I.
CUNAS supra abyssum pendere, sensusque communis nobis dicit vitam nostram nihil aliud esse nisi brevem rimam lucis inter duas aeternitates tenebrarum. Quamquam hae duae gemellae sint omnino similes, homo, ut fit, abyssum ante nativitatem maiore tranquillitate spectat quam eam ad quam contendit (quadraginta quinque milibus cordis pulsuum in singulas horas). Ego tamen, Alexius Nicolaievich Volkonsky, qui nunc in hoc hospitiolo Genevensi sedeo (dies est tertiusdecimus mensis Octobris anni MDCCCLXXXV, hora quinta vespertina, lux aurantiaca per fenestram oblongam intrans), alterum modum cognovi.
Nam memini me, septem annos natum, primum tempus ipsum sensisse - non ut flumen quod praeterfluit, sed ut elementum in quo natare possis, elementum quod te cum ceteris mortalibus coniungit. Hoc contigit aestate anni MDCCCXLVIII, in praedio nostro quod “Berioza” vocabatur (ab arboribus betulae quae omnem viam ad aedes usque comitabantur), in provincia Petropolitana. Pater meus, quinquaginta et duo annos natus, tenebat dextram meam; mater, quadraginta quattuor annos nata, sinistram. Ambulabamus per viam quae - nunc facile eam recognosco - erat ea ipsa porticus quercuum ornamentalium quae hodie tantum in memoria mea vivunt, quoniam totum illud praedium, totus ille mundus, anno MDCCCLXVII igni consumptus est, post seditionem rusticorum qui libertati datae non credebant.
Sed de hac re posterius. Nunc volo tibi describere - tibi, quisquis es qui haec legas anno MCMXXXV vel MM vel MMCL (nam scriptio, si quid est, est pallida quaedam immortalitas) - quomodo primum sensum temporis acceperim.
Sol per folia betularum penetrabat, creans colorem viridem translucidulum - eum ipsum colorem quem in uvis immaturescentibus invenias - contra obscurum atroviolaceum abietes et caeruleum caeli intensissimum. (Hunc caeruleum quadraginta post annos, in montibus Americanis, iterum vidi, et cor meum - sed praecurro.) Cum igitur patrem rogavissem quot annos haberet, et ille mihi respondisset se quinquaginta duos habere, et matrem rogavissem, et illa mihi respondisset se quadraginta quattuor habere, subito intellexi me ipsum septem tantum annos habere, et hunc numerum - septum - cum illis numeris - quinquaginta duo, quadraginta quattuor - comparavi.
Quid tum accidit difficile est verbis exprimere. Quasi in aquam divinam mersus essem, quasi baptisma alterum accepissem (longe divinius quam illud baptisma Graeco-Catholicum quod parvulus quinquaginta mensium acceperam, cum pater Konstantinus Vetvienitsky goffice me immergeret), sensi me in elementum purum temporis immissum esse. Hoc elementum non tantum ego possidebam, sed cum illis duobus quorum manus tenebam communicabam - cum matre in serico albo et roseo, cum patre in uniformi Equitum Praetorianorum, cuius thorax aureus in pectore eius et in tergo ardebat sicut sol ipse.
Ex hoc momento - ex hac prima conscientia temporis - vita mea VERA coepit. Antea tantum umbrae fuerant, nebulae, fragmenta sine connexione. Nunc autem filum temporis omnia connectebat, et ego eram qui hoc filum observabat, qui in eo natabat, qui eo utebatur ad mundum intellegendum.
Haec - haec ipsa experientia - est quam nunc, triginta septem post annos, in hoc cubiculo Helvetico frigido, tentare mihi licet iterum vivere per scriptionem. Non quia tristis sum (quamquam exul sum, quamquam pauper sum, quamquam domus mea igne consumpta est, quamquam parentes mei mortui sunt, quamquam patria mea sub tyrannide gemit) - sed quia memoria ipsa est species amoris. Servare est amare. Crystallizare est redimere.
II.
Sed ad rem. Anno MDCCCLV (ego tunc quattuordecim annos habebam) accidit ut domum redirem e schola illa Germanica ubi tres annos egeram, discens linguam Latinam, Graecam, Germanicam, Gallicam - quinque linguas possidebam, quasi quinque fenestras in mundum. Sed fenestra praecipua - fenestra per quam mundus maxime lucidus apparebat - adhuc Russica erat, lingua illa opulentissima, docilissima, infinita, quam nunc, in exilio, in has linguas alienas coactus, desidero sicut quis desiderat corpus amissae amicae.
(Vide quomodo iam devio. Hoc est vitium meum - vel virtus - quod semper duabus vel tribus rebus simul cogito. Narrare volo de papilionibus; sed papiliones ducunt ad Russicum sermonem; sermo Russicus ducit ad exilium; exilium ducit ad hoc cubiculum; hoc cubiculum ducit ad memoriam; memoria ducit ad tempus; tempus ducit ad illam viam betularum. Circulus perfectus. Spiralis aeterna.)
Igitur domum redii aestate anni MDCCCLV. Mater mihi dixit - utor oratione obliqua, sicut decet narratorem qui res gestas ex intervallo temporum refert - matrem mihi dixisse gaudere se quod domum redissem, patremque in horto esse, ubi collectionem suam papilionum ordinaret. Nam pater meus - praeterquam quod tribunus militum erat, praeterquam quod dominus praedii erat, praeterquam quod liberalis in re publica fautor erat - etiam studiosus lepidopterologiae erat. Iam a iuventa sua papiliones collegerat, et nunc (anno MDCCCLV) collegit specimina circiter duo milia, omnia in scriniis vitreis disposita, omnia epigraphibus Latinis ornata: Parnassius apollo, Apatura iris, Vanessa atalanta.
Patrem in horto inveni. Sedebat ad mensam ligneam, sub tilia magna cuius umbra totam mensam tegebat. Ante eum erant instrumenta eius: acus, pinacotheca, vitrum amplificatorium, libri magni in quibus papilionum genera et species descripti erant. In manu tenebat - et hoc nunquam obliviscar, quia hic est punctus circa quem tota narratio mea gyrat - in manu tenebat papilionem recens captum, adhuc viventem sed iam in vitro necatorio positum, Lycaena icarus (communiter “caeruleus” dictus), quem ipse puer ille mane in campo captaveram.
Pater mihi dixit - iterum oratione obliqua utor, sicut Livius, sicut Cicero, sicut omnes qui norunt artem narrandi - patrem mihi dixisse se gaudere quod tam pulchrum specimen invenerim, alasque eius esse perfectas, colorem esse intensissimum caeruleum quem umquam in hac specie vidisset. Tum mihi ostendit, sub vitro amplificatorio, minutas squamas in alis, quae omnem colorem constituebant - sicut tesserae in opere musivo imaginem constituunt. Dixit unaquamque squamam esse corpus physicum, structuram habentem, quae lucem certo modo refrangeret. Dixit colorem illum caeruleum non esse pigmentum sed structuram - colorem physicum, non chemicum.
Hoc mihi summam voluptatem praebuit. Intellegere causam pulchritudinis! Non tantum admirari, sed SCIRE! Scientia et pulchritudo non erant res oppositae (sicut paedagogi nostri in schola Germanica docuerant) sed eadem res, duobus modis visa.
Tum accidit res mira.
Dum pater loquebatur, dum ego ascoultabam, dum papilio ille caeruleus inter nos iacebat in chartula alba, mortuus sed perfectus, vidi - vel credidi me videre - alium papilionem, vivum, qui trans hortum volabat. Etiam Lycaena icarus erat, eiusdem coloris caerulei, eiusdem magnitudinis. Volavit super rosarium, super fonticulum, super murum lapideum, et evanuit in silvam betularum ultra hortum.
Clamare volui, “Pater! Ecce alius!” Sed non clamavi. Quia subito - et hoc est mysterium quod totam vitam meam persecutum est - subito sensi hunc papilionem vivum non esse individuum alterum sed EUNDEM papilionem, eundem qui mortuus iacebat ante nos. Sensi tempus esse non lineam sed circulum, vel potius spiram, et hunc papilionem qui nunc volabat ESSE illum qui mox morietur, et illum qui mortuus iacebat ESSE illum qui prius volavit.
Insania puerilis, dices. Phantasia poetica. Error cognitivus. Fortasse. Sed certus sum - tam certus quam certus sum de ullo facto in vita mea - me in illo momento aliquid de natura temporis et conscientiae attigisse quod post numquam plene comprehendere potui, sed quod omnem vitam meam formavit.
III.
Sequuntur anni veloces. Anno MDCCCLVIII, aetatis septendecim, Petropolin redii ut universitatem ingressus studerem. Ibi tres annos vixi in aedibus magnificis in via Nevsky, ubi pater meus domum conducebat pro familia urbana. (Nam nos - sicut omnes nobiles Russici illius aetatis - duo vitae genera vivebamus: aestas in praedio rustico, hiemps in urbe splendida.)
Per hos tres annos studia mea continuavi - linguae, litterae, historia naturalis. Sed etiam - ut verum fatear - in rebus amatoriis expertus sum. Fuit puella, Natalia nomine, filia comitis Rostovsky, quae in aedibus vicinis habitabat. Eam amavi ea amore furioso, irrationali, consumante, qui decimum octavum annum vitae characterizat.
Natalia erat - quomodo eam describam? Capilli eius erant colore castanei obscuri cum subfulvo quodam in sole; oculi virides sed non illo viridi crasso quem in vitro invenias sed viridi translucido aquae mariniae in aurora; statura mediocris; manus parvae sed mirabiliter expressivae; vox - vox eius erat musica ipsa, non alta non gravis sed media, cum sono leviter raucido qui cor perforabat.
Eam amavi. Dedi ei versus Latinos (nam tunc versificator fervidus eram). Dedi ei flores. Dedi ei - hoc pudet me nunc recordari - etiam papiliones mortuos e collectione patris mei furtim subductos, in parvis scriniis vitreis, cum nominibus Latinis eleganter scriptis.
Et illa - o crudelitas iuventutis! - risu accepit, et dixit se gaudere, et gratias egit, sed postea audivi eam inter amicas suas dixisse haec dona esse ridicula, me esse puerum ineptum, amantem insulsam.
Cor meum fractum est. Non illo modo drammatico de quo poetae Romantici scribunt, sed modo quieto, interno, permanente. Aliquid in me mortuum est - non amor ipse (nam post multas alias puellas amavi) sed species quaedam innocentiae, fiduciae, apertudinis.
Et papiliones quoque mortui erant. Illi papiliones quos ei dederam - postea audivi, per sororem eius, eam eos abiecisse, permisisse ut muffae eos consumerent, ut in pulverem abirent.
Hoc fuit primum exilium meum. Non ab terra sed ab amore. Non a patria sed a iuventa.
IV.
Anno MDCCCLXI, viginti annos natum, iam universitatem absolutum, pater mihi dixit - oratione obliqua rursus; nam sic narratores classici loquuntur, servantes distantiam propriam inter rem gestatem et narrationem - patrem mihi dixisse tempus esse ut ipse vitam adultam inciperem, utque consilium esset ut per Europam iter facerem, ut urbes visitarem, ut linguas perficerem, ut homines doctos cognoscerem.
Itaque discessum paravi. Erat dies frigidam Februarii, nix alta, caelum plumbeum. Mater flebat; pater manum meam firmiter tenebat; soror minor, Helena, mihi osculum dedit et fasciculum contesctum dedit in quo - postea inveni - erat acus pro papilionibus capiendis, reticulumque parvum, quia sciebat me ipsam artem patris amare.
Via ferrata me per Rigam, per Berolin, per Dresdam, per Monacum, tandem ad Genevam deduxit. In unaquaque urbe dies aliquot mansii. Musea visitavi. Collectiones papilionum inspexi. Notas feci. Sed praecipue - et hoc fuit vere educatio mea - gentes alias vidi, linguas alias audivi, modos alios vitae observavi.
In Monaco accidit res mirabilis. Visitabam museum magnum historiae naturalis, ubi collectio papilionum Europeaorum servabatur. Et ibi, inter alia specimina, vidi papilionem Lycaena icarus - caeruleum illum quem pater viginti ante annos mihi ostenderat. Non eundem individuum, certissime (nam ille adhuc in collectione patris in Russia servabatur), sed alium eiusdem speciei.
Et subito - tam subito quam fulmen de caelo sereno - vidi EUNDEM papilionem. Eum ipsum quem puer viderem volantem trans hortum illo die aestivo anni MDCCCLV. Eum ipsum qui mortuus iacebat coram patre meo et coram me ipso.
Quomodo hoc esse potuit? Impossibile erat, certissime. Decem anni transierant. Mille passus me a Russia separabant. Papilio in museo Monaciense non potuit esse identicus cum papilione in horto Russico.
Et tamen - ERAT. Certus sum. Non modo similis, sed IDEM. Quia quando res vere cognoscis, quando conscientia tua rem ipsam tetigit non modo superficiem, tum recognoscis, etiam post annos, etiam trans milia passuum.
Hoc fuit secundum mysterium temporis.
V.
Genevan tandem perveni mense Maio anni MDCCCLXI. Urbs erat tum (sicut nunc) refugium exulium, locum pacis, sedem studiorum. Conduxi cubiculum parvum in domo vetere prope lacum. Ex fenestra mea lacum videre poteram, et ultra lacum montes nivales Alpium.
Hic vixi per tres annos, studens, scribens, interdum papiliones in montibus captans. Felicissimus eram et miserrimus simul - felicissimus quia liber eram, quia in pulcherrimo loco mundi vivebam, quia studia mea florebant; miserrimus quia solus eram, quia ab familia separatus eram, quia lingua Russica quotidie magis evadebat, substituebatur linguis alienis.
Per has tres annos multas epistulas a matre accepi. Scripsit patrem aegritudinem cordis pati. Scripsit praedium nostrum “Berioza” esse in periculo propter insurrectiones rusticorum qui non credebant libertati quam Imperator Alexander II eis dederat. Scripsit se timere de futuro, de rebus omnibus mutandis, de mundo veteri evanescente.
Anno MDCCCLXIV patris mortem nuntiavit. Cor tandem cesserat. Erat aetatis sexaginta sex. Mortuus erat in horto, sub tilia illa ubi semel mihi papilionem caeruleum ostenderat, instrumentis ad collectionem pertinentibus circum ipsum dispositis.
Domum redire non potui. Pecunia defuit; etiam si pecunia fuisset, via nimis longa erat, et cum perveneissem ille iam sepultus esset.
Sed epistula matris non solum mortem nuntiabat. Etiam dixit - et hoc me maxime commovit - inter res patris inventam esse epistulam ad me scriptam, in qua pater ultima consilia daret. Hanc epistulam mater ad me misit.
Legam tibi nunc hanc epistulam - vel potius partem eius, quia tota nimis longa est, nimis personalis. Sed pars una ad rem nostram pertinet:
“Fili carissime,” scripsit pater, “si haec legis, iam mortuus sum. Noli flere. Mors non est finis sed transformatio. Sicut papilio ex chrysalide exit, sic conscientia e corpore. Sed hoc volo tibi dicere: memento papilionem illum caeruleum quem semel tibi ostendi, cum quattuordecim annos haberes. Memento quod tibi dixi de squamis, de structura, de colore qui non est pigmentum sed forma. Sic est cum omnibus rebus. Realitas non est materia sed forma, non substantia sed εἶδος. Et εἶδος - εἶδος ipsum - est immortale. Non quia in caelum abit, sed quia in mentes aliorum hominum transit. Collectio mea papilionum tibi relinquo. Non ut possessio sed ut officium. Serva eos. Observa eos. Intellege eos. Nam intelligere est amare, et amare est servare, et servare est speciem quandam immortalitatis.”
Has litteras ter legi, quater, quinquies. Pater meus - homo practicus, tribunus militum, possessor praedii - pater meus philosophus erat! Pater meus mysterium comprehenderat quod ego puer solummodo sensieram.
VI.
Anno MDCCCLXVII - tres annos post patris mortem - accidit catastropha finalis.
Mater scripsit praedium “Berioza” incensum esse a rusticis rebellantibus. Totum aedificium, tota bibliotheca, tota collectio papilionum - omnia flammis consumpta. Ipsa mater vix effugerat, cum Helena sorore, et nunc Petropoli habitabant in domo conducta, paupertate pressae.
Omnia perdita. Domus in qua natus eram - perdita. Hortus in quo primum tempus senseram - perditus. Betulae, tilia, rosarum, fonticulus - perdita omnia. Et collectio papilionum patris - duo milia speciminum, labore triginta annorum collectorum - in fumum abierat.
Ille papilio caeruleus - Lycaena icarus - quem pater mihi ostenderat, quem ego puer in horto volantem videram, quem postea in museo Monaciense recognoveram - ille quoque perierat. Squamae illae minutae quas sub vitro amplificatorio contemplati eramus - in pulverem redactae. Color ille caeruleus intensissimus - extinctus.
Vel ita putavi.
Sed erravi.
VII.
Anno MDCCCLXXV - decem annos post incendium, triginta annos post primam visionem papilionis - ambulabam in montibus supra Genevam, reticulam meam gestans (nam adhuc papiliones captabam, pro me ipso nunc, non pro patre). Erat dies Augusti, sol ardens, caelum caeruleum profundissimum.
Et subito - super saxam album, inter flores alpinos - vidi papilionem caeruleum.
Lycaena icarus.
Cor meum cessavit. Temporis flumen cessavit. Omnis mundus contractus est in hunc unum punctum: ego, papilio, momentum.
Non erat similis. Erat IDEM. Ille ipse quem triginta ante annos viderem. Ille ipse qui mortuus iacuerat coram patre meo. Ille ipse qui in museo Monaciense cognitus erat. Ille ipse qui in incendio perierat.
Quomodo scivi? Quia certitudines quaedam existunt ultra rationem. Conscientia tetigit rem ipsam, non modo imaginem. Et cum conscientia tangit, tunc recognoscit, etiam trans tempus, etiam trans mortem.
Papilio volavit. Sequi non ausus sum. Spectare tantum potui, dum trans flores, trans saxa, trans aera caeruleum ascendebat et descendebat, et tandem evanuit in caelo ipso, sicut stella in lucem diei evanescit.
Tum intellexi quod pater scripserat: εἶδος est immortale. Non papilio individuus (nam ille certe mortus erat triginta ante annos), sed FORMA papilionis, IDEA papilionis, ΕἾΔΟΣ papilionis - hoc est quod persistit. Hoc est quod trans tempus volat. Hoc est quod nec ignis nec mors neque exilium destruere potest.
VIII.
Nunc, in hoc cubiculo Genevensi, anno MDCCCLXXXV (quadraginta quattuor annos natus, aetate patris cum primum mihi papilionem ostendit), scribo haec. Non ut scientiam demonstrem - nam scientia nihil tale diceret. Non ut philosophiam proponam - nam philosophi riderent. Sed ut ΕἾΔΟΣ servem.
Quia ecce quid intellexi: scribere est captare. Verba sunt rete. Pagina est scrinium vitreum. Et memoriae - memoriae ipsae sunt papiliones quos capimus, quos in forma permanente servamus, quos posteris tradimus.
Pater meus vivit in hac narratione. “Berioza” vivit. Ille papilio caeruleus vivit. Non quia ego verum historicum narro (nam quis scit quid vere acciderit in illo horto illo die aestivo quadraginta annos abhinc?), sed quia ΕἾΔΟΣ servo.
Et tu, lector - quisquis es, quandocumque es, ubicumque es - tu nunc particeps huius εἴδους es. Dum legis, dum conspicis, dum intellegis, papilio ille caeruleus in mente tua volat. Tempus illud quo primum tempus sensi in mente tua revivit. Domus illa incensa in mente tua restitutiur.
Hoc est quod Martialis dicebat: Non omnis moriar. Non quia corpus persistit, sed quia εἶδος persistit. Non quia individuum immortale est, sed quia forma - forma quae in conscientia vivit, quae per verba transmittitur, quae in mentes alias transit - HAEC est immortalis.
IX.
Ultima narratio. Heri (dies duodecimus Octobris anni MDCCCLXXXV) epistulam a sorore Helena accepi. Scripsit matrem aegritudine mortam esse, in pace, in somno. Scripsit se ipsam nunc solam esse, sed maritum bonum habere, liberos duos, vitam non infelicem ducere. Scripsit se nunc possidere unam rem ultimam ex domo “Berioza” - rem quae incendium mirandulose supervixerat.
Scisne quid erat?
Acus. Acus illa quam Helena mihi dederat cum primo ex Russia discederem anno MDCCCLXI. Eam semper in capsa parvam servaverat, et ideo cum domo fugeret, eam habuit.
Acum ad me misit, cum epistula dicente: “Hoc est ultimum quod remanet ex vita nostra vetera. Cape. Memento. Serva.”
Nunc illa acus coram me iacet, in mensa huius cubiculi Genevensis. Acus simplex, ferrea, paulum rubigine tacta, cum puncto acuto et oculo parvo pro filo.
Sed pro me non est acus solummoda. Est TOTUS mundus perditus. Est infantia mea. Est pater sub tilia. Est papilio caeruleus. Est domus “Berioza.” Est Russia ipsa.
Et cras - cras cum sol orietur super lacum Genevensem, cum ego senex fiam (nam quadraginta quattuor anni senectus est incipiens), cum omnes illi quos amavi iam mortui sint - cras iterum in montes ibo, reticulam gestans, papiliones quaerens.
Non quia illos capere volo (nam capere est occidere, et ego iam nimis mortem vidi). Sed quia quaerere est vivere. Quia εἶδος persequi est conscientia ipsa. Quia, sicut pater scripsit, “intelligere est amare, et amare est servare.”
Et si - si forte - iterum videam papilionem caeruleum, Lycaena icarus, volantem inter flores alpinos, tum sciam εἶδος esse completum. Circulum esse perfectum. Tempus non esse lineam sed spira. Et omnia quae perdita sunt - domum, parentes, patriam, iuventam, amorem - omnia haec vivere in illo uno momento, in illo uno volo alaram caerularum.
FINIS
Haec narratio scripta est Genevae, die tertio decimo Octobris anni MDCCCLXXXV, a me, Alexio Nicolaievich Volkonsky, exule Russico, collectore papilionum, servatore memoriarum.
Si quis haec post centum annos, post duo milia annos legerit, sciat me vere vixisse. Sciat papilionem caeruleum vere volavisse. Sciat εἶδος esse immortale.
Servare est amare. Amare est intelligere. Intelligere est vivere.
APPARATUS CRITICUS -
εἶδος (τὸ εἶδος, gen. εἴδους): vocabulum Graecum philosophicum = forma aeterna, idea Platonica, species. Hic usurpatum pro conceptu “pattern” Nabokoviano - non individuum sed forma quae trans tempus persistit -
Vocabula technica ex scientia naturali: papilio (-onis, m.) = butterfly; chrysalis (-idis, f.) = chrysalis; lepidopterologia = study of butterflies; species = species; squama = scale -
Lycaena icarus: Nomen Latinum scientificum papilionis caerulei Europaei, etiam nunc in usu -
Oratio obliqua passim usurpata secundum morem Latinum classicum -
Temporis multiplicitas (praesens narrator videns se in praeterito) = algorithmus Nabokovianus -
Hyper-praecisio sensuum (color, texture, structura) = algorithmus Nabokovianus -
εἶδος-threading trans tempus = algorithmus Nabokovianus -
Meta-awareness (narrator conscius se narrare) = algorithmus Nabokovianus
Longitutdo: circiter 4,200 verba Latina
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---