← Latin Stories: Cicero Fabulae
Narratio Latina de Gaio Valerio Secundo et Amicis Eius
###
###
Nihil eo die, quo Licinia pallida et anhelans in palaestram irrupit, Gaius Valerius Secundus suspicabatur fore ut vita sua, quae adhuc inter exercitationes corporis et avunculi negotia placide fluebat, in tam periculosum iter converteretur; neque enim, dum oleum e cute abradit ferramentoque strigili utitur, intellegere poterat quam funestum nuntium puella illa, quam a pueritia cognoverat, secum ferret.
Licinia, vix spiritu recepto, nuntiavit Philodemum mortuum esse; non illum philosophum celebrem cuius nomen in omnium ore esset, sed custodem bibliothecae, quem pater suus per collegiorum vincula iam pridem cognovisset; corpus eius in Villa Pisonis apud Herculaneum inter volumina ipsa, gula secta, inventum esse; neque latrones hoc scelus perpetravisse—nihil enim ablatum esse praeter unum volumen, unum papyrum, unum, ut ipsa dicebat, secretum.
Secundus, qui strigilem iam deposuerat, sensit illud quod avunculus suus “instinctum Valerianum” vocare solebat: perturbationem quandam in ventre, vocem tacitam quae clamaret aliquid hic non convenire, stimulum qui quietem non sineret. Quintum, qui propinquus stabat, oculis interrogavit; ille autem, ut mos eius erat, nihil respondit nisi umeros levando, quasi diceret hanc rem ad se non pertinere.
Licinia, cum videret Secundum haesitare, addidit se non sine causa huc venisse; patrem suum enim, qui in collegium fabrorum receptus esset, a Philodemo ipso, paucis ante diebus quam interficeretur, litteras accepisse; in quibus litteris Philodemum scripsisse se magnum quiddam invenisse, rem quae multorum fortunas everteret, papyrum antiquum cuius argumentum, si in lucem prodiret, totam Campaniam commoveret; se autem timere ne quis se observaret, ne quis sciret quid scisset; si quid sibi accidisset, patrem Liciniae debere hoc Valerio Prisco, procuratori aurigarum, nuntiare—nam Priscum solum esse cui fideret.
Haec cum audivisset, Secundus intellexit cur Licinia ad se venisset: avunculus enim eius aberat, in Siciliam profectus negotiorum causa; ipsa autem, cum patris consilium exsequi vellet neque Priscum reperire posset, ad nepotem eius confugerat, sperans illum vel ipsum adiuturum esse vel certiorem facturum esse ubi avunculus inveniri posset.
Secundus, cuius animus iam flagrabat curiositate—nam quid esset illud secretum? quid in papyro scriptum esset quod hominem occidi iuberet? quae fortuna everteretur?—respondit se nescire ubi avunculus esset, sed se hoc ipsum investigaturum esse; Liciniam non timere debere; amicos suos, Publium, Quintum, Sextum, omnes auxilium laturos esse.
Sextus, qui modo in palaestram ingressus audierat quae Licinia narravisset, statim rogavit num vere putarent se in hanc rem immiscere debere; hominem enim mortuum esse, gula secta, et quicumque hoc fecisset, non dubitaturum esse iterum occidere; prudentius fore si ad praefectum vigilum irent, si magistratibus rem permitterent, si ipsi in tuto manerent.
Quintus, paucis verbis ut solebat, dixit se cum Secundo iturum esse quocumque is iret; si periculum esset, eo magis necesse esse amicos adesse.
Publius, qui tardius venerat et adhuc nesciebat quid accidisset, cum rem brevi cognovisset, oculos lucidos fecit atque dixit se in tabulario patris multa invenire posse; si papyrus ille tanti momenti esset, aliquod vestigium in documentis publicis relictum esse debere; se cras mane quaesiturum esse.
Clodia—nam illa quoque, nescio quomodo, iam aderat, ut fieri solet cum aliquid secreti agatur—nihil dixit, sed Secundum oculis acutis intuebatur, quasi exploraret quid ille vere vellet facere.
Secundus autem, cum amicorum vultus inspexisset, sensit se iam non posse recedere; Licinia enim ad eum confugerat, Philodemus mortuus erat, secretum aliquod latebat—et ille instinctus Valerianus, quem a sanguine avunculi traxerat, non sinebat eum quiescere donec intellexisset quid accidisset, quis fecisset, cur fecisset.
Itaque pronuntiavit se Herculaneum iturum esse; se Villam Pisonis visurum esse; se veritatem inventurum esse—aut, si fata aliter vellent, saltem conaturum esse.
Sextus suspiravit, Quintus adnuit, Publius stylo iam scribebat quae quaerenda essent, Clodia subrisit illo risu suo qui nihil boni portendebat, Licinia gratias egit lacrimis mixtis.
Nemo eorum sciebat in quantas tenebras descensuri essent.
Finis Capitis Primi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Postridie eius diei Publius, ut promiserat, prima luce in tabularium patris se contulit, dum ceteri apud Secundum convenirent ut consilium caperent; ille enim, cuius pater inter scribas publicos numerabatur, solus ex omnibus amicis aditum ad documenta habebat quae vulgo non patebant, solus legere poterat quae alii ne videre quidem poterant, solus—et hoc Secundus bene intellegebat—viam aperire poterat ad veritatum quae in tenebris latebat.
Secundus autem, qui totam noctem dormire non potuerat, cum ante oculos semper videret Liciniae vultum pallidum et audiret verba eius de Philodemo mortuo, de papyro ablato, de secreto quod hominem occidi iussisset, mane surrexit et in atrium descendit, ubi Quintum iam exspectantem invenit. Ille, paucis verbis ut solebat, dixit se non credere Secundum solum in hanc rem descensurum esse; se comitem fore quocumque is iret; si periculum esset, melius esse duos quam unum.
Sextus paulo post advenit, et quamquam pridie dubitaverat num prudenter facerent, tamen confessus est se tota nocte cogitavisse neque potuisse a mente depellere imaginem illius librarii, hominis innocentis qui nihil aliud fecerat quam libros custodire, inter volumina sua iacentis, sanguine madefacti; se intellegere Secundum non quieturum esse donec verum invenisset; se igitur, quamvis invitum, adiuturum esse.
Licinia, quae cum Clodia venerat—nam duae puellae simul tutiores erant quam una sola per vias urbis ambulans—rettulit patrem suum, postquam de consilio iuvenum audivisset, primo vetuisse ne quid agerent; deinde autem, cum vidisset filiam lacrimantem et dicentem se Philodemo hoc debere, tandem concessisse ut irent, ea tamen condicione ut summa cum cautela agerent neve in apertum periculum se immitterent.
Pater praeterea dixerat—et haec verba Secundum maxime commoverunt—rumorem iam per collegia serpere de papyro illo; homines susurrare thesaurum in eo descriptum esse, aurum pyraticum quod olim in litore Campaniae sepultum esset, opes immensas quae eum qui inveniret divitissimum facerent; hunc rumorem, ut pater Liciniae putabat, falsum esse, a nescio quo sparsum ut veritatem occultaret; sed tamen multos credere, multos iam quaerere, multos paratos esse occidere ut papyrum obtinerent.
Haec cum audivisset, Clodia, quae adhuc tacuerat, subito dixit se scire ubi de talibus rebus audiri possent; in Subura enim tabernarium quendam esse, nomine Hermem, qui omnia sciret quae in umbra agerentur; si papyrus ille in urbe esset, si quis eum vendere vellet, Hermes sciret; se ad eum ire posse, si ceteri timerent.
Secundus rogavit quomodo Clodia talem hominem cognovisset; illa autem, oculis aversis, respondit hoc non ad rem pertinere; sufficere debere quod sciret; an vellent adiuvari an non vellent?
Antequam Secundus respondere posset, servus domum intravit nuntians Publium advenisse; et re vera, Publius, anhelans et sudans quasi cucurrisset, in atrium irrupit, facie pallida sed oculis ardentibus. Dixit se in tabulario invenisse aliquid—non multum, sed fortasse sufficiens; documentum vetus de hereditate quadam in Campania, de fundo prope Herculaneum sito, de lite inter duos fratres de eo fundo; alterum fratrem sine liberis mortuum esse, alterum hereditatem obtinuisse; sed—et hic Publius vocem demisit—in margine documenti manu recentiore scriptum esse nomen Philodemi et verba “de testamento vero quaere.”
Omnes tacuerunt. Testamentum verum? Quid hoc significabat? Si testamentum verum erat, quod erat testamentum falsum? Et cur Philodemus, bibliothecae custos, de tali re sciebat?
Secundus sentiebat se propius ad veritatem accedere, sed quo propius accedebat, eo obscuriora omnia fiebant. Non iam de thesauro agebatur—instinctus ille Valerianus clamabat hoc non de auro esse sed de aliquo maiore, de hereditate, de legitimitate, de aliquo cuius causa homines occidere non dubitarent.
Constituerunt igitur duas res simul agere: Clodia cum Licinia ad Hermem iret ut audiret quid in Subura diceretur; Secundus autem cum Quinto et Sexto et Publio Herculaneum proficisceretur ut Villam Pisonis ipsam inspiceret, ut videret ubi Philodemus mortuus esset, ut quaereret quid alii de illo papyro scirent.
Cum e domo Secundi egrederentur et per vias urbis ambularent ad portam Capenam, ubi vehiculum ad Herculaneum eundum conducere possent, Quintus, qui semper vigilabat, subito constitit. Ceteris interrogantibus quid esset, ille respondit se iam ter eandem figuram vidisse—hominem pallio obscuro tectum qui semper post eos ambulabat, semper idem intervallum servabat, semper vultum avertebat cum quis retrospiceret.
Sextus susurravit fortasse nihil esse, fortasse virum illum eodem iter facere; sed Quintus negavit; se talem rem cognoscere; hunc hominem eos sequi, eos observare; aliquem igitur iam scire quid agerent, aliquem iam curare quid facerent.
Secundus, quamquam cor eius celerius pulsabat, iussit omnes pergere quasi nihil vidissent; non enim volebat demonstrare se umbram illam animadvertisse; si sequebantur, melius erat sequentes ignorare se visos esse; si observabantur, melius erat observatores fallere quam fugere.
Sed dum per portam Capenam transeunt et vehiculum conscendunt, Secundus intellexit rem iam non esse ludum iuvenilis curiositatis; aliquis eos observabat, aliquis curabat quid agerent—et quicumque ille esset, fortasse idem erat qui Philodemum occiderat, fortasse idem qui papyrum abstulerat, fortasse idem qui non dubitaret iterum occidere.
Via Appia ante eos extendebatur, longa et recta et incerta.
Finis Capitis Secundi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Iter per Viam Appiam, quod plerumque duos dies requirebat, quattuor iuvenes in uno die conficere statuerunt, quamvis Sextus monuisset hanc festinationem periculosam esse—nam equi fessi et viatores lassi facile in insidias inciderent—Secundus tamen responderat se nolle alterum diem in via consumere dum umbra illa, quaecumque esset, eos sequeretur; melius esse celeriter pervenire, celeriter agere, celeriter discedere.
Quintus, qui per totum iter post vehiculum vigilabat, bis nuntiavit se equitem quendam vidisse qui idem intervallum servaret; primum prope Tres Tabernas, ubi breviter constitissent ut equos aquarent, deinde prope Tarracinam, ubi viam angustiorem inter montes et mare transeundum erat. Publius rogavit num certus esset eundem hominem esse; Quintus autem respondit se de hac re non dubitare; nam equus ille, cuius pellem distinctam maculis albis vidisset, idem esset quem Romae prope portam Capenam animadvertisset.
Cum sol iam occideret et umbrae longiores fierent, tandem Herculaneum conspexerunt—oppidum parvum sed elegans, inter Vesuvium montem et mare situm, cuius portus piscatoribus plenis et villae divitum in collibus fulgentibus famam per totam Italiam dederant. Secundus, quamquam corpore fessus erat, animo tamen flagrabat; hic enim Philodemus mortuus erat, hic papyrus ille latebat, hic veritas invenienda erat.
Cauponam quandam prope forum invenerunt ubi cubicula conduxerunt; Sextus suasit ut primum dormirent, cras mane ad Villam Pisonis irent; sed Secundus negavit se exspectare posse; se statim iturum esse; qui vellet, sequi posset; qui nollet, manere posset.
Quintus sine verbis surrexit; Publius suspiravit sed idem fecit; Sextus, caput quassans, dixit se intellegere nihil dicendo Secundum a proposito deterreri posse, se igitur comitem fore, quamquam rem stultissimam esse putaret.
Villa Pisonis extra oppidum sita erat, in colle qui mare despiciebat, circumdata hortis amplissimis et porticibus longissimis, quales Graeci amabant. Cum ad ianuam pervenissent, ianitor, servus senex et diffidenti vultu, rogavit quid vellent; Secundus respondit se venisse ut de morte Philodemi librarii quaereret; se esse nepotem Valerii Prisci, procuratoris aurigarum celeberrimi; rem magni momenti esse.
Ianitor, audito nomine Valerii, paululum mollitus, dixit dominum abesse—Pisonem enim Romae in senatu esse—sed esse in villa quendam Lucium Terentium, qui de hereditate quadam cum Philodemo egisset et qui fortasse adiuvare posset; se eum quaesiturum esse, si hospites breviter exspectare vellent.
Dum exspectant in atrio, quod picturis pulcherrimis et statuis Graecis ornatum erat, Secundus bibliothecam per ianuam apertam vidit—et cor eius subito contraxit. Ibi enim, inter milia voluminum quae in nidis ligneis iacebant, aliquid terribile acciderat; ibi Philodemus, homo doctus et innocens, sanguinem suum inter libros suos fuderat.
Publius, qui et ipse bibliothecam viderat, susurravit se meminisse patrem narravisse hanc bibliothecam maximam esse in tota Italia post bibliothecam Alexandrinam; Philodemum ipsum multos annos hic laboravisse, volumina collegisse, indices confecisse; hunc locum fuisse totum mundum eius.
Antequam Secundus respondere posset, vir quidam ingressus est—iuvenis circiter triginta annorum, pulchro vultu et vestimentis elegantibus, qui eos salutavit comiter et dixit se esse Lucium Terentium; se audivisse eos de morte Philodemi quaerere; se ipsum de hac re valde dolere; Philodemum enim sibi adiutorem fuisse in re delicatissima; eum nunc mortuum esse magnum damnum esse.
Secundus, cuius instinctus Valerianus iam vigilabat, rogavit quae esset illa res delicatissima; Terentius autem, paululum haesitans, respondit rem longam esse et complicatam; se heredem esse fundi cuiusdam in Campania, sed quosdam hoc negare; se venisse ut Philodemus, qui antiqua documenta optime legeret, testimonium quoddam veterem inspiceret; nunc autem Philodemum mortuum esse et documentum—hic vox eius tremuit—documentum ablatum esse.
Sextus, qui semper quaestiones opportunas rogabat, interrogavit num Terentius sciret quis documentum abstulisset; ille negavit; se nihil scire praeter hoc: Philodemum pridie quam moreretur sibi nuntium misisse dicentem se rem magnam invenisse, se intellexisse quid documentum vere significaret, se oportere cum Terentio quam primum colloqui; sed antequam Terentius pervenire potuisset, Philodemus iam mortuus erat.
Secundus rogavit num alii essent qui de hac hereditate contenderent; Terentius respondit esse—matrem viduam prioris domini, nomine Gaiam Caeciliam, quae hereditatem Terentio invideret et quae omnia faceret ut eum excluderet; eam esse mulierem duram et callidam; se non dicere eam Philodemum occidisse, sed certe eam non dolere eum mortuum esse.
Quintus, qui per fenestram hortum spectabat, subito dixit se aliquem videre—servum quendam iuvenem, qui post columnam stabat et eos observabat; cum Terentius ad fenestram accessisset, servus ille iam abierat.
Terentius dixit illum fortasse Gnaeum esse, servum domus, hominem taciturnum et paene invisibilem, qui ubique aderat sed numquam videbatur; se nihil de eo scire; servos non curare.
Secundus gratias egit Terentio pro indiciis; dixit se velle cras bibliothecam inspicere, si liceret; Terentius respondit se libenter permissurum esse; se ipsum valde cupere ut veritas inveniretur; Philodemum enim, quamquam servili condicione natus, amicum fuisse, non tantum adiutorem.
Cum e Villa discessissent et per viam obscuram ad cauponam redirent, Sextus dixit Terentium sibi placuisse; hominem apertum videri, dolentem, sincerum. Publius adnuit; se quoque idem sentire.
Quintus autem tacuit; et cum Secundus rogavisset quid sentiret, respondit paucis verbis: homines qui nimis aperti viderentur saepe maxime occultare; se Terentio non fidere; aliquid in oculis eius fuisse quod non placuisset.
Secundus nihil dixit; sed in mente sua idem senserat; Terentius nimis comis erat, nimis paratus, nimis—quid verbum esset?—nimis perfectus; et illud de Gaia Caecilia, quam numquam viderat, iam eam condemnaverat; cur?
Et quis erat ille servus, Gnaeus, qui eos observaverat et statim evanuit? Quid sciebat? Quid viderat?
Quaestiones multiplicabantur; responsa autem nulla erant.
Et umbra illa, eques maculati equi, ubi nunc erat?
Finis Capitis Tertii
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Dum Secundus cum amicis Herculaneum petit, Clodia et Licinia per vias Romae ambulabant, non illas vias latas et splendidas quas senatores frequentabant, sed alias, angustas et obscuras et olentes, quas honesti homines vitare solebant—vias Suburae, ubi omnia venalia erant et nihil tutum.
Licinia, quae numquam antea in hanc partem urbis venerat, timebat; confessa est se nescire cur Clodia hunc locum cognosceret, cur tales homines cognosceret, cur tam secure ambularet ubi ipsa undique periculum sentiret. Clodia autem nihil respondit praeter hoc: quosdam homines multa scire quod in tenebris vixissent; se ipsa olim in tenebris vixisse; hanc rem Liciniam non curare debere.
Taberna Hermetis in angiportu quodam latebat, sine nomine, sine signo, nota tantum iis qui scirent eam quaerere. Clodia pulsavit ianuam certo modo—ter, deinde bis, deinde semel—et ianua aperta est, revelans intus locum fumum plenum, lucernis paucis illuminatum, ubi homines varii sedebant et susurrabant et nummos per mensas movebant.
Hermes ipse in angulo sedebat—homo parvus, calvus, oculis mobilibus qui omnia videbant et nihil revelabant. Cum Clodiam vidisset, subrisit, sed non illo risu qui gaudium significat; hoc erat risus qui dicebat se scire quis esset, se meminisse quid debuisset, se omnia computare.
Clodia ad mensam eius accessit et sine salute dixit se venisse ut de papyro quaereret; de papyro ex Villa Pisonis ablato; de Philodemo mortuo; de iis qui tale documentum emerent vel venderent. Hermes respondit se multa scire sed nihil gratis dicere; omnia pretium habere; quid Clodia offerret?
Clodia nummos quosdam in mensam posuit—non multos, sed sufficientes. Hermes nummos collegit, ponderavit, adnuit. Dixit se audivisse rumores de papyro illo; multos homines eum quaerere; aliquem dicentem thesaurum in eo descriptum esse, aurum piraticum, opes immensas; hunc rumorem falsum esse, sed utile; nam dum homines thesaurum quaererent, veritatem non invenirent.
Licinia rogavit quae esset veritas; Hermes eam oculis acutis inspexit et dixit puellam novam esse, puellam innocentem, puellam quae nesciret in quo ludo luderet. Dixit se non scire omnem veritatem—nemo omnem veritatem sciebat—sed scire hoc: papyrum illum non de auro esse sed de sanguine; de hereditate; de filio qui non debebat exsistere; de nomine quod, si probaretur, omnia mutaret.
Clodia rogavit quis esset ille filius; Hermes risit et dixit hoc indicium multo plus valere quam nummos quos Clodia posuisset; se autem benignum esse; se unum nomen daturum esse, gratis, quia Clodiam olim cognovisset, quia debita inter eos essent: Terentium. Lucium Terentium. Illum non esse quod videbatur esse; illum timere; timorem autem homines ad facta desperata impellere.
Antequam Clodia plura rogare posset, Hermes manum levavit et dixit colloquium finitum esse; se iam nimis dixisse; se non velle in hac re implicari; Clodiam debere discedere, et celeriter, et numquam reverti; nam qui hunc papyrum quaererent, non dubitarent occidere, et se ipsum iam in periculo esse quod haec verba dixisset.
Cum e taberna exirent et per angiportum angustum ambularent, Licinia susurravit se intellegere nunc cur Clodia Secundum adiuvare voluisset; non propter amicitiam tantum, sed propter aliquid aliud, aliquid quod in praeterito lateret, aliquid quod Clodiam cum his tenebris conecteret.
Clodia constitit. Oculos ad Liciniam vertit, et in illis oculis Licinia vidit aliquid quod numquam antea viderat—non iram, non tristitiam, sed aliquid profundius, aliquid quod de superviventibus dicebat, de iis qui per ignem ambulaverant et vivi exierant.
Clodia dixit se olim aliam fuisse; se aliam vitam vixisse; se rebus fecisse quas nunc horreret; sed praeteritum praeteritum esse; se nunc amicam esse, nihil aliud; si Licinia hanc amicitiam nollet, se intellegere; si autem Licinia amicitiam vellet, debere confidere et non plus rogare.
Licinia, post longum silentium, manum Clodiae cepit et dixit se confidere; amicos enim non propter praeteritum sed propter praesens amari; Clodiam hodie adiuvare, hodie fortem esse, hodie amicam esse—hoc sufficere.
Clodia nihil dixit, sed manum Liciniae pressit.
Cum ad viam latiorem pervenissent et ex tenebris Suburae in lucem solis emergerent, Licinia subito constitit et dixit se aliquem videre—hominem pallio obscuro tectum qui ad angulum stabat et eas observabat; eundem hominem, ut sibi videbatur, quem Secundus pridie descripserat; umbram illam quae sequebatur.
Sed cum Clodia caput verteret ut videret, homo ille iam abierat, quasi numquam fuisset.
Clodia dixit eas debere ad domum Secundi redire, statim, et nuntium Herculaneum mittere; Secundum debere scire quod Hermes dixisset; Terentium non esse quod videbatur; periculum maius esse quam putavissent.
Sed dum per Forum properant, Licinia aliud vidit—virum quendam, bene vestitum, qui ex taberna argentaria exibat et qui, cum Clodiam vidisset, subito palluit et alio itinere abiit.
Clodia, quae virum non viderat, rogavit quid esset; Licinia haesitavit, deinde dixit se nihil vidisse, fortasse umbras tantum, fortasse nihil.
Sed in mente sua Licinia sciebat se non umbram vidisse; illum virum Clodiam cognovisse; et Clodiam illum cognoscere, si vidisset; et aliquid inter eos esse quod Clodia non dixerat, quod Clodia fortasse numquam dictura esset.
Quot secreta in hac re lateant? cogitavit Licinia. Et quot adhuc invenienda sunt?
Finis Capitis Quarti
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Nocte sequenti, sex amici iterum Herculaneum petierunt, sed hac vice non per Viam Appiam sed per mare, in nave parva quam Clodia per homines suos conduxerat; nauta, homo taciturnus et cicatricosus qui nullum nomen dederat, nihil rogavit, nihil dixit, tantum navigavit per tenebras donec litus Herculanei ante eos apparuit.
Secundus, qui per totum iter de Gnaeo cogitaverat, rogavit Clodiam quomodo in Villam intrare possent; Clodia respondit se iam omnia disposuisse; hominem suum—Rufum nomine, quem postea cognoscerent—eos ad portam posteriorem ducturum esse, per quam servi et mercatores intrare solerent; custodem illius portae iam corruptum esse; cetera ab eis ipsis pendere.
Cum ad litus pervenissent et de nave descendissent, figura e tenebris apparuit—homo brevis et latus, facie obtusa, oculis qui nihil exprimebant; hic erat Rufus, qui manu signum dedit ut sequerentur. Per vias angustas et obscuras ambulaverunt, praeter domos dormientes, praeter tabernas clausas, donec ad murum altum pervenerunt qui Villam Pisonis circumdabat.
Rufus ad portam parvam duxit et ter pulsavit, modo peculiari; porta aperta est, et custos—senex tremens qui nervose circumspiciebat—eos intromisit, pecuniam accepit quam Clodia dederat, et statim abiit, quasi numquam eos vidisset.
Nunc in hortis Villae erant, sub luna quae inter nubes apparebat et disparebat; ante eos, bibliotheca eminebat, fenestris obscuris, porta clausa; sed Rufus etiam hanc aperire potuit, instrumentis quae e sinu extraxerat, et mox intus erant, inter umbras voluminum innumerabilium.
Secundus lucernam accendit—parvam, ut minimum lucis emitteret—et circumspexit; bibliotheca maior erat quam meminerat, armaria ad caelum surgentia, milia papyrorum et voluminum in loculis ordinata; quomodo inter haec omnia unum papyrum invenire possent?
Publius, qui iam cogitaverat de hac re, dixit eos debere quaerere in sectione ubi Philodemus laboraverat; librarium enim papyrum suum inter similia volumina posuisse, ubi nemo aliam epistulam inter epistulas suspicaret; sed sectio Philodemi ubi esset?
Clodia, quae acutius videbat quam ceteri, indicem ad parietem fixum notavit et dixit litteras ibi scriptas esse quae sectiones indicarent; Publius ad indicem accessit et, lucerna approximata, legit nomina sectionum: EPICVRVS, PHILODEMI OPERA, GRAMMATICA, RHETORICA, EPISTVLAE...
Epistvlae. Si Philodemus epistulam patris Gnaei abscondere voluisset, nonne in sectione epistularum posuisset, ubi alia epistula inter multas latere posset?
Consilium captum est: Publius et Licinia sectionem epistularum scrutarentur; Secundus et Quintus PHILODEMI OPERA inspicerent—nam Philodemus fortasse inter sua ipsius opera papyrum posuisset; Sextus et Clodia ad portas vigilarent et signum darent si quis veniret.
Tempus urgebat; lucernae paulum lucis dabant; digiti per volumina currebant, oculi per titulos volabant; Secundus sensum crescentem habebat se observari, se non solum esse, sed se cogebat pergere, cogebat quaerere.
Post longum tempus—horas vel momenta, nescibat—Publius voce suppressa clamavit se aliquid invenisse; volumen parvum, sine titulo, in angulo obscuro sectioni epistularum; cum aperuisset, manum Philodemi agnoverat—nam saepe litteras Philodemi viderat—sed verba non erant quae exspectavisset; in summo volumine scriptum erat: Hoc volumen continet veritatem de Gnaeo filio Gaii Terentii. Qui legit, iustitiam faciat.
Antequam Publius plura legere posset, Sextus a porta sibilavit—signum periculi; aliquis veniebat; lucernae extinctae sunt; sex amici in tenebras se presserunt, inter armaria, inter umbras.
Voces audiebantur, pedes in pavimento, lux facium per fenestras; custodes? an homines Terentii? Secundus cor suum audire poterat, tam alte pulsabat.
Voces propius venerunt; porta bibliothecae aperta est; duo homines intraverunt, faces ferentes, gladios in cingulis; unus dixit se scire aliquos hic esse; se vidisse lucernam per fenestram; eos debere quaerere.
Secundus sciebat eos inventum iri si manerent; sciebat eos debere fugere, nunc, per portam posteriorem; manu Quintum tetigit et signum dedit; sex umbrae per tenebras se moverunt, lente, silenter, versus portam alteram bibliothecae.
Paene evaserant cum accidit: Licinia pedem offendit in scabello quod in tenebris latebat; strepitus parvus sed sufficiens; unus hominum clamavit et cucurrit; Quintus, qui proximus erat, se interposuit, Liciniam protegens.
Gladius fulsit in luce facis; Quintus pugionem suum extrahere conatus est sed sero; lama in bracchium eius descendit, profunde, crudeliter; Quintus clamorem suppressit sed cecidit, sanguine fluente.
Clodia—et hic Secundus vidit quid Clodia vere posset—cultrum e manica extraxit et in hominem qui Quintum vulneraverat iactavit; culter in umerum hominis fixit; homo clamavit et retro cecidit; alter homo, confusus, haesitavit.
Illud momentum sufficiebat. Rufus—qui adhuc aderat, qui in tenebris exspectaverat—alterum hominem a tergo percussit et ad terram deiecit; via libera erat.
Secundus Quintum bracchiis sustulit—amicum suum, amicum fidelem qui pro Licinia sanguinem fuderat—et per portam cucurrit, per hortos, per portam posteriorem quam custos iam deseruerat, per vias obscuras ad litus ubi navis exspectabat.
In nave, dum Herculaneum post eos recedebat, Clodia vulnus Quinti ligavit pannis quos nauta dedit; vulnus profundum erat sed non mortale, ut sperabat; Quintus, pallidus et sudans, tamen conabatur subridere, dicens se peius egisse, dicens se debuisse cautiorem esse.
Sed Secundus non subridebat; Secundus Quintum spectabat et sciebat hunc sanguinem in manibus suis esse; se hoc fecisse; se amicum suum in periculum traxisse et nunc amicum suum sanguine suo solvisse pretium curiositatis Secundi.
Publius autem, qui volumen illud adhuc tenebat—nam per totum tumultum non dimiserat—dixit eos non frustra venisse; papyrum habere; veritatem habere; nunc tantum opus esse ut eam in lucem ferrent.
Sed Secundus, qui amicum vulneratum spectabat et sanguinem in vestimentis suis sentiebat, rogavit se ipsum num veritas tanti valeret—num quaelibet veritas sanguinem amicorum valeret.
Et mare nigrum sub eis movebat, et stellae frigide supra eos lucebant, et inter eos volumen parvum iacebat quod veritatem continebat—veritatem quae iam duos occiderat et unum vulneraverat et fortasse plures occisura erat antequam finis veniret.
Finis Capitis Noni
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Postridie mane, cum sol vix supra Vesuvium surrexit, Secundus cum amicis ad Villam Pisonis rediit, ut promissum erat, ut bibliothecam inspiceret ubi Philodemus mortuus inventus erat; sed cum ad ianuam pervenissent, non Terentium invenerunt sed mulierem quandam—aetatem mediam, vultu severo sed non inhumano, vestimentis nigris ut qui luget indutam.
Haec mulier, antequam ianitor quicquam dicere posset, interrogavit qui essent et quid vellent; voce ea quae auctoritatem et dolorem simul ostendebat. Secundus respondit se esse nepotem Valerii Prisci et venisse ut de morte Philodemi quaereret; mulier autem, audito nomine mortui, vultum mutavit—non in iram, sed in tristitiam profundiorem.
Dixit se esse Gaiam Caeciliam; se vidisse heri iuvenes istos cum Terentio colloquentes; se voluisse ipsa cum eis loqui sed non potuisse; nunc autem, cum Terentius abesset—nam ille Neapolim abierat negotiorum causa, ut dicebat—se libenter colloquium daturam esse, si iuvenes audirent quod ipsa de hac re sciret.
Sextus, semper cautus, susurravit Terentium ipsam accusavisse; cur ei crederent? Secundus autem, cuius instinctus aliquid aliud dicebat, respondit se velle audire; veritatem enim ex omnibus partibus quaerendam esse; qui tantum unam partem audiret, numquam totam rem intellegeret.
Gaia eos in hortum duxit, procul ab auribus servorum, et ibi, sub umbra oleae antiquae, narrare coepit. Dixit Terentium non esse quod videretur esse; se scire—nam documenta viderat, testes audierat—Terentium falso hereditatem petere; eum non esse cognatum veri domini sed impostorem qui documenta falsaverat; Philodemum autem—et hic vox eius tremuit—Philodemum hoc ipsum invenisse, hoc ipsum Terentio nuntiavisse, hoc ipsum propter quod mortuus esset.
Publius rogavit quomodo haec sciret; Gaia respondit se fuisse uxorem fratris prioris domini; maritum suum mortuum esse sine liberis legitimis—vel potius, hoc omnes credidisse; sed se scire veritatem aliam esse; fuisse filium, natum ex ancilla quam maritus amaverat, manumissum post mortem patris, nunc servum in hac ipsa villa viventem, nomen habentem—
Sed antequam nomen dicere posset, Terentius ipse in hortum irrupit, vultu pallido et oculis furentibus. Clamavit—vel potius, per orationem obliquam nuntiavit—se audivisse Gaiam cum hospitibus colloqui; se scire quid illa diceret; omnia mendacia esse, omnia invidiae plena; se verum heredem esse, se documenta habere, se Gaiam in ius vocaturum esse si pergeret has calumnias spargere.
Gaia surrexit, dignitatem servans, et respondit se nihil timere; veritatem enim non posse occidi, etiam si eos qui veritatem scirent occidere posset; se scire quid Terentius fecisset; se probare non posse—nondum—sed tempus venturum esse.
Terentius, furore plenus, iussit omnes e villa discedere; se mutavisse sententiam; se nolle ut iuvenes isti bibliothecam inspicerent; eos debere Herculaneum relinquere et Romam redire et hanc rem oblivisci, si sapiant.
Quintus, qui inter Terentium et ceteros se posuerat, respondit eos discedere, sed non oblituros esse; veritatem enim, ut Gaia dixisset, non posse occidi.
Cum e villa exirent, Secundus animadvertit servum quendam—eundem, ut credebat, quem pridie viderat, Gnaeum illum invisibilem—qui post columnam stabat et qui, cum oculos Secundi sensisset, lente adnuit, quasi aliquid significaret, quasi diceret se scire, se velle loqui, sed non hic, non nunc.
Per vias Herculanei ambulantes, ad cauponam redeuntes, quattuor iuvenes tacuerunt, quisque cum cogitationibus suis. Tandem Sextus dixit rem clariorem fieri et obscuriorem simul; Terentium manifestum esse falsum heredem esse, manifestum esse aliquid celare; sed si Gaia veritatem diceret, quis esset verus heres? Quis esset ille filius servus?
Publius susurravit se suspicari Gnaeum illum esse; omnia convenirent; servus in villa vivens, invisibilis, observans—et modo adnuisset, quasi aliquid communicare vellet.
Secundus adnuit; se idem suspicari; sed quomodo eum alloqui possent sine Terentio sciente?
Responsum venit ea nocte.
Cum in caupona cenarent, puer quidam—servus, ut videbatur—ad mensam accessit et Secundo brevem epistulam tradidit, dicens se iussum esse hanc dare et nihil aliud dicere. Epistula, manu trementi scripta, haec tantum verba continebat:
Hac nocte. Hora tertia. Ad portum. Solus veni. Scio quid quaeris.
Sine nomine. Sine signo. Sed Secundus sciebat—instinctu illo Valeriano qui numquam fallebat—epistulam a Gnaeo esse.
Quintus, cum epistulam legisset, dixit Secundum non iturum esse solum; se comitem fore, vellet nollet. Sextus addidit rem periculosissimam esse; posse insidias esse; posse Terentium hoc machinari. Publius nihil dixit, sed stylum et tabellam ceream protulit, paratus notare quicquid audirent.
Secundus suspiravit. Sciebat amicos recte dicere; sciebat periculum esse; sed sciebat quoque se non posse hanc occasionem praetermittere. Si Gnaeus sciebat veritatem—si ipse erat verus heres—tota res mutaretur.
Et alicubi in tenebris, umbra illa—eques equi maculati—adhuc vigilabat, adhuc observabat, adhuc exspectabat.
Hora tertia noctis aderat.
Veritas—vel mors—aderat.
Finis Capitis Quinti
FINIS ACTVS PRIMI
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Hora tertia noctis, cum luna plena supra mare luceret et umbrae longae per vias vacuas iacerent, Secundus et Quintus ad portum Herculanei descenderunt, ubi naves piscatorum in aquis quietis oscillabant et odor salis et piscium aerem implebat; Sextus et Publius in caupona remanserant, parati auxilium ferre si opus esset, parati currere si signum audirent.
Portus desertus videbatur; nemo ambulabat, nemo vigilabat praeter unum custodem qui prope horrea dormiebat; sed Secundus sciebat aliquem adesse, sciebat oculos in tenebris eos observare, sciebat—instinctu illo Valeriano—se non solum esse.
Post breve tempus, vox e tenebris venit—vox iuvenis, tremens sed firma, vox eius qui multa timebat sed maiora sperabat. Vox dixit eos debere sequi, debere tacere, debere confidere; se omnia explicaturum esse, sed non hic, non in aperto; esse locum tutiorem, naviculam quandam ubi nemo audire posset.
Quintus manum ad pugionem movit, paratus se defendere; sed Secundus caput quassavit; si homo ille—Gnaeus, ut credebat—voluisset eos interficere, meliores occasiones habuisset; hunc velle loqui, non pugnare.
Secuti sunt vocem per tenebras, inter naves ligatas, donec ad naviculam parvam pervenerunt quae procul a ceteris stabat. Ibi, in umbra veli pendentis, figura sedens eos exspectabat—iuvenis circiter viginti annorum, facie pallida et oculis magnis, vestimentis servilibus sed vultu qui aliquid aliud dicebat, aliquid quod servitus non deleverat.
Gnaeus—nam ille erat—dixit se gratias agere quod venissent; se diu exspectavisse occasionem hanc; se scire eos quaerere de Philodemo, de papyro, de hereditate; se scire quia ipse in medio rei esset, etiam si non intellegeret quomodo vel cur.
Secundus rogavit quid sciret; Gnaeus suspiravit et narrare coepit.
Dixit se a pueritia in Villa Pisonis vixisse; matrem suam ancillam fuisse, pulchram et doctam, quam dominus—Gaius Terentius, non ille Lucius qui nunc hereditatem peteret—amaverat; se natum esse ex hoc amore, sed numquam agnitum esse, numquam liberatum esse dum pater viveret; post mortem patris autem, testamento aperto, se manumissum esse, sed nihil aliud accepisse; hereditatem ad cognatum quendam—Lucium illum Terentium—transisse.
Publius, si adfuisset, rogavisset de testamento; sed Quintus, qui simpliciora quaerebat, interrogavit quid hoc cum papyro faceret.
Gnaeus respondit se hoc ipsum nesciisse usque ad paucas septimanas ante; Philodemum enim, qui semper benignus erga se fuisset, ad se venisse et dixisse rem miram se invenisse; inter volumina antiqua papyrum quendam reperisse, manu patris Gnaei scriptum, quem nemo antea viderat; hunc papyrum non esse testamentum publicum sed aliud quiddam—epistulam, confessionem, declarationem secretam.
In hac epistula, ut Philodemus narraverat, pater Gnaei scripserat se Gnaeum pro filio habere, se eum heredem voluisse, sed fratrem suum—patrem Lucii Terentii—eum coegisse aliter testari, minis et vi; se hoc documentum scribere ut, si quando in lucem veniret, veritas cognosceretur; Gnaeum verum heredem esse, non Lucium; Lucium nihil scire de hac re, sed patrem Lucii omnia scivisse et omnia occultavisse.
Secundus intellexit nunc totam rem: papyrus ille non erat thesauri descriptio sed testamentum verum, declaratio legitimae hereditatis; si hoc documentum probaretur, Gnaeus non esset servus manumissus sed filius agnitus, heres legitimus, dominus fundi et fortunae; Lucius Terentius autem nihil esset, nihil haberet, nihil valeret.
Sed una quaestio restabat: ubi nunc esset papyrus ille?
Gnaeus vultum demisit et dixit se nescire; Philodemum enim, postquam haec narraverat, abisse ut papyrum in loco tuto poneret; dixisse se nemini dicturum esse ubi esset donec consilium cepisset quid facere; paucis diebus post autem, Philodemum mortuum inventum esse, gula secta, et papyrum evanisse.
Quintus dixit hoc significare Terentium—Lucium Terentium—papyrum habere; eum occidisse Philodemum et abstulisse documentum quod eum destrueret.
Gnaeus adnuit; se idem credere; sed se nihil probare posse; se esse servum—vel potius libertum—sine testibus, sine documentis, sine amicis; Gaiam Caeciliam solam sibi favere, sed illam quoque nihil probare posse; contra Terentium, qui divites amicos haberet et patronos potentes, nihil valere.
Secundus autem, cuius mens iam laborabat, dixit rem nondum finitam esse; papyrum enim exsistere; si Terentius eum haberet, eum non destruxisse—nam si destruxisset, cur adhuc timeret? cur adhuc eos observaret? cur adhuc umbram illam misisset?—alicubi igitur papyrus lateret, et inveniendus esset.
Gnaeus oculos levavit, et in eis Secundus vidit aliquid quod ante non viderat—spem, parvam et fragilem, sed veram. Gnaeus dixit se numquam antea spem habuisse; se credidisse fatum suum esse servire, tacere, oblivioni dari; sed si hi iuvenes—si Secundus et amici eius—vere adiuvare vellent, si vere veritatem quaererent non propter se ipsos sed propter iustitiam—
Antequam Gnaeus sententiam finire posset, Quintus manum levavit et silentium iussit. Audiverat aliquid—sonum pedum in ligno, susurrum vocum, strepitum ferri.
Non erant soli.
Gnaeus, terrore plenus, susurravit eos debere fugere; Terentium homines habere ubique; se ipsum in periculo esse si cum eis videretur; eos debere discedere, nunc, diverse, ne omnes caperentur.
Secundus voluit resistere, voluit plura rogare, sed Quintus eum per bracchium traxit et dixit tempus non esse; vivere nunc, rogare postea.
Per tenebras fugerunt, per vias angustas, per portam cauponis, ubi Sextus et Publius anxii exspectabant. Post eos, voces hominum et lux facium; sed neminem videbant, neminem capiebant.
Cum tandem in cubiculo tuti essent et anhelarent et sudarent, Secundus intellexit rem mutasse: non iam quaerebant de morte Philodemi tantum, sed de iustitia, de legitimitate, de iuvene qui totam vitam in servitute vixerat cum vere liber et dives esse deberet.
Et alicubi in nocte, Gnaeus solus in tenebras redierat, et umbra illa—quaecumque esset—adhuc vigilabat.
Finis Capitis Sexti
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Prima luce postridie, quattuor iuvenes Herculaneum reliquerunt, non sine timore, non sine spe, non sine conscientia se in rem maiorem quam putavissent descendisse; Secundus enim, dum vehiculum per vias matutinas ducebat, cogitabat de Gnaeo, de iuvene illo qui totam vitam in servitute vixerat cum vere dominus esse deberet, de iniustitia quae per tot annos duraverat et quae nunc, si papyrus ille inveniretur, tandem corrigi posset.
Sextus, qui iuxta eum sedebat, rogavit quid nunc facerent; Romamne redirent? an hic manerent ut Gnaeum adiuvarent? an aliquid aliud agerent? Secundus respondit se nescire omnia, sed unum scire: papyrum illum inveniendum esse; sine eo, nihil probari posset; cum eo, omnia mutari possent; ergo quaerendum esse ubi Philodemus papyrum abscondisset antequam moreretur.
Publius, qui in parte posteriore vehiculi sedebat et, ut solebat, notas in tabellis scribebat, dixit se cogitavisse de hac re; Philodemum enim, ut Gnaeus narraverat, dixisse se papyrum in loco tuto positurum esse; sed quem locum librarius pro tuto habuisset? bibliothecam ipsam, ubi omnia volumina erant? an alium locum, procul a Villa Pisonis?
Quintus, qui retro spectabat ut videret num quis sequeretur, subito dixit eos non solos esse; equitem illum—eundem, ut credebat, quem per totum iter vidisset—iterum post eos venire, sed nunc propius, nunc audacius, quasi non iam curaret an videretur.
Secundus vehiculum celeriore cursu agere iussit; sed viae Campaniae, quamquam rectae, non semper vacuae erant; agricolae et mercatores et viatores multi eas frequentabant; eques autem ille, qui solus erat et expeditus, facilius per turbam se movere poterat.
Cum ad Capuam pervenissent, ubi viae plures conveniebant et ubi mutare equos poterant, Sextus suasit ut constitissent et equitem illum praeterirent; tutius enim fore si scirent eum ante se esse quam post se. Secundus adnuit; consilium bonum videri; sed cum in taberna prope forum sederent et cibum sumerent, equitem nullum viderunt; ille evanuit, quasi terra eum devorasset.
Quintus dixit hoc sibi non placere; melius fuisse equitem videre quam nescire ubi esset; nunc eum posse ubique esse, posse ante eos iter facere, posse insidias parare.
Antequam iter renovare possent, puer quidam ad mensam accessit et rogavit num unus eorum esset Gaius Valerius Secundus; cum Secundus adnuisset, puer epistulam tradidit, dicens virum quendam—caluum, parvum, oculis mobilibus—sibi dedisse et iussisse quam celerrime Capuam ferre et Secundo tradere.
Hermes.
Secundus epistulam aperuit et legit; manus tremebat dum legebat, et vultus eius pallidior fiebat cum quoque verbo. Tandem epistulam amicis dedit ut ipsi legerent.
Hermes scripserat se in magno periculo esse; homines quosdam ad se venisse, rogavisse quid Clodiae et Liciniae dixisset, minatos esse; se eis mentitum esse, dixisse se nihil scire; sed eos non credidisse; se scire eos redituros esse; se fugere velle sed non posse—nam uxorem et liberos habere, quos relinquere non posset; se hoc tantum petere: ut Secundus, si quid sibi accideret, veritatem non oblivisci; ut iuvenibus puellisque diceret se vere voluisse adiuvare; ut scirent se non malo animo egisse sed necessitate coactum indicia vendidisse.
Et in fine, verba haec: Si hanc epistulam legis, fortasse iam mortuus sum. Terentius occidit. Terentius omnes occidet qui sciunt. Cave.
Silentium longum inter quattuor amicos. Tandem Sextus, voce rauca, dixit eos debere Romam redire quam celerrime; Clodiam et Liciniam in periculo esse; si Terentius Hermem invenisset, eas quoque invenire posse.
Secundus adnuit; cor eius pulsabat terrore et ira; Hermes—homo parvus et timidus, qui nihil aliud fecerat quam indicia vendere ut familiam aleret—fortasse iam mortuus erat, fortasse eodem modo quo Philodemus, gula secta, sanguine fuso; et ipse, Secundus, hoc effecerat, hoc provocaverat, dum curiositate sua in rem se immiscuisset.
Quintus, qui mentem Secundi legere videbatur, dixit Secundum non se ipsum accusare debere; Terentium esse qui occidisset, Terentium esse qui culpam ferret; Secundum tantum veritatem quaesivisse, quod bonum esset, quod iustum esset; malum ab aliis factum esse, non ab eo.
Sed Secundus haec verba non plene credebat; sciebat enim se amicos suos in periculum traxisse; sciebat se nunc debere eos protegere, quocumque pretio.
Vehiculum per Viam Appiam volavit, equis spumantibus, rotis strepentibus, quattuor iuvenibus tacentibus; et post eos—an ante eos?—umbra illa adhuc movebat, adhuc vigilabat, adhuc exspectabat.
Roma ante eos surgebat, et cum ea, vel mors vel veritas.
Finis Capitis Septimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Roma eos excepit sub vesperam, cum sol rubeus post Capitolium descenderet et umbrae longae per fora et vicos iacerent; Secundus, qui numquam antea urbem suam cum tanto timore viderat, statim vehiculum ad domum Liciniae direxit, ubi Clodia et Licinia manserant dum ceteri Herculaneum ierant.
Porta aperta erat; servus qui eos agnovit dixit dominas intus esse, tutas esse, sed perturbatas esse; nuntium terribilem accepisse de homine quodam in Subura; eas in tablino exspectare.
Cum Secundus et ceteri intrassent, Liciniam invenerunt sedentem, vultum pallidum, oculos rubros; Clodiam autem stantem prope fenestram, bracchiis complexis, facie dura et immobili, quasi statuam marmoream; ambae enim iam sciebant quod iuvenes timuerant—Hermem mortuum esse.
Licinia, cum Secundum vidisset, surrexit et dixit rem terribilem accidisse; Hermem heri nocte inventum esse in angiportu prope tabernam suam; gulam sectam esse, sicut Philodemi; neminem vidisse, neminem audivisse; uxorem eius mane corpus invenisse et clamavisse donec vigiles venissent.
Clodia, quae adhuc non moverat, addidit voce quieta se et Liciniam hoc mane audivisse; se statim ad Suburram ivisse—contra consilium Liciniae, sed ivisse tamen—et vidisse locum mortis; sanguinem in lapidibus, uxorem plorantem, liberos qui nihil intellegebant; se interrogavisse vicinos, sed neminem quidquam utile dicere potuisse.
Unum tamen, Clodia dixit, se audivisse quod fortasse interesset: uxor Hermetis dixisset virum suum, pridie quam moreretur, epistulam scripsisse et puerum misisse ut eam ferret; Hermem dixisse hanc epistulam esse ultimam spem, ultimum testimonium; si quid sibi accideret, hanc epistulam omnia explicaturam esse.
Secundus epistulam e sinu extraxit et Clodiae ostendit; Clodia adnuit; hanc ipsam esse, hanc epistulam quam Hermes scripsisset; ergo Hermes sciebat se moriturum esse, sciebat Terentium eum interfecturum esse, et tamen non fugerat—quia uxorem et liberos relinquere noluerat.
Silentium grave in tablino. Tandem Sextus rogavit quid nunc facerent; duos iam mortuos esse—Philodemum et Hermem; papyrum adhuc non inventum esse; Terentium adhuc liberum esse; quid facere possent sex iuvenes contra hominem qui occidere non timeret?
Publius, qui per totum tempus tacuerat et cogitaverat, subito dixit se rem quandam cogitavisse de papyro; Philodemum enim, ut Gnaeus narraverat, dixisse se papyrum in loco tuto positurum esse; sed Philodemum fuisse librarium, fuisse hominem qui inter libros viveret; nonne naturalissimum fuisset papyrum inter alios papyros abscondere?
Quintus rogavit quid hoc significaret; Publius explicavit: bibliothecam Villae Pisonis habere milia voluminum; si Philodemus papyrum illum inter cetera volumina posuisset, nemo eum invenire posset nisi sciret exacte ubi quaereret; Terentium enim, etiam si bibliothecam totam perscrutaretur, menses vel annos opus habiturum esse ut omnia volumina legeret.
Sed, Secundus obiectavit, si Philodemus papyrum in bibliotheca absconderat, cur non eum invenisset cum Philodemum interfecerat? Terentius enim, ut videbatur, Philodemum in bibliotheca ipsa occiderat—sanguinem enim in bibliotheca inventum esse.
Clodia, quae nunc ad eos converserat, dixit hoc ipsum esse punctum; Terentium Philodemum interrogavisse—per vim, per minas, per tormenta fortasse—ubi papyrus esset; Philodemum autem non dixisse, non revelasse, mortem praetulisse silentio; papyrum ergo adhuc in bibliotheca esse, alicubi inter milia voluminum, et Terentium non scire ubi.
Ergo, Licinia conclusit, voce quae nunc firmior erat, eos debere ad bibliothecam redire et papyrum quaerere ante quam Terentius eum inveniret; sed quomodo? Terentius enim Villam possidebat—vel potius possidere simulabat—et eos in bibliothecam non admitteret.
Clodia autem subrisit—illum risum qui Secundum semper inquietum fecerat—et dixit se fortasse aliquid facere posse; se enim homines cognoscere, homines qui nocte ambulare scirent, qui portas clausas aperire possent, qui in loca vetita intrare possent sine ulla mora; si amici eius adiuvare vellent, si pretium solvere possent, fortasse viam invenire posse.
Quintus vultum contraxit et dixit se non amare hanc viam; fures et effractores adhibere non esse honestum, non esse Romanum; sed Secundus, qui de Gnaeo cogitabat, de iuvene qui totam vitam in iniustitia vixerat, dixit tempus honestatis praeteriisse; nunc tempus esse iustitiae, quocumque pretio.
Clodia adnuit et dixit se cras nocte omnia parare posse; sed interea, eos debere cautissimos esse; Terentium enim scire eos scire; umbram illam quae eos secutam erat esse hominem Terentii; omnes eos nunc in periculo esse, et maxime Gnaeum, qui adhuc in Herculaneo erat, solus et sine protectione.
Secundus sensit glaciem per venas fluere; de Gnaeo non cogitaverat; dum ipsi Romam festinabant ut Clodiam et Liciniam protegerent, Gnaeum reliquerant—iuvenem qui unicam spem suam in eis posuerat—solum contra Terentium.
Sed iam sero erat ut Herculaneum redirent; nox instabat, et via longa erat; unum tantum facere poterant—sperare Gnaeum satis prudentem esse ut se absconderet, sperare Gaiam Caeciliam eum protecturam esse, sperare cras, cum ad bibliothecam irent, non iam sero esse.
Et in nocte Romana, dum sex amici in domo Liciniae sedebant et consilia faciebant, alicubi in tenebris Terentius quoque consilia faciebat—consilia mortis, consilia silentii, consilia quae omnes qui sciebant delerent.
Ludus mortalis continuabat, et pretium victoriae vel libertatis erat—vel catenae et aeternae tenebrae.
Finis Capitis Octavi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Roma eos excepit sub aurora, cum sol roseus supra tecta surgeret et aves prima carmina canerent; sed Secundus haec non videbat, haec non audiebat; oculos tantum in Quinto habebat, in amico pallido qui in vehiculo iacebat et cuius vulnus, quamquam ligatum, adhuc sanguinem stillabat.
Ad domum Liciniae venerunt, ubi medicus—homo Graecus quem pater Liciniae saepe adhibebat—iam exspectabat, a Clodia praemissus; medicus vulnus inspexit et dixit vulnus profundum esse sed non periculosum; nervos non sectos esse; si Quintus quietus maneret et vulnus mundum servaretur, intra paucas septimanas sanatum fore.
Quintus, qui iam conscientia redibat, conatus est surgere, dicens se nihil habere, se paratum esse pergere; sed medicus eum in lectum pressit et dixit stultitiam esse movere; iuvenem debere dormire, debere requiescere, debere sinere corpus suum se sanare.
Dum Quintus dormiebat, ceteri in tablino convenerunt, et Publius volumen illud—papyrum aureum, ut iam eum vocabant—in mensam posuit. Tempus erat legere quid Philodemus absconderat, quid duos occiderat et unum vulneraverat, quid totam hanc rem causaverat.
Publius volumen aperuit et legere coepit, voce quieta sed clara.
Epistula erat, manu Gaii Terentii—patris Gnaei—scripta, ad quemcumque qui eam inveniret directa. In ea, Gaius Terentius confitebatur se filium habere, Gnaeum nomine, ex ancilla sua Corinna natum; se hunc filium amare sicut patres filios amant; se voluisse eum agnoscere, eum liberare, eum heredem facere; sed fratrem suum—Marcum Terentium, patrem Lucii illius qui nunc hereditatem peteret—hoc prohibuisse.
Marcus enim, ut Gaius scripserat, eum coegerat aliter testari; minas fecerat; dixerat se omnia revelaturum esse de negotiis quibusdam—quae Gaius non nominabat sed quae, ut videbatur, turpia erant—nisi Gaius testamentum scriberet quo hereditas ad Marcum vel filios Marci transiret; Gaium, qui vel famam suam vel vitam suam timebat, paruisse, testamentum falsum scripsisse, Gnaeum in servitute reliquisse.
Sed conscientia eum vexaverat per omnes annos; ergo hanc epistulam scripserat, hanc confessionem, hoc testimonium veritatis; si quando haec epistula in lucem veniret, Gnaeum esse verum heredem, Lucium esse impostorem, totam hereditatem Gnaeo deberi.
In fine epistulae, verba haec: Fili mi Gnaee, si haec legis, scito me te amavisse. Scito me timuisse sed numquam oblitum esse. Scito te esse filium meum, sanguinem meum, heredem meum. Quod iniuria abstuli, iustitia reddat. Ignosce patri qui te deseruit. Vale.
Silentium in tablino. Licinia lacrimabat; Sextus vultum averterat; Clodia, etiam Clodia, oculos humidos habebat; Publius volumen deposuit et nihil dixit.
Secundus autem cogitabat de Gnaeo, de iuvene qui totam vitam in servitute vixerat dum pater eius, qui eum amabat, nihil fecerat; de patre qui timuerat et tacuerat et filium suum in carcere invisibili reliquerat; de fraude quae per generationes duraverat; de iniustitia quae nunc, si ipsi auderent, corrigi posset.
Sed quomodo? Papyrus erat testimonium, erat confessio, sed quam vim legalem haberet? Secundus nesciebat; opus erat consilio, consilio meliore quam sex iuvenes dare possent.
Et quasi di ipsi respondissent, ianua tablini aperta est et vox nota per aerem sonuit—vox quam Secundus per dies desiderarat, vox quam nunc audire simul gaudebat et timebat.
Priscus aderat.
Avunculus Secundi, qui e Sicilia redierat postquam nuntium de Philodemo acceperat, in limine stabat, facie gravi, oculis qui omnia videbant et nihil praetermittebant. Circumspexit—vidit iuvenes exhaustos, vidit Quintum absentem, vidit volumen in mensa, vidit sanguinem in vestimentis nepotis sui—et rogavit quid fecissent.
Secundus, qui iam non poterat mentiri, qui iam non volebat abscondere, omnia narravit: Philodemum, Hermem, Gnaeum, Terentium, bibliothecam, Quintum, papyrum—omnia, ab initio usque ad hoc momentum.
Priscus audiebat sine interruptione, sine ira, sine laude; tantum audiebat, et cum Secundus finivisset, diuque tacuit.
Tandem Priscus dixit Secundum stulte egisse sed fortiter egisse; se non probare quod nepotes in periculum se coniecissent; sed se intellegere cur fecissent; se ipsum, cum iunior esset, similia fecisse.
Nunc autem tempus esse agendi, non modo quaerendi; papyrum habere, veritatem habere; sed veritatem non sufficere; opus esse probatione, testibus, iudicio; Terentium esse hominem potentem qui amicos potentes haberet; non facile fore eum vincere.
Sed vincendum esse, Priscus addidit; non propter Gnaeum tantum, sed propter iustitiam ipsam; si homines mali impune peccaret, si veritas occultari posset per vim et pecuniam, tunc Roma non esse Roma, tunc leges nihil valeret.
Primum, Priscus dixit, opus esse Gnaeum invenire et eum huc adducere; sine Gnaeo, nihil fieri posset; Gnaeum esse testem principalem, esse heredem verum, esse centrum totius rei.
Secundum, opus esse iudicem quaerere qui incorruptus esset, qui Terentio non faveret, qui veritatem audire vellet; Priscum se ipsum hoc facturum esse; se cognoscere homines, se scire ad quem ire.
Tertium, opus esse cautissimos esse; Terentium scire eos papyrum habere—nam custodes sine dubio eum certiorem fecerant; Terentium nunc desperatum esse, nunc periculosiorem quam umquam; omnes eos in periculo esse, et maxime Gnaeum.
Secundus rogavit quid ipse facere posset; Priscus eum aspexit oculis qui simul severi et benigni erant, et dixit Secundum iam satis fecisse—et nimis; nunc debere requiescere, debere amicum vulneratum curare, debere se ipsum parare ad testimonium quod dare deberet.
Sed Secundus sciebat se non posse requiescere, non dum Gnaeus adhuc in periculo esset, non dum Terentius adhuc liber esset; instinctus ille Valerianus—quem a Prisco ipso acceperat—non eum sineret quietum manere.
Priscus hoc vidit in oculis nepotis et suspiravit; dixit se scire Secundum non pariturum esse; se fuisse eodem modo; sanguinem Valerianum non iacere quietum.
Ergo consilium captum est: Priscus Romae maneret ut iudicem et testes pararet; Secundus autem—cum Clodia, quae sola itinera nocturna cognoscebat—Herculaneum rediret ut Gnaeum inveniret et eum Romam adduceret, ante quam Terentius eum invenire posset.
Tempus urgebat; sol iam altus erat; Terentius sine dubio iam movebat.
Ludus mortalis in actum secundum intrabat, et pretium victoriae erat vel libertas vel mors.
Finis Capitis Decimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Meridie eiusdem diei, Secundus et Clodia Romam reliquerunt, equis velocibus quos Priscus providerat, per Viam Appiam versus Herculaneum; ceteri Romae remanserant—Quintus ut sanaretur, Publius et Sextus ut papyrum custodirent, Licinia ut Priscum adiuvaret in praeparatione iudicii.
Via longa erat et sol calidus, sed Secundus haec vix sentiebat; mens eius in Gnaeo erat, in iuvene qui nunc sine dubio in periculo maximo versabatur; si Terentius iam sciret papyrum ablatum esse—et sine dubio sciebat—tum Gnaeum quaereret, Gnaeum occidere vellet, ne testis vivus contra eum testari posset.
Clodia, quae iuxta eum equitabat, diuque tacuerat; tandem, cum ad Tres Tabernas pervenissent et equos aquarent, rogavit Secundum cur hoc faceret; cur tot pericula subiret pro iuvene quem vix cognosceret; cur veritatem tam vehementer quaereret.
Secundus cogitavit antequam responderet; tandem dixit se nescire exacte; fortasse quia avunculus eius, Priscus, eum ita docuerat; fortasse quia iniustitia eum offendebat; fortasse quia Gnaeum viderat et aliquid in oculis eius viderat quod cor suum tetigerat—spem et desperationem simul, fidem et timorem.
Clodia adnuit, quasi haec intellegeret; dixit se quoque scire quid esset in tenebris vivere, scire quid esset ab aliis despici, scire quid esset sine spe esse et subito spem invenire ubi nemo exspectavisset.
Secundus eam aspexit—hac vice vere aspexit, non ut amicam Liciniae, non ut puellam mysteriōsam, sed ut personam quae sua propria historia habebat; rogavit quid sibi accidisset; quid illa verba significarent quae Liciniae dixerat—olim alia fui.
Clodia diuque non respondit; equitaverunt in silentio per miliaria duo vel tria; tandem, voce quieta quae Secundum ita non audiverat, narrare coepit.
Dixit se non semper fuisse Clodiam; se alio nomine natam esse, in familia quae olim dives fuerat sed quae fortunam perdiderat; patrem eius, post pecuniam amissam, in desperatione se ipsum occidisse; matrem cum duobus liberis—Clodia et fratre minore—relictam esse sine pecunia, sine protectione, sine spe.
Mater, ut Clodia narravit, fecerat quod poterat; sed Roma dura erat, et mulier sine viro, sine pecunia, paucas optiones habebat; primo ancilla facta erat, deinde deteriora; Clodiam et fratrem saepe relinquebat dum ipsa laborabat; tandem aegrotaverat et mortua erat, et Clodia, duodecim annos nata, sola cum fratre in viis Suburae relicta erat.
Secundus sensum frigoris habuit dum haec audiebat; sed Clodia pergere, voce nunc durior sed non sine quadam firmitate.
Dixit se fecisse quod necesse erat ut frater viveret; se mendicavisse, se furta fecisse, se artes obscuras didicisse; se cognovisse homines qui in tenebris operabantur—fures, informatorres, homines qui pro pretio quidlibet facerent; se unam ex eis factam esse, non quia voluisset sed quia aliter non potuisset.
Frater autem—et hic vox Clodiae mutavit, mollior et tristior—aegrotaverat; febris illum ceperat; Clodia omnia fecerat ut medicum inveniret, ut medicamenta emeret; sed non suffecerat; frater mortuus erat, quattuordecim annos natus, in bracchiis Clodiae.
Post mortem fratris, Clodia dixerat se nihil iam habere quod custodiret; se factam esse duriorem, frigidiorem, periculosiorem; se per annos in tenebris vixisse donec—per casus quos non explicare volebat—Liciniam cognosceret, quae benigna fuerat, quae non iudicaverat, quae amicitiam obtulerat sine conditionibus.
Secundus nesciebat quid diceret; verba quae in mente habebat—me paenitet, hoc terrible est—nimis parva videbantur, nimis vacua; ergo nihil dixit, tantum manum extendit et bracchium Clodiae breviter tetigit.
Clodia eum aspexit et, prima vice quam Secundus viderat, subrisit—non illum risum mysteriosum qui eum semper inquietum fecerat, sed risum verum, tristem sed verum.
Dixit se numquam antea haec narrasse; ne Liciniae quidem omnia dixisse; sed Secundum esse... diversum; eum non simulare; eum vere curare de aliis; hoc rarum esse, praesertim inter divites.
Secundus voluit respondere, sed antequam posset, Clodia manum levavit et silentium iussit; aures eius aliquid audiverant quod Secundus non audiverat.
Post eos, in via, pulvis surgebat; equites veniebant, velociter, numerosi; quinque, sex, fortasse plures; et inter eos, Secundus tandem vidit equum maculatum—equum illum quem per totam hanc rem viderat, equum umbrae quae eos sequebatur.
Non iam sequebantur; nunc persequebantur.
Clodia equum suum calcaribus pressit et clamavit Secundum sequi debere; viam brevem cognoscere; si celeriter equitarent, fortasse effugere possent; sed si caperentur—
Non finivit sententiam; non opus erat; Secundus intellegebat.
Per vias secundarias volaverunt, per agros et vineas, per silvam parvam ubi rami facies verberabant; post eos, clamores hominum et strepitus equorum; sed Clodia viam cognoscebat, Clodia inter arbores et saxa navigabat quasi ibi nata esset; et lente, gradatim, soni persecutorum debiliores fiebant.
Cum tandem constitissent, equis spumantibus et anhelantibus, prope flumen parvum ubi arbores densae eos abscondebant, Secundus intellexit quantum Clodiae deberet—non tantum pro hac fuga sed pro omnibus quae fecerat, pro cultrō in bibliotheca, pro conexionibus quae iter possibile fecerant.
Clodia autem, quasi nihil accidisset, dixit eos debere pergere; Herculaneum non longe esse; sed nunc debere cautius ire, per vias minus notas; homines Terentii eos ubique quaerere.
Et in mente Secundi, dum per tenebras crescentes equitabant, una cogitatio: si homines Terentii hic erant, tum fortasse alii Herculaneum iam pervenerant; fortasse Gnaeus iam in periculo erat; fortasse iam sero erat.
Sed non poterat non sperare; non poterat non pergere; Gnaeus eum exspectabat, et Secundus eum non desereret.
Finis Capitis Undecimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Herculaneum sub nocte eos excepit, oppidum quietum sub monte Vesuvio dormiens; sed Secundus et Clodia non per portas principales intraverunt—Clodia viam aliam cognoscebat, per hortum quendam cuius dominus, ut dicebat, olim ei debuerat et nunc pretium quiete solvebat.
Per vicos angustos et tenebrosos se movebant, Clodia praecedente, Secundus sequente; luna plena viam illuminabat, sed hoc quoque periculosum erat—si homines Terentii eos videre poterant, tum etiam ipsi videri poterant.
Primum ad cauponam quandam iverunt, locum sordidum in parte oppidi quam homines honesti vitare solebant; Clodia tabernariam cognoscebat, mulierem veterem cuius facies tot rugas habebat quot secreta; Clodia ei aliquid in aurem susurravit et nummos argenteos in manum posuit.
Tabernaria, oculis qui nihil vidisse videbantur, dixit se audivisse de iuvene quodam servo qui quaereretur; homines armatos per totum oppidum quaerere; villam Pisonis clausam esse, custodibus ubique; sed iuvenem illum non inventum esse; fortasse quia non in villa erat; fortasse quia amicos habebat qui eum absconderent.
Clodia rogavit ubi tales amici esse possent; tabernaria dixit se nescire, sed audivisse fanum veterum Isidem, quod extra muros erat, saepe tales fugitivos excipere; sacerdotes ibi misericordes esse, nec quaestiones rogare.
Secundus et Clodia fanum quaesiverunt; erat aedificium parvum sed venerabile, columnis Aegyptiis ornatum, in colle parvo extra oppidum situm; prope fanum, stabula et horti; in hortis, sub arboribus, figurae obscurae movebant.
Clodia Secundum iussit exspectare; ipsa sola accessit, manus vacuas ostendens; una figurarum—sacerdos, ut vestitu videbatur—ei occurrit; verba inter eos transierunt quae Secundus audire non poterat; tandem sacerdos adnuit et Clodiam sequi iussit.
Secundus secutus est, per hortum, per porticum, in cellam parvam ubi lucerna sola ardebat; et ibi, in angulo, sedens in stramento, erat Gnaeus.
Vultus iuvenis, cum Secundum vidit, mutavit—a timore ad spem, a desperatione ad incredulitate; surrexit et rogavit quid Secundus ibi faceret; quomodo eum invenisset; num in periculum se coniecisset.
Secundus dixit se venisse ut eum Romam adduceret; papyrum habere, papyrum patris eius; omnia nota esse; nunc opus esse Gnaeum coram iudice testari, ut hereditas recta fieret, ut Terentius puniretur.
Gnaeus palluit; dixit se timore plenum esse; homines Terentii per totum oppidum quaerere; duos servos qui eum adiuverant iam captos esse; se ipsum vix effugisse; nescire quem credere posset, nescire quo ire posset.
Clodia, quae hactenus tacuerat, dixit Gnaeum debere sibi credere; se cognoscere quid esset in tenebris vivere, quid esset fugere, quid esset neminem habere; Secundum autem esse hominem bonum, hominem qui vere adiuvare vellet; si Gnaeus eos sequeretur, Roma tutus esset; si hic maneret, mors certa esset.
Gnaeus eam aspexit—hanc puellam quam numquam antea viderat, cuius oculi tamen aliquid familiare habebant, aliquid quod de vita dura et spe obstinata dicebat—et lente adnuit; dixit se iturum esse; nihil enim hic relinquere praeter catenas.
Sed antequam movere possent, clamor extra fanum auditus est; voces hominum, strepitus armorum; aliquis ianuam fani pulsabat et nomen Terentii clamabat; custodes eum vidisse; iuvenem fugitivum hic abscondi.
Sacerdos qui eos adduxerat celerrime agit; dixit viam posteriorem esse, per cryptam sub fano; cryptam ad mare ducere; si celeriter irent, fortasse effugere possent; sed debere nunc ire, statim, sine mora.
Per scalas angustas descendebant in tenebras; Clodia facem parvam accenderat quam semper secum ferebat; odor terrae humidae et antiquitatis eos circumdabat; parietes cryptae picturis veteribus ornati erant—figurae Aegyptiae, dei et deae, animae mortuorum.
Post eos, supra, strepitus hominum qui fanum intrabant; clamores; aliquid fractum; vox irata quae rogabat ubi fugitivus esset.
Cucurrerunt per cryptam, Clodia prima, Gnaeus medius, Secundus ultimus; tandem, post longum tempus quod brevissimum videbatur, aerem salsum senserunt—mare prope erat.
Crypta in antrum parvum exibat, in rupe supra litus; infra eos, unda leniter sonabat; supra eos, stellae fulgebant; et ad litus, navicula parva exspectabat—navicula quam Clodia, multo ante, paraverat.
Nauta, homo taciturnus quem Secundus iam cognoscebat—erat idem qui eos ad villam Pisonis tulerat—eos vidit et manum levavit; descendere debebant, per rupem, cautissime; sed homines Terentii sine dubio iam quaerebant aliam exitum cryptae.
Gnaeus primus descendit, deinde Clodia, deinde Secundus; saxa lubrica erant sub pedibus; semel Secundus paene cecidit, sed manus Clodiae eum sustinuit; tandem, omnes tres in naviculam salierunt, et nauta protinus a litore impulsit.
Cum iam centum passus a terra essent, Secundus flammas vidit in antro supra—homines cum facibus qui nimis sero pervenerant; clamores audivit, irae et frustrationis; sed clamores debiliores fiebant dum navicula per noctem navigabat, versus Romam, versus iustitiam, versus finem.
Gnaeus, qui prope puppim sedebat, tremebat—non tantum frigore sed timore et spe et omnibus affectibus quae per tot annos suppresserat; dixit se non credere posse; se numquam sperasse; se semper cogitasse vitam suam nihil esse, se nihil esse.
Secundus, qui iuxta eum sederat, dixit Gnaeum non esse nihil; Gnaeum esse filium patris qui eum amaverat; esse heredem legitimum; esse personam cuius vita valebat; et nunc, tandem, mundum hoc sciturum esse.
Navicula per undas nocturnas ibat, stellae supra eos spectantes, et Secundus, prima vice in multos dies, sensum spei habuit—non certitudinem, sed spem; papyrum habebant, Gnaeum habebant, veritatem habebant; nunc restabat tantum persuadere mundum ut audiret.
Finis Capitis Duodecimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Roma eos iterum excepit, sed hac vice non furtim, non timide; Priscus enim navis adventum praeparaverat, et cum ad portum Ostiensem appulissent, vehiculum iam exspectabat quod eos recta ad domum Liciniae ferret.
In vehiculo, dum per Viam Ostiensem vehuntur, Gnaeus Romam stupore spectabat—urbem quam, ut servus, raro viderat et numquam libere; moenia alta, templa splendida, turbas hominum qui per vias properabant; dixit se numquam cogitasse se huc rediturum esse ut liberum hominem, ut heredem.
Secundus manum eius breviter pressit; dixit Gnaeum nondum heredem esse, non ante iudicium; sed speravit fore ut cito fieret; Priscum omnia praeparare; papyrum habere; testes habere; iudicem incorruptum invenisse.
Cum ad domum Liciniae pervenissent, amici eos in atrio exspectabant—Publius et Sextus, qui papyrum fidissime custodiverant; Licinia, quae cum Prisco laboraverat; et Quintus, qui, bracchio fasciis involuto, tamen surrexit ut Secundum amplecteretur.
Secundus amicum aspexit et rogavit quomodo se haberet; Quintus dixit se bene valere, melius quam exspectatum; medicum dixisse vulnus bene sanare; intra paucas septimanas se futurum esse ut novum; nunc autem audire volebat quid accidisset, quomodo Gnaeum invenissent, num in periculo fuissent.
Secundus breviter narravit—persecutionem in via, Clodiam quae eos servaverat, fanum Isidis, fugam per cryptam, navigationem nocturnam; amici audiebant oculis magis magisque apertis; Licinia Clodiam amplexata est et dixit se semper scivisse Clodiam esse mulierem incredibilem.
Clodia, quae raro erubescebat, aliquid simile rubori in genis habuit; dixit se tantum fecisse quod necesse erat; dixit Secundum fuisse vere fortem, Gnaeum fuisse vere patientem; dixit se gaudere quod omnes tuti essent.
Priscus, qui in tablino exspectaverat, nunc intravit; circumspexit, vidit Gnaeum, et lente adnuit; dixit Gnaeum debere se bene praeparare, quod iudicium cras futurum esset.
Cras! Secundus stupuit; tam cito? Priscus explicavit se timuisse moras; Terentium esse hominem potentem qui amicos potentes haberet; si res diutius trahi sineret, Terentius fortasse inveniret modum iudicium impediendi; ergo Priscus omnia quam celerrime egerat; iudicem invenerat, Gaium Sempronium nomine, hominem iustum et incorruptum; testes paraverat—Gaiam Caeciliam, quae Herculaneo venire promiserat; duos servos qui Terentium accusare volebant; et, maxime, papyrum ipsum, confessionem patris.
Gnaeus, cum haec audivisset, palluit; dixit se timore plenum esse; se numquam coram iudice stetisse; se nescire quid dicere, quomodo se gerere; se timere ne omnia pessime faceret et hereditatem amitteret.
Priscus eum aspexit oculis qui simul severi et benigni erant—oculis quos Secundus iam bene cognoscebat—et dixit Gnaeum tantum debere veritatem dicere; nihil aliud; veritatem de patre suo, de vita sua, de iniustitia quam passus esset; si verum diceret, si a corde diceret, iudicem auditurum esse.
Sed antequam Priscus plura dicere posset, servus in atrium irruit, facie pallida, et nuntiavit hominem quendam ad ianuam adesse qui dominum videre vellet; hominem qui se Marcum Terentium nominaret.
Silentium in atrio. Non Lucius, falsus heres—sed Marcus, patruus eius, homo qui olim Gaium Terentium coegerat testamentum falsum scribere; homo qui, post mortem fratris, omnia celaverat; homo qui nunc, senex et callidus, sine dubio veniebat ut rem suam servaret.
Priscus dixit Marcum debere intromitti; melius erat scire quid vellet quam in ignorantia manere; sed iussit Gnaeum in cubiculo absconderi—nondum tempus erat adversarios videre.
Marcus Terentius, cum in atrium intraret, erat homo sexaginta vel amplius annorum, capillis canis, facie quae benignitate simulata obtecta erat; sed oculi eius—oculi frigidi et calculantes—veriorem naturam prodebant.
Circumspexit, vidit iuvenes, vidit Priscum, vidit papyrum in mensa—hoc vidit maxime—et subrisit, risu qui non oculos attigebat.
Dixit se audivisse rumores de iudicio; se venisse ut consilia offerret; se hominem pacis esse; se non velle litem longam et periculosam; fortasse compositionem inveniri posse quae omnibus placeret.
Priscus rogavit qualem compositionem; Marcus dixit Lucium, nepotem suum, paratum esse partem hereditatis cum Gnaeo partiri; dimidium cuique; sic nemo perderet, nemo vinceret; pax pro omnibus.
Secundus sensum irae habuit; hic erat homo qui patrem Gnaei coegerat, qui filium eius in servitute reliquerat, qui nunc dimidium offerebat quasi beneficium esset; sed antequam loqui posset, Priscus manum levavit.
Priscus dixit se Marco gratias agere pro offerta; sed rem non esse suam decidere; Gnaeum esse verum heredem, et Gnaeus ipse debere decidere; ergo Priscum rogare ut Marcus abiret et crastina in iudicio responderet.
Marcus vultum non mutavit; tantum lente adnuit et dixit se intellegere; dixit se sperare ut omnes cogitarent de consequentiis; iudicia esse res periculosae; testes saepe non comparere; papyri saepe ardere; homines saepe mutare sententias.
Haec verba—minae velatae sed clarae—in aere pependerunt. Marcus, sine plura, se vertit et abiit, et silentium post eum remansit.
Priscus dixit omnes debere cautissimos esse hac nocte; custodes fore; neminem solum ire; papyrum in loco tuto repositum iri; cras, si di vellent, iustitia fiat.
Sed Secundus, dum amicos spectabat—Quintum vulneratum, Licinium pallidam, Clodiam quae cultrum sub veste habebat—intellexit noctem longam fore; et cras... cras omnia deciderentur.
Finis Capitis Tertii Decimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Nox descendit super Romam, et in domo Liciniae nemo dormiebat; custodes quos Priscus conduxerat per peristylium ambulabant, et amici in tablino sedebant, vigiles et anxii, dum lucernae tremula luce ardebant.
Secundus ad fenestram stabat, vicos obscuros spectans; Clodia, quae iuxta eum sederat, cultrum suum iterum iterumque polibat, quasi haec actio eam tranquilliorem faceret; Quintus, bracchio adhuc fasciato, tamen gladium in gremio habebat; Publius et Sextus tesseras ludebant, sed oculi eorum saepe ad ianuam convertebantur; Licinia cum Gnaeo loquebatur, voce quieta, de rebus parvis—de cibo, de temperie, de quolibet praeter iudicium crastinum.
Gnaeus ipse pallidissimus erat; dixit se non posse credere quod cras omnia deciderentur; se per tot annos in servitute vixisse, spem amississe, se ipsum contempsisse; et nunc, subito, omnia mutari posse; se timere ne somnium esset, ne expergisceretur et se adhuc servum inveniret.
Licinia manum eius tenuit et dixit Gnaeum non somniare; hoc verum esse; amicos habere qui pro eo pugnarent; papyrum habere qui veritatem probaret; cras, si di vellent, liberum fore.
Media nocte, cum omnes fatigati essent sed nemo dormire auderet, Clodia subito surrexit; dixit se aliquid audivisse; aliquid extra domum; non custodes—aliquid aliud.
Secundus quoque audivit—strepitum levem, quasi homines furtim moverent; et odorem—odorem qui non esse debebat—odorem olei, olei ardentis.
Clamavit omnes debere surgere, debere movere; et eodem momento, fenestra tablini fracta est et fax ardens intravit, oleum per pavimentum spargens; flammae statim surrexerunt, rubrae et ferociter edaces.
Chaos erupit; Secundus Gnaeum per bracchium rapuit et eum ad ianuam traxit; Clodia iam per atrium currebat, clamans custodes venire debere; Quintus, vulnere neglecto, aquam quaerebat; Publius et Sextus tapetia in flammas iactabant ut eas suffocarent.
Per fenestras alias, aliae faces volaverunt; domus Liciniae pluribus locis ardebat; fumus niger per cameras serpebat; oculi et pulmones dolebant.
Sed papyrus—ubi erat papyrus?
Secundus, qui Gnaeum in peristylium duxerat ubi aer purior erat, subito intellexit—papyrus in tablino erat, in arca ubi Priscus eum posuerat; et tablinum nunc ardebat.
Sine cogitatione, sine metu, Secundus retro cucurrit, per fumum, per calorem, per flammas quae iam parietes lambebant; arca in angulo erat, nondum tacta ab igne sed circumdata; Secundus eam aperuit, papyrum rapuit, et versus ianuam se vertit—
Et vidit hominem ante se, hominem qui facem et gladium habebat, hominem cuius facies, in luce flammārum, erat facies equitis illius qui eos per totam rem secutus erat—hominis equi maculati.
Homo dixit se iussum esse ut papyrum destrueret; si Secundus papyrum daret, vitam haberet; si non daret, cum papyro arderet.
Secundus, papyrum ad pectus pressit, et dixit se non daturum esse; potius moriturum esse quam veritatem perdere.
Homo gladium levavit—
Et tunc Clodia apparuit, e fumo, quasi daemon vindictae; culter eius volavit et in bracchium hominis se fixit; homo clamavit et gladium dimisit; Secundus praeter eum cucurrit, et Clodia eum secuta est, et ambo in peristylium evaserunt ubi ceteri eos exspectabant.
Custodes Prisci nunc pugnabant cum hominibus Terentii qui per ianuam intraverat; gladii sonabant; aliquis clamabat; sed Secundus haec vix audiebat; tantum sciebat se papyrum habere, se vivum esse, se amicos circa se habere.
Vicini, a clamoribus et lumine excitati, iam adveniebant cum aqua et siphonibus; vigiles urbani, nuntio accepto, properabant; incendium lente domabatur, flammae minuebant, fumus dissipabatur.
Cum aurora prima caelum tingeret, incendium exstinctum erat; domus Liciniae non destructa sed graviter laesa—tablinum et duo cubicula combusta, cetera fumata et aquata; sed omnes vivi erant, omnes tuti, et—maxime—papyrus integer erat.
Priscus, qui nuntio accepto e domo sua venerat, circumspexit et vultum severum habuit; dixit Marcum Terentium hoc fecisse—non per se ipsum, sed per homines conductos; dixit hoc esse crimen grave, incendium et tentamen homicidii; dixit iudicem hoc scire debere.
Sed prius, dixit, iudicium procedere debebat; tempus erat; sol oriebatur; forum exspectabat; et Gnaeus, Gnaeus praesertim, debere fortis esse.
Gnaeus, cuius facies fuligine nigra erat et cuius oculi adhuc terrore pleni erant, lente adnuit; dixit se paratum esse; dixit se, post hanc noctem, nihil iam timere; si mors eum non ceperat, fortasse di voluissent ut viveret, ut testificaretur, ut veritatem diceret.
Et Secundus, papyrum adhuc in manibus tenens, sensum mirum habuit—non triumphi, non gaudii, sed quietis; fecerat quod poterat; amici fecerant quod poterant; nunc restabat tantum iudicium, et iustitia, et—fortasse—finis.
Finis Capitis Quarti Decimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Mense post iudicium, nuntii varii Romam pervenerunt qui finem huius rei—vel partem finis—narrabant.
Marcus Terentius, senex qui tot mala fecerat, in carcere mortuus erat; non per violentiam, non per venenum, sed per corpus ipsum quod, post tot annos vitae malae, tandem defecerat; medici dixerant cor eius cessavisse; Secundus autem cogitavit fortasse conscientiam eius, quae tam diu tacuerat, tandem locutam esse et eum occidisse.
De Lucio Terentio, falso herede, minus certum erat; abierat e Roma post iudicium et nemo sciebat quo; alii dicebant eum in Graeciam fugisse, alii in Africam, alii in terras remotas ubi nomen Terentium nemo cognosceret; quocumque isset, hereditatem amiserat, famam amiserat, omnia amiserat.
Secundus, cum haec audivisset, Priscum rogavit num Lucius periculum futurum esset; Priscus dixit se nescire; Lucium esse iuvenem desperatum qui omnia perdiderat; tales homines saepe periculosos esse; sed nunc longius esse; fortasse numquam rediturum esse; fortasse aliquando rediturum esse ut vindictam peteret; tempus dicturum esse.
Haec verba—non minacia sed prudentia—Secundum monuerunt ut semper vigilans maneret; mundus non erat locus tutus, et victoriae unius diei non significabant securitatem perpetuam.
Gnaeum saepe visitabant; iuvenis qui olim servus fuerat nunc in villa Pisonis vivebat, sed non ut dominus solitarius; invitaverat Gaiam Caeciliam, viduam benignam, ut in villa maneret et domum administraret; et villa, quae olim locus secretorum et tristitiae fuerat, nunc locus lucis et risus fiebat.
Gnaeus ipse mutabatur, lente sed vere; discebat litteras quas numquam didicerat; discebat negotia quae numquam tractaverat; discebat esse personam quam alii respicerent, quam alii audirent; et cum amici eum visitarent, eos excipebat non ut hospes timidus sed ut amicus gaudens.
Aliquando, cum Secundus et Gnaeus soli in horto ambularent, Gnaeus dixit se cogitasse de patre suo; dixit se nunc melius intellegere; patrem timuisse, sed patrem tamen eum amavisse; hoc non excusare quod pater fecerat, sed explicare; et Gnaeum nunc posse, non ignoscere plene, sed accipere, sed pergere, sed vivere sine odio.
Secundus dixit hoc esse magnum; odium esse venenum quod bibentes occideret; Gnaeum, si sine odio vivere posset, iam victorem esse.
De ceteris amicis: Quintus, bracchio iam sanato, de militia adhuc cogitabat sed nondum decreverat; dixit se velle aestatem cum amicis agere, velle gaudere iuventute, velle tempus habere antequam vitam seriam inciperet.
Licinia libros de philosophia et historia legebat, sed nunc etiam per urbem ambulabat, tabernas visitabat, cum hominibus variis loquebatur; dixit se velle mundum cognoscere, non tantum de mundo legere.
Publius tacitior erat quam solebat, quasi res graves in mente haberet; sed cum amici eum rogarent quid esset, tantum dicebat nihil esse, se bene valere; Secundus sciebat hoc non verum esse, sed sciebat quoque non esse tempus urgere; secretum Publii, quodcumque esset, suo tempore revelaretur.
Sextus erat idem qui semper fuerat—ridens, iocans, vitam leviter accipiens; et Secundus gaudebat quod saltem unus amicorum non mutatus erat, quod saltem unus ancoram stabilitatis praeberet.
Clodia autem... Clodia erat Clodia; mysteriosa, capax, periculosa et benigna simul; ibat et veniebat ut solebat; sed Secundus sensit vinculum inter eos firmius esse quam antea; non vinculum amoris—nondum, fortasse numquam—sed vinculum respectus, vinculum fiduciae, vinculum inter duos qui se invicem in tenebris viderant et non averterant.
Et sic vita pergebat; non perfecta, non sine quaestionibus, non sine filis pendentibus quae aliquando sumi debebant; sed bona, et vera, et—maxime—viva.
Finis Capitis Undevicesimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Forum Romanum sub sole matutino fulgebat, et Secundus, inter amicos suos stans, basilicam spectabat ubi iudicium mox inciperet; facies eius adhuc fuligine maculata erat, vestimenta fumum redolebant, sed papyrus—papyrus integer et tutus in manibus Prisci erat.
Intraverent per portas magnas, in aulam ubi iudex Gaius Sempronius iam sedebat, vir quinquaginta annorum cuius facies severa sed iusta videbatur; ante eum, scribae parati erant; ad latus, Lucius Terentius—falsus heres—cum patruo suo Marco sedebat, ambo vultibus compositis, quasi nihil hac nocte accidisset.
Priscus Secundum monuerat ut nihil diceret de incendio donec tempus esset; melius erat iudicem ipsum videre et decidere; ergo Secundus siluit et exspectavit.
Iudex causam aperuit, dicens se audire velle disputationem de hereditate Gaii Terentii defuncti; duas partes esse—Lucium Terentium, qui se heredem legitimum secundum testamentum publicum diceret, et Gnaeum, qui se filium verum et heredem secundum voluntatem veram patris diceret.
Primus Lucius locutus est—vel potius advocatus eius, homo callidus et eloquens qui Marco multum debuisse videbatur; advocatus dixit testamentum publicum clarum esse, legitimum esse, a testibus signatum esse; Lucium esse heredem nominatum; alium papyrum, etiam si existeret, nullam vim legalem habere; Gnaeum esse servum—vel fuisse servum—cuius testimonium nihil valeret.
Secundus sensum irae habuit dum haec audiebat; sed Priscus manum eius pressit et silentium iussit.
Tunc Priscus surrexit et causam Gnaei explicare coepit; dixit se non negare testamentum publicum existere; sed dixit hoc testamentum per vim et minas scriptum esse; Gaium Terentium a fratre suo Marco coactum esse ut aliter testari quam volebat; probationem huius rei habere—epistulam ipsius Gaii, manu sua scriptam, quae veritatem confiteretur.
Iudex papyrum inspexit diuque legit; tandem rogavit unde hic papyrus venisset et quomodo in manus Prisci pervenisset.
Priscus breviter narravit—Philodemum bibliothecarium invenisse, Philodemum occisum esse, iuvenes quosdam—et hic Secundum et amicos indicavit—papyrum quaesivisse et invenisse, pericula multa subiisse.
Marcus Terentius surrexit et obiecit; dixit papyrum esse falsum, esse fabricatum, esse crimen contra familiam suam; dixit Gnaeum esse servum mentientem qui libertatem per fraudem peteret; dixit Priscum esse hominem qui falsis testimoniis uteret ut alienam hereditatem raperet.
Iudex Marcum silere iussit et dixit se ipsum de papyro iudicaturum esse; rogavit num testes essent qui de hac re testari possent.
Priscus primam testem vocavit—Gaiam Caeciliam, viduam quae Herculaneo venerat; mulier vetus in medium venit, facie pallida sed voce firma, et dixit se Gaium Terentium cognovisse; se scire eum filium habuisse ex ancilla Corinna; se audivisse Gaium saepe dicere se hunc filium amare, se velle eum agnoscere, se a fratre impeditum esse; se credere papyrum verum esse quia verba in eo essent verba quae Gaius ipse dicere solebat.
Secundus testem vocatus est et narravit quomodo papyrum invenerit—bibliothecam, periculum, fugam; voce tremula sed vera locutus est, et vidit iudicem attente audire.
Tandem Gnaeus ipse vocatus est.
Iuvenis qui totam vitam in servitute vixerat in medium venit; manus eius tremebant; vox eius primo debilis erat; sed cum loqui coepisset, firmior factus est.
Dixit se esse filium Gaii Terentii et Corinnae; se hoc semper scivisse sed numquam probare potuisse; matrem suam, antequam mortua esset, ei dixisse patrem eum amare sed timere; se per annos servisse in villa ubi pater eius dominus fuerat; se numquam ut filium tractatum esse, numquam agnitum esse, numquam liberatum esse.
Dixit Philodemum, bibliothecarium, papyrum invenisse et ei ostendisse; dixit se prima vice tunc spem habuisse; sed Philodemum occisum esse, et spem amissam esse—donec hi iuvenes, hi amici, papyrum quaesivissent et invenissent.
Dixit se nihil petere nisi quod pater eius voluerat; se nihil desiderare nisi iustitiam; se paratum esse quodlibet facere ut veritas probaretur.
Cum Gnaeus finivisset, silentium in aula erat; etiam Marcus Terentius nihil dicebat; etiam advocatus callidus verba non habebat.
Iudex Gaius Sempronius diuque cogitavit; tandem locutus est.
Dixit se papyrum inspexisse et credere eum verum esse; manum esse manum Gaii Terentii—hoc peritus confirmaverat; verba esse verba hominis qui veritatem confiteretur, non hominis qui mentietur; dixit se audivisse testes et credere eos; dixit se audivisse Gnaeum et in verbis eius veritatem vidisse.
Sed, dixit, testamentum publicum adhuc existere; et lex Romana clara esse de testamentis; papyrus hic non esse testamentum novum sed confessio coactionis; ergo se debere utramque rem considerare.
Secundus sensum frigoris habuit; num iudex Gnaeum victorem non declaraturus esset?
Sed iudex pergebat; dixit se decrevisse hereditatem dividendam non esse—ut Marcus proposuerat—sed totam ad verum heredem transeundam esse; papyrum probare Gaium Terentium Gnaeum heredem voluisse; testamentum publicum per vim scriptum esse et ergo invalidum esse; Gnaeum esse verum et legitimum heredem Gaii Terentii.
Praeterea, dixit, se audivisse de incendio hac nocte; se scire homines conductos esse ut papyrum destruerent et testes terrerent; hoc esse crimen gravissimum; ergo se iubere Marcum Terentium comprehendi et de incendio et de coactione et fortasse de homicidiis interrogari.
Milites qui in aula aderant Marcum circumdederunt; senex, prima vice, vultum mutavit—a simulata benignitate ad veram terrorem; conatus est fugere sed non potuit; ductus est, clamans et protestans, e basilica.
Lucius Terentius, qui hoc spectaverat facie alba, surrexit et abiit sine verbo; advocatus eum secutus est; et sic finita est causa.
Gnaeus in medio stabat, quasi non intellegeret quid accidisset; Secundus ad eum accessit et dixit rem finitam esse; Gnaeum esse liberum, esse heredem, esse filium agnitum; omnia quae pater eius voluerat nunc vera esse.
Et Gnaeus, prima vice quam Secundus viderat, flevit—non lacrimis tristitiae sed lacrimis liberationis, lacrimis quae tot annos suppressae nunc tandem fluere poterant.
Finis Capitis Quinti Decimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
E basilica egressi sunt in lucem solis, et Secundus sensit quasi mundus ipse mutatus esset; colores vividores videbantur, soni clariores audibantur, aer ipse dulcior spirabatur; victoria—vera victoria—eos circumdabat.
Gnaeus inter eos ambulabat, adhuc incredulus, adhuc stupefactus; saepe se ipsum tangebat, quasi confirmaret se vere esse, vere vivum, vere liberum; cum quis eum nomine vocaret, tardius respondebat, nondum assuetus esse persona et non res, esse civis et non servus.
Priscus, qui iuxta Gnaeum ibat, dixit multa negotia restare; hereditatem formaliter accipiendam esse; villam Pisonis visitandam esse; servos qui Gnaeo fideles fuerant liberandos et praemiandos esse; sed haec omnia cras fieri posse; hodie erat dies celebrationis, dies gaudii, dies quo omnes debere vivere sine cura.
Ad tabernam quandam prope forum iverunt—locum quem Sextus cognoscebat, ubi vinum bonum et cibus melior haberi poterant; et ibi, in umbra pergulae, sederunt et biberunt et riserunt et omnia quae acciderant narraverunt.
Secundus Gnaeum spectabat dum amici fabulabantur; iuvenis qui paulo ante tremebat nunc lente, gradatim, relaxabat; risit primo timide, deinde apertius; bibit vinum quasi nunquam antea vinum bibisset—et fortasse, ut liber homo, numquam biberat; cibum devoravit quasi fame periret—et fortasse, in fuga sua, vere esurierat.
Quintus, bracchio adhuc fasciato, proximus Gnaeo sedebat et de rebus parvis loquebatur—de ludis, de thermis, de locis Romae quae Gnaeus numquam viderat; et Gnaeus avidissime audiebat, quasi haec verba essent magiae quae novum mundum aperirent.
Licinia et Clodia inter se susurrabant, et Secundus sciebat eas de futuro loqui—de domo Liciniae quae reparanda erat, de Gnaeo qui alicubi habitare debebat, de omnibus mutationibus quae nunc fieri debebant.
Publius et Sextus, qui semper simpliciores fuerant, tantum gaudebant; Sextus iocos malos dicebat et omnes ridere cogebat; Publius, qui raro ridebat, hodie saepe risit, et Secundus sensit aliquid in amico suo mutare—quasi onus quoddam de humeris eius cecidisset.
Cum sol occidentem peteret et umbrae longiores fierent, Priscus surrexit et dixit tempus esse domum redire; cras multum laborandum esse; sed ante quam irent, se velle aliquid dicere.
Omnes tacuerunt et Priscum spectaverunt.
Priscus dixit se superbum esse—non de se ipso, sed de his iuvenibus qui tanto labore et tanto periculo veritatem quaesivissent; dixit Secundum, nepotem suum, eum non desepisse; dixit amicos Secundi esse dignos laude maxima; dixit Clodiam—et hic eam directe aspexit—esse mulierem incredibilem cuius virtus et audacia omnes servavissent.
Clodia, qui numquam erubescebat, aliquid simile rubori in genis habuit; Licinia eam amplexata est; ceteri plauserunt.
Tunc Priscus ad Gnaeum se vertit et dixit Gnaeum nunc esse dominum villae magnae et fortunae non parvae; sed dixit divitias nihil valere sine amicis; dixit Gnaeum fortunatum esse quod tales amicos iam haberet; dixit eum debere hos amicos semper honorare, semper meminisse quid pro eo fecissent.
Gnaeus surrexit et, voce quae adhuc tremebat sed nunc firmitate nova habebat, dixit se numquam obliturum esse; se vitam suam his amicis debere; se semper, quamdiu viveret, gratum fore; si quando hi amici aliquid ab eo petierent, se omnia facturum esse.
Et tunc, actione quae omnes stupefecit, Gnaeus Secundum amplexatus est—non ut servus dominum, non ut cliens patronum, sed ut amicus amicum, ut frater fratrem; et Secundus, qui per tot dies de culpa et de pretio et de periculo cogitaverat, tandem intellexit cur haec omnia fecisset.
Non propter veritatem abstractam; non propter iustitiam philosophicam; sed propter hoc—propter hunc momentm, propter hunc hominem, propter hanc possibilitatem quod aliquis qui in tenebris vixerat nunc in luce vivere posset.
Hoc erat pretium; et pretium vere solverat.
Finis Capitis Sexti Decimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Post dies tres, Gnaeus cum Secundo et Prisco Herculaneum rediit; sed hac vice non furtim, non per noctem, non ut fugitivus—sed aperte, per viam principalem, ut dominus novus villae Pisonis.
Villa ipsa eos excepit silentio; servi qui remanserant in atrio stabant, incertii, timidi; multi eorum Gnaeum cognoscebant—cognoscebant eum ut conservum, ut puerum qui inter eos creverat, ut iuvenem qui fugerat; et nunc eum videant ut dominum, ut heredem, ut personam cui debere parēre.
Gnaeus per atrium ambulavit, omnia circumspiciens quasi prima vice videret; et fortasse, certo modo, prima vice videbat—non ut servus qui has cameras mundare debebat, sed ut dominus cui hae camerae pertinebant.
Constitit ante impluvium et diuque aquam spectavit; tandem Secundum aspexit et dixit se nescire quid facere; se numquam dominum fuisse; se nescire quomodo dominus esse debebat.
Priscus, qui post eos stabat, dixit dominum bonum esse eum qui servos suos iuste tractaret; qui eos non percuteret sine causa; qui eos non venderet capricise; qui eos, si mererentur, liberaret; dominum bonum esse eum qui meminisset se quoque hominem esse, et servos quoque homines esse.
Gnaeus haec verba audivit et lente adnuit; dixit se meminisse quomodo tractatus esset; se meminisse famem et frigus et timorem; se non velle alios ita tractare; se velle esse dominum qualem pater eius—
Sed hic constitit; nam pater eius non fuerat dominus bonus; pater eius eum in servitute reliquerat, eum non agnoverat, eum deseruerat.
Priscus, quasi cogitationes Gnaei legeret, dixit patrem eius timuisse; timorem esse rem terribilem quae etiam bonos homines ad mala facta impelleret; sed patrem tamen, in fine, veritatem scripsisse; patrem voluisse Gnaeum heredem esse; patrem, quodam modo, Gnaeum amavisse.
Gnaeus nihil dixit; tantum ad tablinum ibat ubi, ut sciebat, pater eius olim sedere et negotia tractare solebat; et ibi, in sella patris, sedit, et diuque tacuit.
Secundus eum solum reliquit; intellegebat Gnaeum tempus solum necessare; ergo per villam ambulavit, loca visitans quae iam cognoscebat—bibliothecam ubi papyrum invenerant, cubiculum ubi Gaia Caecilia eos exceperat, hortum ubi umbrae ambulaverant.
In bibliotheca, volumina adhuc in loculis stabant; Philodemus mortuus erat, sed opera eius vivebant; et Secundus cogitavit de homine illo qui veritatem invenerat et pro veritate mortuus erat; fortasse aliquando monumentum ei ponendum erat.
Cum in atrium rediret, Gnaeus iam constituerat quid faceret; convocaverat servos et nunc ante eos stabat, facie seria sed non severa.
Dixit se scire multos eorum sibi favisse; dixit se meminisse quis ei cibum dedisset cum esurient, quis eum celavisset cum quaereretur, quis eum adiuvisset fugere; hos homines—et nomina eorum vocavit, quinque vel sex—dixit se liberare; non ut praemium, sed ut iustitiam; libertos fore, cum peculio, cum optione manendi vel abeundi.
Servi qui nominati erant stupuerunt; unus, vetustior, flevit; ceteri plauserunt—non serviliter, ut domino placeretur, sed vere, ut amici amicis congratularentur.
Post haec, Gnaeus rogavit ubi pater eius sepultus esset; et servus quidam eum ad sepulcrum duxit, in colle parvo post villam, ubi monumentum marmoreum stabat sub arboribus cypressi.
Gnaeus ante sepulcrum constitit et diuque tacuit; Secundus prope sed non nimis prope stabat, praesens sed non interveniens.
Tandem Gnaeus locutus est—non ad Secundum, sed ad patrem mortuum; dixit se venisse; dixit se heredem esse; dixit se papyrum legisse, verba patris audivisse; dixit se non posse plene ignoscere—nondum—sed se conari intellegere; dixit se velle esse filium quo pater superbus esse posset; dixit se conaturum esse dignum esse nomine quod nunc ferebat.
Cum a sepulcro discederent, sol iam occidebat, et Gnaeus tranquillior videbatur, quasi onus quoddam deposuisset; et Secundus intellexit hunc iuvenem, qui tam multa passus erat, iam viam suam invenire—non facilem viam, non brevem viam, sed viam propriam.
Finis Capitis Septimi Decimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Roma iterum eos excepit, et vita lente ad normam rediit—si norma esse poterat post omnia quae acciderant.
Domus Liciniae reparabatur; fabri per dies laborabant, muros reficientes, tecta renovantes, fumum et fuliginem removentes; et dum haec fiebant, amici in peristylio sedere solebant et de rebus variis loqui—de praeterito, de praesenti, de futuro.
Quintus, cuius bracchium iam melius sanabat, dixit se cogitasse de militia; patrem suum voluisse ut miles fieret; se semper resistivisse; sed nunc, post haec omnia, se intellegere cur homines pugnarent—non pro gloria, non pro praeda, sed pro iis quos amarent; fortasse militiam non esse rem tam terribilem.
Secundus eum aspexit et rogavit num vere id vellet; Quintus dixit se nescire; se tantum cogitare; multas res nunc aliter videre quam antea vidisset.
Licinia, quae iuxta eos sedebat, dixit se quoque mutatam esse; se ante hanc rem fuisse puellam quae tantum de libris et de philosophia cogitaret; sed nunc se scire mundum non esse tantum in libris; mundum esse in hominibus, in actionibus, in periculis et victoriis; se velle plus de mundo cognoscere, non tantum legere de eo.
Publius, qui raro de se ipso loquebatur, dixit se gaudere quod amicos tales haberet; dixit familiam suam esse... difficilem; se saepe sentire solum, sentire alienum; sed hic, inter hos amicos, se sentire acceptum, sentire... domum.
Haec verba, tam simplicia sed tam plena, silentium fecerunt; Secundus intellexit Publium aliquid revelasse quod numquam antea revelasset—non totum secretum, sed partem eius; et hoc sufficere, pro nunc.
Sextus, qui semper levior erat, dixit se tantum gaudere quod omnes vivi essent; dixit se, cum in villa ardente staret, cogitasse de morte; se cogitasse numquam iterum risurum esse, numquam iterum iocos malos dicturum esse; et nunc, cum viveret, se velle quam plurimos iocos dicere, quam plurimum ridere, quam plurimum vivere.
Clodia, qui in umbra sedebat ut solebat, nihil dixit; sed Secundus eam spectavit et vidit aliquid in oculis eius quod antea non viderat—pacem, fortasse, vel aliquid simile paci; quasi post tot annos in tenebris, tandem lucem invenisset.
Cum sol occideret et servi lucernas accenderent, Priscus ad eos venit et dixit se velle cum Secundo solo loqui; et ambo in tablinum—nunc refectum, nunc mundum—iverunt.
Priscus sedit et Secundum iussit sedere; et diuque tacuit, eum spectans, quasi metiens, quasi ponderans.
Tandem locutus est; dixit se superbum esse de nepote suo; dixit Secundum res difficiles fecisse, pericula magna subiisse, errores fecisse sed etiam recte egisse; dixit Secundum esse iuvenem qui aliquando vir magnus fore posset—non magnus ut imperator vel consul, sed magnus ut homo, ut amicus, ut defensor veritatis.
Secundus nescivit quid dicere; talia verba a Prisco numquam audiverat; avunculus eius erat homo severus qui raro laudabat, raro approbabat.
Priscus pergebat; dixit se per tot annos res similes fecisse—quaesivisse veritatem, defendisse innocentes, persecutum esse noxios; dixit hoc opus esse necessarium sed periculosum; dixit Secundum, si vellet, posse eum in hoc opere adiuvare; multos casus esse ubi iuvenis acutus et audax utilis esse posset.
Secundus sensit cor suum velocius pulsare; rogavit quid Priscus vellet dicere; Priscus subrisit—prima vice quam Secundus meminerat—et dixit se offerre Secundo non laborem, sed... vocationem; vocationem quaerendi veritatem, defendi iustitiam, adiuvandi eos qui se ipsos adiuvare non possent.
Secundus cogitavit de omnibus quae acciderant—de Philodemo mortuo, de Herme mortuo, de Gnaeo qui totam vitam in servitute vixerat, de Quinto vulnerato, de domo ardente; cogitavit de pretio veritatis, de periculo iustitiae.
Sed tunc cogitavit de Gnaeo flebante post iudicium, de servis liberatis, de amplexu illo in taberna; cogitavit de sensu illo—raro et pretioso—cum sciret se aliquid bonum fecisse, aliquid quod valebat.
Et dixit se velle; se acceptare; se paratum esse.
Priscus adnuit, quasi hoc responsum exspectavisset; dixit Secundum debere se praeparare; multa discenda esse—de legibus, de hominibus, de mendaciis et veritatibus, de mille modis quibus veritas celari posset; sed haec omnia tempore suo ventura esse; nunc, Secundum debere requiescere, debere amicos suos curare, debere gaudere victoria quam meruisset.
Et Secundus, cum e tablino exiret et amicos suos in peristylio videret—Quintum ridentem, Liciniam legentem, Publium cogitantem, Sextum iocantem, Clodiam observantem—sensit se scire quid futurum esset; non detalia, non eventus specificos, sed directionem, sed viam.
Haec erat vita eius; et vita bona erat.
Finis Capitis Duodevicesimi
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Mense Septembri, cum calor aestivus lentius cederet et folia prima colorem mutare inciperent, Secundus in palaestra erat—eadem palaestra ubi, paucis mensibus ante, haec omnia inceperant.
Exercebat se cum Quinto, ut solebat; bracchium amici iam plene sanatum erat, et Quintus luctabatur tam ferociter quam semper—fortasse ferocius, quasi probare vellet se non debilitatum esse.
Cum ambo exhausti in umbra sederent, aquam bibentes et anhelantes, Quintus subito risit et dixit se meminisse diem illum cum Licinia in palaestram irrupisset; dixit se cogitasse tunc nihil terribile accidere posse; dixit se erravisse.
Secundus adnuit; et ipse meminerat—meminerat timorem, meminerat confusionem, meminerat sensum illum in stomacho cum audivisset Philodemum mortuum esse; mundus tunc mutaverat, et numquam ad statum pristinum redierat.
Sed hoc, cogitavit, non erat res mala; mundus novus non erat peior quam mundus vetus; tantum diversus erat; et ipse, Secundus, diversus erat—fortior, sapientior, certior de se ipso et de via sua.
Cum e palaestra exirent et per forum ambularent, hominem quendam viderunt qui celeriter ad eos veniebat—servum, ut videbatur, facie pallida et anxia; et Secundus sensit illum sensum iterum—sensum qui dicebat aliquid accidisse, aliquid magnum, aliquid quod vitam mutaturum esset.
Servus ante eos constitit et dixit se a Prisco missum esse; dominum rogare ut Secundus statim veniret; rem urgentem esse; novum casum esse.
Quintus Secundum aspexit, oculis qui multa rogabant; Secundus subrisit et dixit Quintum debere amicis dicere se occupatum fore; novum mysterium esse; novam veritatem quaerendam esse.
Et dum per vias Romae properabat, versus domum Prisci, Secundus cogitavit de omnibus quae acciderant et de omnibus quae ventura erant; cogitavit de amicis suis qui semper eum adiuturi erant; de Prisco qui eum doceret; de vocatiane sua quae nunc vere incipiebat.
Cogitavit de Gnaeo, de iuvene qui olim servus fuerat et nunc liber erat; de papyro illo aureo—non auro vero, sed auro metaphorico, auro veritatis—qui omnia mutaverat; de pretio quod omnes solverant et de praemio quod omnes acceperant.
Et cogitavit de se ipso—de iuvene qui paucis mensibus ante nihil fuerat nisi filius familiae nobilis, nisi amicus amicorum, nisi persona sine scopo vel directione; et qui nunc erat aliquid plus, aliquid diversum, aliquid quod adhuc definiendum erat sed quod iam formam accipere incipiebat.
Instinctus Valerianus, ut avunculus eius dicebat; amor veritatis; voluntas iustitiae; fortitudo agendi etiam cum periculo; haec erant dona familiae suae, haec erant dona quae nunc uti incipiebat.
Cum ad domum Prisci perveniret et in tablinum intraret, avunculus eum exspectabat, facie seria, oculis acutis; et ante eum in mensa iacebat volumen—aliud volumen, alius papyrus, alia veritas sepulta quae lucem quaerebat.
Priscus dixit novum casum esse; hominem mortuum in ripa Tiberis inventum esse; signa esse quae indicarent mortem non naturalem esse; et in vestimentis hominis mortui, hunc papyrum inventum esse, verbis crypticis scriptum quae nemo intellegere posset.
Secundus papyrum aspexit; manus eius, quasi sua sponte, ad eum extenderunt; et cum eum tangeret, sensum illum habuit—sensum possibilitatis, sensum mysterii, sensum vocationis.
Hic erat initium; non finis, sed initium; prima pagina novi voluminis; primus passus novae viae.
Et Secundus, Gaius Valerius Secundus, se ad laborem paravit.
FINIS
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---