebant, sed Helena pecuniam attulerat quam ancillae suae dederat, et custodes, pecunia accepta, permiserunt eam ad cellam Lysandri intrare.
Carcer ipse locus horribilis erat - parietes umidi, odor foetidus, tenebrae quae vix per fenestram parvam pellebantur. In angulo cellae stramentum iacebat ubi captivi dormire solebant, et in muro catena pendebat qua olim aliquis vinctus fuerat. Lysander in medio cellae sedebat, vultu pallido sed tranquillo, et cum Helenam vidisset, surrexit et eam amplexus est.
Per longum tempus nihil dixerunt, tantum tenentes se invicem, lacrimis fluentibus. Helena sensit corpus eius frigidum esse - carcer enim frigidus erat, et Lysander vestem calidam non habebat. Detraxit pallium suum et circa humeros eius posuit, quamquam ipse negabat se frigere.
Tandem Lysander dixit se scire quis eum accusaverat, se intellegere patrem Helenae post omnia esse. Helena confessa est se quoque id suspicari, et rogavit num posset aliquid facere ut eum servaret. Narravit se cogitavisse de pluribus consiliis - de aditu ad archontem, de pecunia corruptioni, de fuga e carcere - sed omnia impossibilia videri.
Lysander respondit nihil fieri posse; sententiam latam esse, et postero die cicuta bibenda esset. Athenienses enim, cum de impietate agebatur, severi erant, et nulla appelatio dabatur. Sed addidit se mortem non timere; per totam vitam suam de morte cogitaverat, ut philosophi docent, et sciebat eam non esse finem sed transitum. Unum solum se cruciare, quod Helenam relinquere deberet.
Helena autem, voce interrupta lacrimis, dixit se nolle eum relinquere. Rogavit quid vita esset sine eo, quid sibi esset vivere in mundo ubi ille non esset. Confessa est se consilium cepisse ut veneno se interficeret postquam ille mortuus esset; iam venenum parasse, iam locum elegisse ubi corpus eius inveniretur.
Lysander, cum haec audivisset, vehementer negavit et manus eius cepit. Dixit se non posse in pace mori si sciret eam quoque morituram esse. Rogavit eam per amorem eorum, per memoriam noctium quas simul egerant, per spem quam olim de vita futura habuerant, ut viveret. Vita, dixit, pretiosissimum donum erat, et non debere propter eum abici. Praeterea, si uterque moreretur, nemo esset qui eorum amorem recordaretur, nemo qui historiam eorum narraret.
Helena respondit se non curare de historia, se solum velle cum eo esse. Sed Lysander insistit: dixit si illa viveret, partem sui ipsius supervivere; in memoria eius, in corde eius, ipse quoque victururus esset. Mortem enim non omnia delere - qui amavit, semper amat, etiam post mortem corporis. Rogavit eam ut liberos aliquando haberet qui de eo audirent, ut nepotibus suis narraret de pictore qui eam amaverat, ut imaginem servaret quam ei dare volebat.
Helena, lacrimans, promisit se facturam esse quidquid ille vellet. Lysander, qui sciebat tempus breve esse, ultimum donum ei dedit: imaginem eius quam finire non potuerat. Per fenestram cellae, luce pallida, Helena vidit imaginem suam, fere perfectam, in qua oculi eius cum amore et tristitia spectabant. Lysander dixit hanc esse imaginem veram Helenae, non modo vultus sed animae, et rogavit ut eam servaret et interdum aspiceret ut eum recordaretur.
Custos venit et dixit tempus abiisse. Helena et Lysander ultimo se osculati sunt, et Helena, cor fractum portans, ex carcere abiit.
Postero die, hora tertia, Lysander cicutam bibit. Mortuus est, ut postea dictum est, fortiter et tranquille, sicut Socrates ipse mortuus erat. Ultima verba eius, quae custos recordatus est, fuerunt de Helena: rogavit deos ut eam protegerent et felicem facerent, quamquam ipse non posset.
Helena, quae domi manere coacta erat, sensit momento quo ille mortuus est. Subito cor eius frigefactum est, et sciebat eum abiisse. Per tres dies in cubiculo mansit, non edens, non bibens, tantum lacrimans et imaginem suam spectans quam Lysander ei dederat.
Callias, qui filiam aegram esse videbat, medicum vocavit qui dixit puellam melancholia laborare et tempore curatum iri. Callias, qui de vera causa morbi nihil curabat dummodo filia sana esset ad nuptias, iussit ancillas eam curare et promisit nuptias post mensem celebratum iri, ut Helena tempus haberet se reficere.
Mense transacto, nuptiae Helenae et Critiae celebratae sunt. Helena, pallida et macra, per ritum ducta est sicut corpus sine anima. Critias, qui uxorem iam suam esse gaudebat, nihil curabat de tristia eius; putabat eam post tempus se consolaturam esse.
Post nuptias Helena ad domum Critiae ducta est. Ibi in cubiculo suo sedebat, solam imaginem suam - illam quam Lysander pinxerat - spectans. Hanc imaginem clam attulerat, absconditam in veste sua, et nunc in arca quadam servabat ubi Critias eam numquam inventurus esset.
Per multos annos Helena vixit cum Critia, sine gaudio, sine spe, tantum officium matronae Atheniensis exsequens. Peperit filios tres, quos amabat quantum poterat - sed semper in corde eius vacuitas manebat quam nihil implere poterat. Critias, qui uxorem numquam vere cognoverat, nesciebat cur illa semper tristis esset, et tandem cessavit de ea curare, ad alias mulieres se vertens.
Triginta annis post mortem Lysandri, Helena mortua est. Iam vetula erat, capillis albis, vultu rugoso, sed in oculis eius adhuc illa tristia inerat quam Lysander viderat et pinxerat. In ultimo morbo rogavit filiam suam ut arcam quandam ad se ferret. Filia, cum arcam aperuisset, invenit imaginem mulieris iuvenis pulcherrimae, quam non cognovit esse matrem suam.
Helena, voce debili, narravit totam historiam filiae: de pictore quem amaverat, de patre qui eum interfecerat, de vita sine amore quam duxerat. Rogavit filiam ut imaginem servaret et post mortem suam cum ea sepeliretur. Filia, lacrimans, promisit se facturam esse.
Helena mortua est illa nocte, et, ut voluit, imago cum ea sepulta est. Filii eius monumentum erexerunt in quo scriptum est nomen eius et anni vitae, sed nihil de amore aut de dolore. Solum qui historiam sciebant - et pauci erant - intellegere poterant cur Helena, quae omnia habere videbatur - divitias, liberos, honorem - tam infelix vixisset.
Hanc historiam, ut dixi, a sene quodam Athenis audivi cum ibi studerem. Senex ille nepos fuerat filiae Helenae, et imaginem Lysandri adhuc habebat, quamquam multum deteriorata erat per saecula. Cum eam mihi ostendisset, vidi in ea non solum artem mirabilem sed etiam amorem ipsum - amorem qui mortem supervixerat et adhuc in coloribus vivebat.
Imaginem ipsam diu contemplatus sum. Oculi Helenae - quamquam colores iam palluerant et lignum in quo picta erat fessum erat - adhuc vivere videbantur. In eis videre poteram tristitiam illam quam Lysander viderat et expresserat, sed etiam aliquid aliud - lucem quandam, spem quandam, amorem qui per omnia tempora permanet. Intellexi tum cur Lysander tantum temporis huic operi dedisset: non solum pulchritudinem corporis pingere voluerat, sed animam ipsam capere, ut Helena - vera Helena, non solum imago eius - per saecula viveret.
Rogavi senem quid de historia cogitaret. Respondit se credere amorem esse rem potentissimam in mundo, potentiorem quam mortem ipsam. Lysander mortuus erat, Helena mortua erat, sed amor eorum adhuc vivebat - in imagine, in historia, in memoria. Et hoc, dixit, esse vera immortalitas: non vivere in corpore, sed vivere in cordibus aliorum. Addidit se saepe cogitare de avo suo - filia Helenae - quae hanc historiam ei narraverat cum puer esset. Illa quoque, dixit, tristis fuerat tota vita, quasi dolor matris ad eam transiisset.
Ego autem rogavi num crederet fatum Helenae iustum fuisse - num oportuisset eam vivere, ut Lysander rogaverat, an melius fuisset si cum eo mortua esset. Senex aliquamdiu tacuit, deinde respondit se nescire quid iustum esset, sed scire quid factum esset. Helena vixerat, sicut promiserat. Vixerat sine gaudio, sine spe, sed vixerat. Et per eam, memoria Lysandri servata erat. Si mortua esset, fortasse nemo umquam de pictore illo audivisset; nunc autem, ecce, Romanus quidam in Athenis sedens de eo audiebat et fortasse aliis narraturus erat.
Cum Romam rediissem et hanc historiam scriberem, cogitavi de multis rebus. De amore qui non rationem sequitur, de invidia quae optimos destruit, de iniustitia quae innocentes punit. Sed maxime cogitavi de Helena, quae totam vitam portaverat cor fractum, et tamen vixerat, sicut Lysander rogaverat, et liberos genuerat, et imaginem servaverat. Hoc quoque est fortitudo - non solum mori fortiter, sicut Lysander mortuus est, sed vivere fortiter, sicut Helena vixit, etiam cum vivere ipsum poena sit.
Cogitavi quoque de Callia et Critia, de hominibus illis qui tantum malum fecerant. Quid de eis factum est? Senex narraverat Calliam paucis annis post mortuum esse, divitem sed solum, a filia sua non visitatum in ultimo morbo. Critias autem in bello ceciderat, pugnans contra Spartanos, et corpus eius numquam inventum erat. Ita saepe fit: qui malum faciunt, ipsi quoque miseri fiunt, quamquam hoc non consolatur eos qui iniuste passi sunt.
Nunc, tot annos post, haec historia adhuc me movet. Et cum cogito de Athenis, non solum de philosophis et rhetoribus cogito, sed de pictore obscuro et puella divite qui se amaverunt, et de amore eorum qui omnes philosophias supervivit. Fortasse hoc est quod philosophi quaerunt et numquam inveniunt - non ratio, non logica, non dialectica, sed amor simplex qui omnia vincit, etiam mortem ipsam.
Si quis roget cur hanc historiam scripserim, respondeam me scripsisse ut memoria eorum vivat. Lysander picturas pinxit ut pulchritudo servaretur; ego verba scribo ut amor servetur. Ambo artifices sumus, diversis instrumentis utentes, eandem rem quaerentes - immortalitatem per artem. Et fortasse, si haec verba per saecula manserint, Helena et Lysander vere immortales erunt, non in corporibus sed in cordibus eorum qui de eis audient et recordabuntur.
Scriptum Athenis in memoria, Romae in charta.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---