FONS INSPIRATIONIS: Catullus Carmen IV (Phaselus ille quem videtis, hospites) TEMPUS: Circa 70 a.C.n. (Bellum Piraticum) LOCUS: Mare Ponticum, Cyclades, Hadriaticum
Quintus Valerius Messalla, duodeviginti annos natus, in foro Brundisino stabat et epistulam a praetore scriptam rursus legebat. Epistula dicebat se Quinto navem commissurum esse. Quintus gaudebat. Credebat se trieremem magnam aut quinqueremem splendidam accepturum esse. Pater eius erat senator. Avus eius erat consul. Ipse Quintus erat eques Romanus et, quod magis importabat, amicus Gnaei Pompei Magni, qui tum mare a piratis purgabat.
Quintus ad portum festinavit ubi naves militares stationebantur. Cum eo venit Philo, servus Graecus qui semper dominum suum comitabatur et qui perpetuo laudes Quinti cantabat. Philo dicebat dominum suum sine dubio navem maximum accepturum esse, nam quis dignior esset quam Quintus Valerius, amicus Pompei ipsius?
Ad portum cum pervenissent, praefectus classis, vir vetus et obesus nomine Lucius Sextilius, eos exspectabat. Quintus ei epistulam dedit et dixit se paratum esse navem accipere. Sextilius epistulam legit, tum Quintum aspexit, tum caput quassavit. Dixit se Quinto navem daturam esse.
Quintus rogavit ubi esset navis sua. Sextilius manum ad mare tetendit et dixit navem illam esse. Quintus oculis secutus est digitum Sextilii et navem parvam et veterem vidit, in angulo portus iacentem inter naves piscatorias. Navis erat lembos biremis, id est navis cum duobus ordinibus remorum, sed tam parva ut vix quadraginta homines capere posset.
Quintus primum putavit Sextilium iocari. Dixit hanc navem non esse aptam viro suo genere. Addidit se trieremem aut quinqueremem exspectavisse. Sextilius respondit se quidem cupere omnibus trieres dare sed naves non esse. Addidit Pompeium omnes naves magnas iam dedisse, et solas naves parvas restare.
Quintus dixit hanc navem vix esse navem sed potius scapham. Sextilius risit et dixit scapham tamen navem esse. Addidit hanc navem speciem quidem humilem sed historiam gloriosam habere. Dixit se Quinto historiam narrare posse si vellet.
Quintus, adhuc indignatus, dixit se historiam audire nolle. Volebat navem, non fabulam. Sextilius suspiravit et dixit Quintum navem habere—illam navem parvam. Addidit si Quintus eam nollet, alium invenire posse qui eam vellet. Quintus, sciens nullam aliam navem sibi offerendam esse, tandem dixit se navem accepturum esse, sed sub protestatione.
Sextilius Quintum ad navem duxit. Propius inspicienti, navis etiam peior apparebat. Ligna erant vetusta. Vela erant squalida. Funes erant attriti. Nomen navis, scriptum in prora, erat Phaselus—nomen ridiculum pro nave militari, nam phaselus erat genus navigii minimi, fabae formam habentis.
In nave unus solus homo sedebat, senex sexaginta circiter annorum, barba longa et canа, oculis tamen adhuc vivis et claris. Hic erat Drusus Papirius, gubernator navis, qui cum Phaselo viginti annos navigaverat. Sextilius Drusum vocavit et dixit hunc iuvenem esse novum navis dominum.
Drusus Quintum inspexit a capite ad pedes. Tum dixit se saepe iuvenes ambitionsos vidisse qui naves magnas cupirent. Addidit plerumque eos mox morituros esse quia naves grandes facile viderentur et a piratis peterentur, naves autem parvae neglegerentur et effugerent. Quintus respondit se mori malle in nave magna quam vivere in scapha.
Drusus subrisit. Dixit Phaselum non esse scapham sed navem quae plura vidisset quam Quintus somniare posset. Dixit hanc navem in Ponto natam esse—nam ligna eius ex monte Cytoro in Ponto venerant. Dixit eam omnia maria navigavisse: Ponticum, Aegaeum, Hadriaticum. Dixit eam per Cycladas insulas volasse, per procellas Hellespnti remigasse, per freta anguista Byzantii transisse.
Quintus dixit se fabulas Graecas non curare. Volebat nunc scire quot homines in nave essent et quando navigaturi essent. Drusus respondit triginta homines esse—triginta, non plus, nam navis parva esset. Addidit eos cras mane navigaturos esse ad Cycladas ubi piratae nuper visi essent.
Quintus Philonem imperavit ut sarcinas in navem ferret. Philo, qui navem contemptissimam putabat, obtemperavit sed toto tempore mussavit. Dicebat dominum suum indignum esse tali nave. Dicebat patrem Quinti, si hoc sciret, epistulam ad Pompeium scripturum esse. Dicebat omnes homines irridenturos esse.
Quintus quoque haec omnia cogitabat. Tota nocte vigilavit, et in mento suo computavit quomodo post unum mensem navem maiorem accipere posset. Decrevit se tam fortiter facturum esse ut Pompeius ipse eum animadverteret et ei trieremem daret. Interim, hanc navem contemptibilem pateretur.
Mane, Phaselus e portu navigavit. Quintus in prora stabat et fortunam suam deplorabat. Aliae naves, magnae et splendidae, quoque navigabant, et Quintus videbat in eis iuvenes sui generis, in armis fulgentibus, cum multis militibus. Ipse solus in hac scapha parva cum triginta hominibus obscuris navigabat.
Drusus ad puppim gubernaculum tenebat. Videbat Quintum tristem stantem et subrisit. Post horam, Quintum vocavit et dixit se ei aliquid monstrare velle. Quintus, nihil melius habens quod faceret, ad puppim venit.
Drusus dixit Quintum Phaselum bene inspicere debere. Dixit navem quidem veterem sed firmam esse. Dixit ligna ex monte Cytoro venisse—meliora ligna nusquam inveniri. Dixit vela, quamquam squalida viderentur, fortissima esse et mille procellas toleravisse. Dixit funes, quamquam vetera, numquam ruptos esse ubi maxime necesse fuerit.
Quintus rogavit unde Drusus has res sciret. Drusus respondit se cum Phaselo viginti annos navigavisse. Dixit se iuvenem hac in nave primum remigasse, tum gubernatorem factum esse. Dixit se omnia maria cum hac nave vidisse: Ponticum ubi natus esset, Propontida, Aegaeum, Hadriaticum.
Quintus, paulo curiosior factus, rogavit quomodo navis tam parva tot maria navigavisset. Drusus oculis lucentibus respondit se longam historiam habere. Dixit Phaselum primo fuisse navem mercatoriam quae res ab Ponto Romam ferret. Dixit eam ter a piratis captam esse sed semper effugisse quia tam parva et velox esset ut piratae eam neglegenter custodissent.
Dixit semel, cum maior navis piratarum aliam navem mercatoriam caperet, Phaselum ex umbra exisse et navem piratarum invasisse. Dixit piratas non exspectavisse navem tam parvam audere oppugnare. Dixit Phaselum navem piratarum cepisse et magnam praedam accepisse.
Quintus rogavit an hoc verum esset an fabula. Drusus subrisit et dixit Quintum credere quod vellet. Addidit tamen cicatrices in lignis Phaseli ipso loquentes esse—hic gladius piratarum, illic sagitta, alibi rostrum navis maioris.
Eo ipso die, tertia hora post meridiem, navis mercatoria visa est, a piratis petita. Navis piratarum erat triremis magna, centum aut pluribus piratis plena. Navis mercatoria erat onearia inermis, quae fugere conabatur sed non poterat.
Quintus Drusum rogavit quid facere deberent. Drusus respondit se putare eos navem mercatoriam adiuvare debere. Quintus attonitus dixit eos esse solam navem parvam cum triginta hominibus contra trieremem cum centum piratis. Dixit hoc esse insaniam.
Drusus tranquille respondit fortasse esse insaniam, sed tamen rectum esse. Addidit Phaselum numquam navem in periculo deseruisse. Addidit Quintum esse navis dominum et decisionem eius esse, sed gubernatorem se esse et consilium dare posse.
Quintus diu cogitavit. Sciebat, si fugerent, se tutum fore sed ignavum videri. Sciebat, si oppugnarent, se fortem videri sed fortasse moriturum esse. Tandem dixit eos navigare debere ad navem mercatoriam.
Drusus adnuit. Militibus imperavit ut arma caperent. Dixit eos ad navem piratarum ab latere venturos esse ubi minime exspectarentur. Dixit celeritatem et audaciam plura quam numerum valere.
Phaselus, quamvis parva, erat velocissima. Remiges fortissime remigabant. Navis per aquam volavit sicut phaselus ille versus Catulli—neque ullum negare posse navium celerrimam fuisse. Piratae, occupati nave mercatoria capienda, Phaselum non viderunt donec nimis sero esset.
Phaselus in latus navis piratorum irruit. Milites Romani trans pontem salierunt. Piratae, non exspectantes oppugnari a nave tam parva, confusi sunt. Quintus ipse, quamvis territus, gladio usus est et duos piratas vulneravit. Pugna brevis sed atrox erat.
Decimo minuto, piratae fugerunt. Plures se in mare deiecerunt. Alii se dediderunt. Navis mercatoria servata est. Mercator, vir Graecus senex et dives, ad Phaselum venit et Quinto gratias maximas egit. Dixit se magnam pecuniam ei daturum esse.
Quintus, adhuc tremens post pugnam, dixit se pecuniam non velle sed officium fecisse. Mercator tamen insistebat. Tandem Quintus dixit, si mercator aliquid dare vellet, potius dare opes ad Phaselum reparandum. Mercator adnuit et dixit se vela nova et funes novos mittiturum esse.
Illa nocte, cum Phaselus in portu parvo requiesceret, Drusus ad Quintum venit. Dixit Quintum hodie bene fecisse. Quintus respondit se nihil fecisse sed Drusum omnia planvisse. Drusus risit et dixit boni domini esse bonum consilium audire, stulti domini esse consilium neglegere.
Quintus rogavit Drusum cur Phaselus tam fidus esset. Drusus respondit se nescire. Dixit fortasse ligna ex monte Cytoro aliquid speciale habere. Dixit fortasse navem per tot pericula transitam fortiorem factam esse. Dixit fortasse deos navem amare quia semper recte egisset.
Quintus, qui antea navem contempserat, nunc eam alio oculo spectabat. Videbat ligna vetusta non modo vetusta sed probata esse. Videbat vela squalida non modo squalida sed durabilia esse. Incipiebat intellegere Phaselum non esse scapham sed navem vere admirabilem.
Post quinque dies, cum Phaselus prope Cycladum insulas navigaret, caelum subito obscuratum est. Nubes nigrae ab oriente venerunt. Ventus coepit spirare. Drusus statim imperavit vela contrahi et omnia ligari.
Quintus rogavit an tempestas gravis futura esset. Drusus respondit se tales nubes ante vidisse et tempestates pessimas solere sequi. Addidit tamen Phaselum per multas tempestates navigavisse et semper superavisse.
Intra horam, tempestas plena venit. Undae ingentes erant. Ventus erat tantus ut homines vix stare possent. Pluvia erat tam densa ut nihil videri posset ultra viginti pedes. Quintus territus erat. Videbat undas altissimas navem parvam iactare sicut puer ludit pila.
Navis magna vicina, triremis splendida quam Quintus antea inviderat, in difficultate magna erat. Unda maior latus eius percussit et malum fregit. Alia unda trans pontem lavit et plures homines in mare rapuit. Quintus videbat navem magnam periclitantem.
Sed Phaselus, quamvis parva, melius se gerebat. Drusus gubernaculum arte mira tenebat. Navem contra undas vertebat, tum cum undis, tum trans undas. Navis parva super undas saltabat potius quam per eas frangebatur. Quintus intellexit quod Drusus ante dixerat: naves magnae quidem splendidae essent sed naves parvae per tempestates melius navigarent.
Media nocte, cum tempestas adhuc saevire, Philo ad Quintum venit. Philo erat pallidus et tremens. Dixit se putare omnes morituros esse. Dixit se numquam velle in nave venisse. Dixit se Athenis in bibliotheca manere voluisse.
Quintus, qui ipse territus erat, tamen Philoni bona verba dixit. Dixit Drusum optimum gubernatorem esse et Phaselum navem probatissimam. Dixit eos supervicturos esse. Philo rogavit unde Quintus hoc sciret. Quintus respondit se quidem non scire sed credere.
Et supervixerunt. Mane, tempestas paulatim quievit. Sol apparuit. Mare tranquillum factum est. Phaselus adhuc flotabat, leviter laesa sed integra. Navis magna quam Quintus viderat fracta erat et lente in portum proximum navigabat.
Drusus ad Quintum venit et dixit navem bene superavisse. Dixit ligna montana ex Cytoro per tempestates navigare facta esse. Dixit Phaselum multo peiores tempestates toleravisse—semel in Ponto Euxino, semel in Propontide, semel prope Cycladas insulas ipsas.
Quintus rogavit quomodo navis tam parva tam diu durare posset. Drusus respondit se saepe hoc cogitavisse. Dixit fortasse ligna optima et constructionem bonam multum valere. Dixit fortasse etiam navem animam quondam habere quae eam servaret.
Quintus subrisit et dixit se non credere naves animas habere. Drusus serio respondit se multa in mari vidisse quae philosophi neglegere solerent. Dixit navem quae tot pericula superavisset, quae tot homines servivisset, quae tot maria navigavisset, aliquid speciale habere.
Dixit Phaselum nunc requiem meritam esse. Dixit se, cum Pompeius bellum piratas vicisset, velle navem ad templum Castoris et Pollucis deferre et ibi dedicare. Dixit navem satis laboravisse et honorem meruisse.
Quintus, qui antea navem contempserat, nunc eam venerabatur. Cogitabat de omnibus quae navis fecisset, de omnibus quae toleravisset, de omnibus quos servavisset. Cogitabat etiam de se ipso et quomodo mutatus esset. Venerat ad hanc navem ambitiosus et superbus, naves magnas cupiens. Nunc intellegebat magnitidinem non in magnitudine sed in virtute esse.
Post decem dies, classis Pompei nuntium misit: magnus numerus piratium prope insulam Cretam collectus esset. Omnes naves ad eam regionem navigare iubebantur. Phaselus quoque navigavit.
Quintus nunc gubernatorem et navem bene noverat. Sciebat Drusum sapientem esse et Phaselum fidelem. Sed sciebat etiam magnum periculum eos manere. Piratae Cretenses erant saevissimi omnium piratium. Classis eorum erat magna. Pugna atrox futura erat.
Antequam navigarent, mercator Graecus quem antea servaverunt ad portum venit. Vela nova et funes novos attulit, sicut promiserat. Sed praeterea etiam pecuniam magnam dedit. Dixit se velle Phaselum optime paratum esse. Dixit hanc navem se servavisse et se numquam obliturum esse.
Drusus nova vela in malum imposuit. Erant candida et splendida, multo meliora quam vela vetera. Dixit Phaselum nunc paratam esse ad ultimam navigationem. Quintus rogavit quid “ultimam” significaret. Drusus respondit se senem esse et hanc pugnam ultimam suam futuram esse. Post hanc pugnam, si supervixisset, ad Italiam rediturum esse et numquam iterum navigaturum esse.
Classis Pompei piratas prope Cretam invenit. Pugna commissa est. Erat pugna ingena cum centum navibus in utraque parte. Phaselus, ut semper, in periculosissimo loco erat. Quintus iam non territus erat sicut primo. Didicirat confidere et Druso et navi.
Duae naves piratarum Phaselum oppugnare conabantur. Erant naves maiores et multos homines habebant. Sed Phaselus velocior erat. Inter naves maiores volavit. Modo huc, modo illuc vertebat. Piratae sagittas iaculabantur sed Phaselum percutere non poterant.
Tum Quintus consilium cepit. Imperavit remiges navem ad spatium angustum inter duos scopulos dirigere. Drusus rogavit an Quintus certus esset. Quintus respondit se certum esse. Scopuli erant prope sed inter eos satis spatii erat—pro nave parva.
Phaselus inter scopulos volavit. Naves piratarum, maiores et minus agiles, sequi conabantur. Prima navis piratarum scopulum percussit. Fracta est. Secunda navis, videns hanc, manere conata est, sed nimis tarde. Alium scopulum percussit.
Quintus et milites eius clamorem victoriae emiserunt. Drusus Quintum inspexit et adnuit. Dixit Quintum bene didicisse. Dixit eum nunc gubernatorem verum esse, non modo iuvenem ambitiosum.
Pugna toto die duravit. Tandem, cum sol se occideret, piratae victi sunt. Classis eorum dispersa erat. Pompeius victoriam nuntivit. Bellum piratarum finitum erat.
Illa nocte, classis Romana in portu Cretano requiescebat. Pompeius ipse per naves ambulavit et victoriam celebravit. Cum ad Phaselum venit, Quintum vidit et recognovit. Dixit se audivisse de rebus fortibus quas Quintus fecisset. Rogavit an Quintus veller navem maiorem accipere.
Quintus diu tacuit. Menses ante, hoc maxime cupiebat. Nunc tamen Phaselum amabat. Respondit se velle cum Phaselo manere usque dum navis ipsa requiem caperet. Pompeius subrisit et dixit se intellegere. Dixit optimum gubernatorem non esse eum qui navem maximum sed eum qui navem optimam haberet.
Post tres menses, bellum piratarum vere finitum est. Pompeius Romam rediit triumphum celebraturus. Phaselus Brundisium navigavit. Drusus, ut promiserat, navem ad templum Castoris et Pollucis deducere voluit.
Die dedicationis, multi convenerunt. Mercator Graecus venit. Multi ex militibus qui in Phaselo militaverant venerunt. Etiam Sextilius praefectus venit, qui primo Quintum ad hanc navem parvam miserat.
Drusus orationem habuit. Dixit Phaselum esse navem miram. Dixit eam ex lignis montis Cytori in Ponto factam esse—lignis illis quae comam montis fuisse dicebat poeta, donec Phaselus fieret. Dixit eam omnia maria navigavisse: Ponticum ubi nata esset, Propontida, Aegaeum ubi Cycladas insulas viderit, Hadriaticum ad Italiam.
Dixit eam numquam negasse posse se omnium navium celerrimam esse. Dixit eam per tot procellas navigavisse, tot piratas vicisse, tot homines servavisse. Dixit nunc tempus esse navis requiescere. Dixit eam hic in templo permansurum esse, donum dis datum.
Quintus quoque verba fecit. Dixit se primo hanc navem contempsisse. Dixit se naves magnas cupiivisse. Dixit se stultum fuisse. Dixit se ab hac nave multa didicisse: virtutem non in magnitudine sed in fidelitate esse, gloriam non in specie sed in actis esse, dignitatem non in nomine sed in charactere esse.
Dixit se Phaselum numquam obliturum esse. Dixit se semper, cum naves videret, Phaselum parvam memoria tenturum esse—navem quae tam parva sed tam magna erat.
Post ceremoniam, Drusus Quintum secum ad oram maris duxit. Sole occidente, duo homines stabant et mare spectabant. Drusus dixit se nunc ad pagum natale rediturum esse. Dixit se navigations satis habuisse. Dixit se velle agrum colere et quiete vivere.
Quintus rogavit an Drusus navigationem desideraturum esset. Drusus respondit se semper desideraturum esse sed dixit omnia tempus suum habere. Dixit se mare amavisse sed nunc terram amare. Dixit hoc non esse proditionem sed mutationem naturalem.
Quintus dixit se quoque mutatum esse. Dixit se Romam rediturum esse sed mente diversa quam cum venisset. Dixit se antea putavisse magnitidinem et gloriam maximi momenti esse. Nunc sciret virtutem et fidelitatem plures valere.
Drusus adnuit. Dixit mare optimum magistrum esse. Dixit non libros philosophorum sed undas et ventos veritatem docere. Dixit Quintum bene didicisse et sapientem virum futurum esse.
Quintus postea Romam rediit. Factus est senator et vir probus. Semper tamen Phaselum memorabat. Semper, cum quis navem magnam laudaret, subridebat et de nave parva quae omnia maria navigaverat cogitabat.
Et Phaselus ipsa in templo mansit, lignis paulatim vetustioribus factis, velis paulatim canescentibus. Sed memoria eius vivebat. Nautae qui praeteribant eam salutabant. Iuvenes qui ad mare ituri erant eam spectabant et preicabantur ut tam fortes essent sicut haec navis parva.
Et interdum, cum ventus per templum spirabat, funes veterem sonum emittebant, et homines dicebant se audire Phaselum adhuc loquentem, adhuc historias narrantem de Ponto et Propontide, de Cycladibus et Creta, de procellis et pratis, de piratis et victoria.
Sic Phaselus ille—navis quam Quintus primo contempserat, postea amaverat, semper memorabat—ad quietem venit. Non iam navigabat per maria, sed navigabat per memorias hominum. Et hoc, sicut poeta postea scripturum esset, satis erat.
Multo postea, poeta quidam nomine Gaius Valerius Catullus hanc historiam audivit. Catullus, qui Quintum Valerium Messallam noverat (nam ex eadem familia venerant), carmen de Phaselo scripsit. In carmine, navem ipsam loquentem facit.
Poeta dicit phaselum illum quem hospites viderent celerimum fuisse navium omnium, neque ullam negare posse. Dicit eum ex lignis montis Cytori venisse. Dicit eum per Ponticum mare navigavisse, per Cycladum insulas volasse, per tot pericula transisse.
Et in fine, poeta dicit navem nunc quiescere, senectuti datam, Castoris et Pollucis geminis dedicatam.
Quintus, cum hoc carmen legeret senex iam factus, lacrimavit. Non lacrimis tristitiae sed lacrimis memoriae. Memorabat iuvenem ambitiosum qui navem parvam contempserat. Memorabat gubernatorem sapientem qui eum docuerat. Memorabat mare et procellas et piratas et victoriam.
Et supra omnia, memorabat Phaselum—navem parvam quae ei ostenderat magnitidinem veram non in specie sed in animo esse.
Inspiratio ex Catulli carmine IV sed historia tota Marryatiana.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---