TEMPUS: Mensis September, Anno 31 a.C.n. LOCUS: Actium, Sinus Ambracicus LONGITUDO: ~4,500 verba
Gaius Lucilius Rufus, filius Gaii Lucilii senatoris, octo-et-decem annos natus, in litore Brundisino stabat et navem tristem spectabat. Navis erat triremis veterana, nomine Fulmen, quae in classe Marci Antonii militatura erat. Gaius, qui numquam prius navem viderat nisi in picturis, putabat naves pulchras esse et splendidas, sicut in domibus divitum pingerentur. Sed Fulmen non erat pulchra. Erat nigra et sordida, remis fractis, velis squalidis.
Gaius servum rogavit hancne esse navem suam. Servus, qui sarcinas eius ferebat, vultu tristi respondit hanc esse navem eius.
Pater Gaii erat vir doctissimus sed, ut multi viri docti, rebus practicis minime aptus. Credebat enim omnes homines natura aequales esse, et nulli homini ius esse imperandi alteri. Haec doctrina Gaii patris ex libris Graecis derivata erat, praecipue ex scriptis cuiusdam Zenonis Stoici, quem pater Gaii male intellexerat. Itaque Gaius, a prima pueritia, has sententias audiverat: omnes homines fratres esse, nullum verum dominum esse, omnia communia esse oportere.
Mater Gaii, femina prudentior, saepe dicebat haec placita pulchra esse sed non apta huic mundo. Pater tamen respondebat mundum ipsum errare, non placita sua. Tandem pater Gaii, frustra conatus filium domi docere (nam Gaius matri semper favebat, non patri), decreverat eum ad mare mittendum esse. Dicebat in mari omnes homines vere aequales esse, nam aqua ipsa nullum dominum agnosceret.
Gaius hoc placito patris libenter consensit. Existimabat se in classe Marci Antonii invententurum esse eam aequalitatem quam pater semper praedicaverat. Profecto in terra multi domini essent et servi, sed in mari, ubi pericula omnibus communia essent, ibi tandem vera libertas et aequalitas florere possent.
Haec cogitans, Gaius scalas navis ascendit. Vix tamen primum gradum attigerat cum magna turba remigum descendentium eum fefellit. Gaius cecidit. Quattuor remiges super eum ceciderunt. Remiges, qui nesciebant aliquem ibi iacere, gaudebant, et super eos qui iam iacerent pedibus insiliebant. Gaius spirare non poterat. Tandem unus ex remigibus veteranioribus clamavit aliquem officialem in turba esse. Tum omnes refugerunt, et Gaius, vix spirans, surrexit.
Stans in fundo navis, ubi aqua sordida et sordes innumerabiles iacebant, Gaius vestimenta sua inspexit. Toga nova, quam mater ipsa fecerat, iam tota squalebat. Tunica ipsa scissa erat. Facies eius sanguine madefacta erat, nam quidam remus ipsum in facie percusserat.
Dum haec contemplatur, vox aspera e tenebris sonuit. Vir quidam procerus et latus, barba longa et inculta, oculis saevissimis, ad eum venit. Hic erat Lucius Mamilius Scaeva, trierarchus navis Fulmen, vir qui quinque-et-viginti annos in mari militaverat et qui nullam philosophiam praeter usum ferri et remorum noverat.
Mamilius rogavit quis esset iste puer. Gaius, qui semper urbanissimus fuerat, respondit se esse Gaium Lucilium Rufum, filium Gaii Lucilii senatoris, et addidit se venisse ut in classe militaret. Mamilius oculos ad caelum sustulit. Dixit ergo hunc esse filium senatoris. Dixit se non curare si pater eius consul ipse esset aut Iuppiter. In hac nave, se esse trierarchum, et hunc puerum esse—nihil.
Gaius, qui hanc receptionem non exspectaverat, indignatus est. Dixit se putare omnes homines natura aequales esse. Mamilius primum attonitus mansit. Deinde risum ingentem emisit. Dixit hunc puerum philosophum esse. Addidit se philosophos non amare. Rogavit an Gaius putaret se aequalem esse remigibus qui sub ponte remigabant. Gaius respondit se id ipsum putare.
Mamilius manum ad caput posuit quasi capitis dolorem sentiret. Tum dixit hunc puerum aut stultissimum esse aut insanissimum. Addidit tamen se Gaium brevi tempore edocturum esse quid esset trierarchus et quid adulescens ex urbe Roma nuper advectus qui nihil sciret.
Interim alius vir ad eos venit. Hic erat Marcus Terentius Velius, veteranus remigum magister, vir sexaginta annorum, qui omnes bellos civiles viderat et qui unum oculum in pugna apud Mutinam amiserat. Oculus qui restabat erat acutissimus et videbatur ignem emittere. Velius totam faciem cicatricibus plenam habebat, sed vox eius, quamquam aspera, non erat maligna.
Velius Mamilium rogavit quis esset hic iuvenis. Mamilius respondit hunc esse filium senatoris qui crederet omnes homines aequales esse. Velius suspiravit. Dixit se plures tales vidisse. Addidit eos omnes mare docere quid vera vita esset.
Mamilius Velio imperavit ut Gaium ad cubiculum ubi adulescentes dormirent duceret. Velius Gaio imperavit ut se sequeretur. Gaius, totus confusus et doloribus corporis adfectus, Velium per navem obscuram secutus est. Transibant inter remos, inter funes, inter amphoras, inter arma. Tandem ad locum angustissimum pervenerunt ubi sex adulescentes iam dormiebant.
Velius dixit hunc esse locum ubi Gaius habitaturus esset. Gaius locum inspexit. Erat angustus, obscurus, humidus. In taberna canis patris sui melius cubiculum fuisset. Gaius Velium rogavit an nullum melius cubiculum esset. Velius respondit hoc esse melius cubiculum quod in tota nave exstaret. Addidit si Gaius malum lectum quam nullum praeferret, se ei dare posse stramentum vetus et odoris pessimi.
Gaius tandem intellexit se in mundum intrasse multo diversiorem ab eo quem exspectaverat. Cogitavit se non modo partem suam maris sed etiam partem suam navis Fulmen libenter cuilibet daturus esse qui eam vellet. Sed Velius iam discesserat, et Gaius solus in tenebris manebat.
Prima nocte Gaius vix dormivit. Navis perpetuo movebatur, quamquam in portu stabat. Aqua contra latera pulsabat. Supra caput, remiges ambulabant et clamabant. Iuxta eum, adulescentes ronchabant. Unus eorum, nomine Decimus Fabius, semper ventum ex ventre emittebat, odore intolerabili. Alius, nomine Sextus Cornelius, per somnium pugnabat et Gaium bis calcibus percussit.
Mane, simulac prima lux apparuit, clamor terribilis totam navem implevit. Quidam tubicen signum dedit. Omnes remiges surgere iussi sunt. Gaius quoque surgere conatus est, sed caput eius statim trabem tetigit. Cadens, pede in sarcina alterius adulescentis haesit et in terram cecidit. Ceteri adulescentes riserunt.
Decimus Fabius, puer sedecim annorum, corpore magno et vultu stolido, dixit hunc novum socium satis ridiculosum esse. Addidit se gaudere Gaium venisse, nam nunc alium esse quem ceteri vexare possent. Sextus Cornelius, puer tenuior sed oculis astutis, dixit Gaium philosophum esse et ideo nullam vim sibi inferre posse, nam philosophi violentiam damnare solerent.
Gaius, adhuc in terra iacens, dixit se quidem credere vim non rectam esse sed addidit se paratum esse se defendere si necesse esset. Decimus risit. Dixit se velle videre quomodo hic philosophus se defenderet. Tum Gaium calcibus petere coepit.
Gaius celeriter surrexit et Decimum pugnis percussit. Decimus, qui non exspectaverat hunc puerum mollem vere pugnaturum esse, cecidit. Ceteri adulescentes clamaverunt. Quidam Gaium laudaverunt, quidam Decimum. Pugna maior mox futura erat cum Velius subito apparuit.
Velius clamavit omnes tacere. Dixit si unum verbum amplius audivisset, omnes viginti plagas accepturos esse. Addidit adulescentes non ad ludum venisse sed ad bellum. Imperavit omnibus ut statim in pontem ascenderent ubi ientaculum acciperent.
Gaius ceteros secutus est. In ponte, ubi sol iam lucebat, menssa longa posita erat. Super mensa erant panes duri, caseus rancidus, vinum acetum. Gaius, qui domi semper optimum cibum habuerat, panem degustavit. Tam durus erat ut dentes eius dolere coepissent. Caseum gustavit. Tam rancidus erat ut vomere cuperet. Vinum bibit. Tam acetosum erat ut os eius contraheret.
Marcus Caecilius, adulescens anni viginti, qui iam duos annos in classe militaverat, vidit Gaium vultum distorquentem. Risit et dixit Gaium non in triclinio patris sed in trireme esse. Addidit si Gaius meliorem cibum vellet, oportere eum hostium naves capere et praedam auferre. Gaius rogavit an numquam meliorem cibum haberent. Marcus respondit interdum pisces recentes habere si quis eorum capi posset, sed panem et caseum et vinum acetum esse cotidianum victum navis.
Gaius cogitabat patrem suum ei dixisse omnes in mari aequaliter victuros esse. Nunc intellegebat hoc verum esse—omnes enim aequaliter misere viverent.
Post ientaculum, Mamilius omnes adulescentes convocavit. Dixit classem Marci Antonii brevi tempore contra classem Octaviani navigaturam esse. Dixit magnam pugnam futuram esse, maiorem quam ulla alia in historia. Dixit Antonium et Cleopatram Aegypti reginam in classe sua esse, et totum mundum in hac pugna iudicandum esse.
Gaius, qui historiam et res politicas amabat, attente audiebat. Rogavit Mamilium cur Antonius contra Octavianum pugnaret, cum ambo Romani essent. Mamilius eum aspexit quasi insanus esset. Dixit iuvenes philosophos non de re publica sed de remis cogitare debere. Addidit Gaium ad remos discendos mittendum esse.
Velius Gaium ad inferiorem pontem duxit, ubi remiges sedebant. Locus erat obscurus et angustus. Remiges ipsi erant homines miseri, multi catenis vincti, omnes sudore madidi, omnes clamoribus et flagellis magistrorum agitati. Velius dixit Gaium hic sedentem officium remigis discere debere. Gaius dixit se esse equitem Romanum et remigem esse non posse.
Velius caput quassavit. Dixit omnes adulescentes discere debere quid remiges facerent, quomodo navis regeretur, quomodo res omnes in trireme gererentur. Addidit Gaium sedere et remum ducere debere.
Gaius sedit. Remum cepit. Magistrorum clamores erant: “Surge! Trahe! Preme!” Gaius remum trahere conatus est. Tam gravis erat ut vix movere posset. Sudor statim frontem eius implevit. Bracchia eius dolere coeperunt. Post quinque minuta, vix spirare poterat. Tota vita eius, quam in studiis et otio egerat, eum ad hoc opus non praeparaverat.
Post horam, Velius eum tandem liberavit. Gaius, totus sudore madens, vix stare poterat. Velius dixit hoc esse initium tantum. Addidit Gaium multo plura discere debere.
Gaius illam noctem in suo lecto angusto iacens, omnia quae pater de aequalitate et libertate et mare dixerat memorabat. Cogitabat patrem aut stultissimum esse aut mendacissimum. Vel mundus totus contra veritatem coniuraret, vel philosophia patris falsa esset. Quid verum esset, Gaius nondum sciebat, sed sciebat se miserrimum esse.
Tertio die, classis Marci Antonii e portu Brundisino navigavit. Erant centum et octoginta naves magnae praeter naves minores innumerabiles. Gaius in ponte stabat et spectaculum mirabile videbat: tot vela, tot remos, tot milites et nautas. Si quis modo hoc spectaculum videret, non autem laboris et miseriae particeps esset, fortasse magnificum putaret.
Sed Gaius particeps erat. Mamilius eum ubique misit: ad funes trahendos, ad vela explicanda, ad arma politienda, ad aquam habendam. Nunquam requies erat. Semper aliquid faciendum erat. Et ubicumque Gaius iret, aliquis eum vituperabat: Mamilius quod non celeriter satis laboraret, Velius quod opus non recte faceret, ceteri adulescentes quod philosophus esset.
Solus Marcus Caecilius aliquam clementiam ostendit. Quarta nocte, cum Gaius in ponte sederet et stellas spectaret, Marcus ad eum venit. Dixit se meminisse quid esset novum in navem venire. Addidit omnes initio miseros esse sed post tempus melius fieri. Gaius rogavit quanto tempore melius fieret. Marcus respondit anno circiter.
Gaius gemuit. Dixit se anno integro in hac miseria vivere non posse. Marcus risit. Dixit Gaium non primum esse qui hoc dixisset, sed omnes tamen viverent. Addidit nautam bonum fieri non posse nisi multas difficultates patiendo. Gaius rogavit cur quisquam nauta fieri vellet. Marcus respondit quosdam necessitatem habere, quosdam gloriam quaerere, quosdam mare amare. Gaius dixit se nullam harum causarum habere. Marcus respondit ergo Gaium stultum esse.
Hoc dicto, Marcus abiit. Gaius solus manebat. Cogitabat de domo, de matre, de studiis suis. Cogitabat etiam de philosophia patris. Pater semper de libertate et aequalitate locutus erat. Sed quid libertas esset in hac nave ubi omnes clamoribus et flagellis regerentur? Quid aequalitas esset ubi Mamilius imperaret et Gaius obtemperaret?
Septimo die, cum classis prope Corcyram navigaret, tempestas magna orta est. Primum nubes nigrae apparuerunt. Deinde ventus. Deinde pluvia. Deinde undae ingentes. Gaius, qui numquam tempestatem in mari viderat, territus erat.
Mamilius omnes ad laborem vocavit. Imperavit vela contrahi, ancoras parari, omnia in nave ligari. Gaius cum ceteris adulescentibus funes trahebat. Navis terribilitur iactabatur. Modo surgebat in summa unda, modo descendebat in vallem inter undas. Gaius ter vomuit. Ter ceterus adulescentes riserunt. Quarto, cum adhuc vomere conatus esset, nihil iam in ventre habebat.
Marcus ad eum venit et dixit eum sub ponte ire debere ubi minus iactatio sentireretur. Gaius, vix stans, descendit. Sed sub ponte peius erat. Tenebrae erant, et odor, et clamores remigum terribiles. Aqua in navem intrabat. Remiges putabant navem mersuram esse et omnes morituros esse.
Gaius in angulo quodam consedit et primum precatus est. Precatus est Neptunum, precatus est Iovem, precatus est omnes deos. Promisit se, si servatus esset, numquam iterum in navem ascensurum esse. Promisit se patris philosophiam non amplius crediturum esse. Promisit omnia.
Tempestas tota nocte duravit. Mane, cum sol tandem apparuit, mare tranquillior factum est. Gaius, adhuc vivus sed vix, in ponte ascendit. Mamilius eum vidit et rogavit an adhuc putaret omnes homines aequales esse. Gaius, nimis defessus ad respondendum, tacuit. Mamilius risit et dixit tempestates philosophos edocere quod libri non possent.
Velius ad Gaium venit et dixit eum bene fecisse quod non in mare desilierit. Addidit multos adulescentes prima tempestate in mare se deiecisse et periisse. Gaius dixit se quidem voluisse desilire sed nimis territus fuisse ad movedum. Velius risit et dixit causam non importare—viveret, et hoc satis esset.
Classis tandem ad Actium pervenit. Actium erat locus ubi sinus Ambracicus mare aperiebat. Hic Antonius classem suam collocavit. Trans aquam, classis Octaviani videri poterat. Gaius primo putabat pugnam statim futuram esse, sed dies post dies transibant et nihil fiebat.
Interim, Gaius paulatim discebat. Discebat quomodo funes necteret, quomodo vela regeret, quomodo arma tractaret. Discebat etiam nomina remigum et nautarum. Discebat quis fidelis esset et quis non. Discebat nautarum vitam non philosophia sed experientia.
Secundo die mensis Septembris, anno trigesimo primo ante Christum natum, pugna tandem commissa est. Mane, Antonius classem suam in ordinem instruxit. Mamilius Fulmen in linea tertia collocavit. Gaius in ponte stabat cum ceteris adulescentibus et classem Octaviani appropinquantem spectabat.
Gaius putabat se fortem fore. Putabat se, cum pugna veniret, gladio fortiter usurum esse et hostes strenue interfecturum esse. Sed cum classem hostilem vere vidit, cum tot naves et tot vela et tot arma vidit, tum primum intellexit quid bellum esset.
Non erat sicut in picturis. Non erat sicut in historiis quae puer in schola legerat. Erat clamor et confusio et terror. Et antequam navis ulla navem aliam tetigit, iam sagittae et pila per aerem volebant.
Mamilius Gaio imperavit ut sub ponte iret et arma remigibus distribueret. Gaius descendit. Remiges erant territi. Multi precabantur. Multi clamabant. Gaius arma distribuit et bona verba dicere conatus est, sed ipse nimis territus erat ad recte loquendum.
Subito navis magna concussio totam navem quassavit. Navis hostilis Fulmen percusserat. Gaius cecidit. Arma quae tenebat per pontem dispersa sunt. Statim clamor ingens auditus est: hostes in navem transilire coepissent.
Gaius gladium cepit et in superiorem pontem cucurrit. Ibi spectaculum terribile vidit. Milites Octaviani trans pontem veniebant. Milites Antonii eos defendere conabatur. Sanguis iam pontem implebat. Viri pugbant, cadebant, moriebantur.
Gaius gladium suum inspexit. Numquam prius gladio vero usus erat. Numquam hominem vere percusserat. Sed nunc hostis ad eum veniebat, miles ingens cum gladio sanguine madente. Gaius gladium suum sustulit.
Miles Gaium percutere conatus est. Gaius, instinctu quodam non arte, se inclinavit. Gladius militis supra caput eius transiit. Tum Marcus Caecilius e latere apparuit et militem interfecit. Marcus Gaio clamavit ut secum maneret et non solus pugnaret.
Sequens hora erat confusissima totius vitae Gaii. Pugnavit, sed vix scivit contra quem. Cecidit bis. Gladius eius bis e manu excussus est. Ter aliquis eum servavit cum hostis eum interficere pararet. Ipse semel aliquem forte percussit, sed nescivit utrum eum interfecisset an non.
Tandem clamor auditus est. Navis Cleopatrae cum sexaginta navibus Aegyptiis e pugna fugiebat. Mox Antonius ipse cum suis navibus eam secutus est. Classis Antonii, duce suo relicto, tota confusa est. Alii pugbare conabantur, alii fugere.
Mamilius vidit quid fieret. Imperavit remiges fortissime remigare ut e pugna effugere possent. Fulmen lente sed constanter e confusione exibat. Gaius in ponte stabat et post se spectabat. Tot naves ardebant. Tot homines in aqua clamabant. Tot moriebantur.
Fulmen effugit. Cum quinque aliis navibus quae effugerent, ad Aegyptum navigavit ubi Antonius et Cleopatra iam fugerant. Sed Gaius sciebat omnia finita esse. Antonius victus erat. Octavianus imperator factus erat. Mundus mutatus erat.
Post tres menses, Gaius tandem Brundisium rediit. Classis Antonii dispersa erat. Mamilius mortuus erat in pugna minore prope Aegyptum. Velius, vulneribus multis acceptis, Athenas ierat ubi mortuus est. Marcus Caecilius in Aegypto manserat cum paucis qui adhuc Antonium sequebantur.
Gaius solus cum paucis aliis Italiam petiverat. Octavianus, nunc Augustus nominandus, veniam omnibus qui non duces fuerant dederat. Gaius igitur domum redire poterat.
Pater eum in litore exspectabat. Cum Gaium vidit, exclamavit et ad eum cucurrit. Rogavit an salvus esset, an laesus esset, an bene se haberet. Gaius respondit se salvum esse.
Domi, mater eum vidit et lacrimavit. Dixit se timueise eum mortuum esse. Dixit se cotidiae precatam esse pro salute eius. Gaius matrem amplexus est et dixit se nunc domum venisse neque umquam iterum discessurum esse.
Post cenam, pater Gaium rogavit quid in mari didicisset. Rogavit an mare vere locum libertatis et aequitatis fuisset sicut ipse praedixerat. Gaius diu tacuit. Tum dixit se multa didicisse sed non ea quae pater exspectavisset.
Dixit se didicisse homines natura fortasse aequales esse sed usu multum differre. Dixit se didicisse eos qui imperent et eos qui obtemperent non ideo diversose esse quod natura diversi essent sed quod experientiae et artes diversae eosdem diversos facerent. Dixit se didicisse mare nihil de aequalitate curare sed tantum de vi ventorum et undarum.
Dixit se didicisse philosophiam patris pulchram esse sed sicut navis pulchra in pictura—in imagine pulchram, in usu minus utilem. Dixit se didicisse melius esse gubernatorem bonum quam philosophum bonum in nave habere.
Sed dixit etiam se didicisse quid pater vere intendere voluisset. Pater enim voluerat homines iustius se mutuo tractare, voluerat potentiores clementiores esse, voluerat mundum meliorem esse. Hoc Gaius etiam velle se dixit. Sed addidi se nunc scire hoc non per philosophiam solam sed per actionem et experientiam consequendum esse.
Pater diu tacuit. Tum dixit se putare Gaium sapientiorem revenisse quam discessisset. Addidit se fortasse quaedam sua placita non recte tenuisse. Addidit tamen se gaudere quod Gaius cor bonum servaverit quamquam multa difficilia passus esset.
Gaius postea numquam iterum navigavit. Factus est vir probus et iustus qui in re publica servivit sed semper meminerunt quid in mari didicisset. Meminerunt ordinem et disciplinam necessarios esse. Meminerit clementiam et iustitiam meliores esse quam violentiam. Meminit sapientiam non ex libris solum sed ex vita ipsa venire.
Et saepe, cum stellas nocte spectaret, Velium et Marcum et etiam Mamilium memorabat, homines duros sed veraces qui eum edocuerant quid mundus verus esset. Et quamquam numquam navis Fulmen revit, semper eam in memoria tenebat.
Haec narratio, quamquam de temporibus antiquis, methodis Capitanei Marryat scripta est. Habet enim iuvenem naivum qui ad mare venit, qui difficultates patitur, qui per dolorem discit. Habet magistros duros sed iustos. Habet philosophiam idealisticam cum realitate confligententem. Habet episodic quaedam structuram cum initiatio, educatione, tempestate, pugna, et reditum.
Utinam haec narratio demonstret Marryat bene in Latinam linguam transferri posse, et utinam legentes eam delectent sicut qui Marryati libros Anglicos legunt delectantur.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---