← Latin Stories: Cicero Fabulae
###
Corvinus, Rome’s most famous charioteer, shows up at Valerius’s door with a problem: someone wants him dead, and he’s just discovered he was exposed as a baby twenty years ago. The kicker? That same night, Valerius suffered the injury that ended his racing career.
The investigation spirals through Roman high society and Suburan back alleys. Turns out Corvinus is the illegitimate son of a senator who faked his own death during the Sullan proscriptions and has been living under a false name ever since. The senator’s legitimate daughter isn’t the villain — it’s the father himself, panicking that his secret life will unravel.
The real gut-punch: Valerius’s old friend Philocrates was there that night, and he’s the one who got Valerius attacked to keep him quiet. Twenty years of guilt-driven friendship.
Corvinus chooses reconciliation over revenge. Family is complicated.
Gaius Valerius Priscus, cum illo die in tabernam suam ad radices Aventini sitam venisset ibique epistulas a clientibus missas perlegeret, minime exspectavit illum qui paullo post ostium pulsaturus erat; nam qui tandem credidisset aurigam illum clarissimum, cuius nomen per omnes vicos Romae ferebatur cuiusque quadrigae totiens Venetam factionem ad victoriam duxerant, ad procuratorem tam mediocrem accessurum esse?
Sol matutinus per fenestram angustam ingressus tabulas ligneas tegebat quibus negotia sua inscribebat, et Valerius, epistulam quandam de equo emendo relegens, eam dextram quae olim habenas tenuerat digitis fricabat; nam umerus ille, quindecim abhinc annos fractus, frigore matutino semper dolebat, velut monumentum quoddam illius diei quo omnia mutata erant.
Tum pulsatio.
Servus, nomine Davus, qui solus Valerio in illa taberna serviebat, ostium aperuit; et Valerius, cum audivisset voces in vestibulo murmurantis, surrexit ac, fenestram versus ambulans, in vico vidit lecticam pulcherrimam quattuor servis validis portari, cuius aulaea purpura Veneta distincta erant.
Cor eius, etsi invitus, paulo celerius pulsavit; colorem enim illum bene noverat.
Davus intravit vultumque gerebat eum qui nuntium insolitum significat.
Quidam adesse qui se Lucium Aelium Corvinum appellaret dixitque; dominum suum, si vacaret, videre velle affirmavit.
Valerius manum in umerum dolens posuit. Corvinus! Is ipse cuius victoriam in Megalensibus proximis tota Roma celebraverat, cuius nomen pueri in viis clamabant, cuius imago in parietibus cauponarum depicta erat. Cur talis vir ad eum veniret?
Eum admitteret iussit.
Lucius Aelius Corvinus non ita apparuit ut Valerius exspectaverat. Pictores eum semper monstraverant ut heroa quendam, vultu superbo et corpore perfecto; sed qui nunc intrabat, quamquam triginta ferme annos natus erat et corpus aurigae proprium gerebat — brevis enim statura sed robustus, cruribus validis et manibus ab habenis duris callosis — tamen vultum gerebat hominis qui multas noctes non dormivisset.
Sub oculis eius umbrae purpureae erant, et manus illa sinistra, qua habenas tenere solebat, leviter tremebat.
Valerius sellam ostendit, et Corvinus sedit quasi vires eum deficerent.
Silentium.
Valerius, qui diuturnos annos in Circo egerat et multos homines perterritos viderat, hoc silentium non fregit; sciebat enim eos qui auxilium petunt saepe tempore opus habere ut verba inveniant.
Tandem Corvinus locutus est, voce submissa quae tam dissimilis erat a voce illa quam Valerius e curru victorem clamantem audiverat.
Se auxilium petere dixit, auxilium tale quale nemo alius praebere posset; se audivisse Valerium olim ipsum aurigam fuisse, Prasinorum factioni servisse, nunc autem procuratorem esse qui negotia aurigarum curaret; sed praeterea — et hic vox eius titubavit — se audivisse Valerium interdum res perscrutari, res quas alii perscrutari nollent aut non possent.
Valerius leviter caput inclinavit sed nihil dixit. Id quod Corvinus dicebat verum erat, sed non res erat de qua Valerius libenter loqueretur. Procurator aurigarum erat; negotia eorum gerebat, pacta componebat, cum dominis factionum de pretiis contendebat. Quod aliquando, quasi per accidens, quaestiones quasdam solvebat quas magistratus solvere nolebant — id privatum erat.
Corvinus prosequebatur, et nunc verba celerius fluebant.
Se ante viginti annos expositum esse dicebat — ad portas Circi ipsius, nocte quadam post tumultum qui magnas currulas secutus erat. Infantem se fuisse, nondum annum natum. Marcum Aelium Bassum, dominum stabulorum Venetorum, eum invenisse et suscepisse et tamquam filium adoptivisse; se nihil de origine sua scivisse usque ad mensem proximum.
Hic Corvinus substitit, et Valerius vidit in oculis eius non solum timorem sed etiam aliquid aliud — iram fortasse, aut dolorem antiquum qui nunc demum in lucem venisset.
Ante mensem, Corvinus prosecutus est, epistulam accepisse; quis eam misisset nescire, sed in ea scriptum esse se filium esse cuiusdam hominis — nomen non indicatum erat — qui adhuc viveret; se hereditatem petere posse; sed si peteret, moriturum esse.
Valerius frontem contraxit.
Quomodo se filium eius hominis esse epistula demonstravisset interrogavit.
Corvinus manum in sacculum suum misit et tabulam ceratam protulit quam Valerio tradidit. Valerius eam inspexit. Scriptura erat elegans, manu eruditi scripta; verba pauca sed gravia.
Filius eius vivis quem non nosti. Petere potes quod tuum est. Si petes, morieris. Hoc certum est.
Nihil aliud.
Valerius tabulam Corvino reddidit.
Minitationem esse dixit; sed cur Corvinus crederet eam veram esse interrogavit.
Et nunc Corvinus rem dixit quae Valerium, qui multa audiverat, tamen commovit.
Quia, Corvinus inquit, postquam eam epistulam accepisset, hominem ad se missum esse qui eum occidere conatus esset; in stabulo, nocte, cum equos inspiceret; sicam in tergo sensisse, sed equum, bellatorem illum fulvum quem Victoriosum appellabant, caput vertisse et assiliisse et sicarium pepulisse; vulnus leve esse, sed nuntium clarum.
Corvinus tunicam levavit. Sub costa dextra vulnus erat, recens sanatum, longum digitorum quattuor.
Valerius eum inspexit, deinde in sellam suam recidit.
Cur ad se venisset interrogavit, non ad magistratus.
Corvinus risit, sed risus ille amarus erat.
Quia, inquit, magistratus nihil facerent; quia ipse Venetus esset et magistratus Praesinis faverent; quia nemo sciret quis pater eius verus esset et sine ea scientia nulla inquisitio fieri posset. Sed praecipue — et hic Corvinus Valerium oculis fixis aspexit — quia Valerium ipsum aliquid scire arbitraretur.
Valerius immotus mansit.
Quid se scire Corvinus putaret interrogavit.
Corvinus prosequebatur. Se audivisse de illa nocte, nocte qua expositus esset; tumultum magnum fuisse post currulas illas fatales; Praesianos et Venetos in viis pugnavisse; multos mortuos esse. Et in illa eadem nocte — hic Corvinus paulum haesitavit — Valerium ipsum in Circo vulneratum esse, iniuria illa quae curriculam eius finivisset.
Silentium in taberna illo verbo impletum erat, silentium grave velut fumus sacrificii.
Valerius umerum dextrum tetigit, eundem umerum qui illo mane doluerat. Quindecim anni praeterierant, et tamen vulnus antiquum, si vulnus vocari poterat, semper cum eo erat, semper eum monebat illius noctis, illius momenti, illius casus — si casus fuerat.
De illa nocte se parum meminisse respondit. Tantum scire se vulneratum esse, se cum convaluisset aurigam esse non iam potuisse, se vitam novam invenisse debuisse.
Corvinus pronus eum inspexit.
Sed Valerium semper cogitavisse utrum casus verus fuisset dixit, an aliquid aliud; se hoc audivisse inter stabula, inter eos qui tum temporis Valerium noverant.
Valerius surrexit et ad fenestram ambulavit. In vico infra, vita cotidiana procedebat: pistores, fullones, tabernarii, pueri currentes. Mundus qui nihil sciebat de vulneribus antiquis, de quaestionibus non solutis, de infantibus expositis qui nunc aurigae clari erant.
Se cogitaturum esse dixit.
Corvinus quoque surrexit.
Se non multum temporis habere respondit; se sentire aliquem se sequi, observare; se in stabulo non tutum esse; se credere quod, nisi veritas ante kalendas Octobres inventa esset, moriturum esse.
Valerius eum aspexit.
Cur ante kalendas Octobres interrogavit.
Quia tum currulae magnae futuras essent, Corvinus respondit, et quia epistula secunda eo die venisset quae dixisset: Ante ludos morieris, nisi sileas.
Deinde Corvinus sacculum in mensa posuit. Aurei intus sonuerunt.
Se bene soluturum esse dixit. Se nihil aliud nisi veritatem petere. Quis pater eius verus esset. Cur expositus esset. Cur nunc aliquis eum mortuum cuperet.
Valerius sacculum non tetigit.
Se uxorem habere dixit; negotia; vitam tranquillam. Cur se in talia negotia immitteret?
Corvinus ad ostium se vertit, et, priusquam exiret, haec verba dixit quae in mente Valerii multos dies mansura erant:
Quia, inquit, Valerius ipse aliquando expositus fuisset — non infans in porta, sed auriga in Circo, victima facta in nocte illa eadem. Si nollet invenire quis Corvinum occidere vellet, fortasse inveniret quis Valerium ipsum quindecim annos ante destruxisset.
Et, his dictis, Lucius Aelius Corvinus discessit, lecticam suam ascendit, et in turbam Romanam evanuerat antequam Valerius verbum respondere potuisset.
Diu post discessum Corvini Valerius ad fenestram stabat, umerum fricans, sacculum in mensa aspiciens.
Davus intravit et interrogavit num dominus negotium novum accepisset.
Valerius non statim respondit.
Tandem, voce quieta, se nescire dixit.
Sed etiam dum verba dicebat, sciebat ea falsa esse. Nam cor eius iam responderat, cor illud quod semper, cum audiret verba “aliquid non convenit,” quiescere non poterat.
Aliquid non conveniebat. Et quindecim anni silentii satis erant.
FINIS CAPITVLI PRIMI
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Cenam apposuit — panem, olivas, caseum, vinum dilutum — et sedit contra eum, expectans.
Valerius panem fregit sed non edit.
Tandem Martina locuta est, voce illa quieta quam adhibebat cum sciret patientiam meliorem esse quam interrogationem.
Aliquid eum vexare dixit.
Valerius eam aspexit. Viginti annos huic mulieri nupserat, et numquam eum fefellerat, numquam ei mentita erat. Quod ipse non semper idem facere potuerat — id eum urebat, sed sic res erant. Eam protegere volebat, etiam ab ipsa veritate.
Sed hodie — hodie aliquid diversum erat.
Corvinum ad se venisse narravit, aurigam illum Venetum; negotium quoddam proposuisse, negotium periculosum; de infantibus expositis et patribus ignotis et sicariis in tenebris.
Martina immota mansit, sed oculi eius — illi oculi brunnei qui semper plus videbant quam Valerius vellet — angustiores facti sunt.
Se non intellegere cur talia negotia Valerium interessent respondit; eum procuratorem esse, non inquisitorem; si Corvinus in periculo esset, ad magistratus ire debere.
Valerius aquam bibit.
De illa nocte esse dixit, nocte viginti annos ante; de nocte qua ipse vulneratus esset.
Nunc Martina vere immota facta est, et Valerius vidit in vultu eius aliquid quod raro viderat — timorem.
Eam rogare ne perscrutaretur Martina dixit; eum scire quam illa nox eum mutavisset; se non velle eum iterum per illud iter ambulare; se eum amare et nolle eum perdere.
Valerius manum suam super manum eius posuit.
Se quoque eam amare respondit. Sed se quindecim annos interrogavisse quid illa nocte vere accidisset; memoriam suam obscuram esse; se tantum scire vulneratum esse, se postea aurigam esse non potuisse; sed quomodo, et cur, et a quo — id nescire. Et nunc aliquis venisset qui fortasse responsa haberet.
Martina manum suam retraxit.
Valerium semper talia facere dixit, se ipsum in periculum ponere pro aliis; sed hoc diversum esse; hoc de praeterito eius esse; se timere quod, si Valerius veritatem inveniret, veritas eum destrueret.
Valerius surrexit.
Se ad Philocratem iturum esse dixit; eum multa scire de illis temporibus; fortasse adiuvare posse.
Martina quoque surrexit, et Valerius vidit in oculis eius non iam timorem sed illam obstinationem quam bene noverat, illam voluntatem ferream quae sub superficie calida latebat.
Se non prohibituram esse Martina respondit — scire enim se eum prohiberi non posse — sed unum petere: ut veritas, qualiscumque esset, Valerium ad eam reduceret, non ab ea abduceret.
Valerius eam in brachiis tenuit, breviter sed fortiter.
Se promittere respondit.
Sed etiam dum verba dicebat, sensit in corde suo incertitudinem; nam quid si veritas talis esset quae omnia mutaret?
Philocrates in villa sua in Esquilino habitabat, villa tam magnifica ut libertum esse eum qui eam possideret vix crederes. Sed Tiberius Pomponius Philocrates talis erat — vir qui ex servitute ad divitias ascenderat, qui durante proscriptionibus Sullanis (quamquam tum ipse adhuc servus fuerat) intellexerat quomodo bona proscriptorum emi possent pretio infimo, qui postea per commercia orientalia fortunam amplificaverat.
Valerius, cum per atrium ambularet cuius pavimentum tessellis Aegyptiis ornatum erat, iterum sensit illam mixturam affectionis et molestiae quam semper apud Philocratem sentiebat. Amici erant, amici antiqui, et interdum — bene, interdum plus quam amici. Sed Philocrates ad mundum pertinebat quem Valerius numquam plene intellegebat, mundum pecuniae et potentiae et pactorum obscurorum.
Philocrates eum in bibliotheca sua excepit, camera plena voluminibus et tabualis et rebus pretiosis ex omnibus partibus imperii collectis. Ipse recumbebat in lectulo, tunica serica indutus, poculum aureum in manu tenens.
Gaudere se Valerium videre dixit, voce illa blanda quae semper periculum quoddam celabat; sed timere se Valerium non ad amicitiam venisse sed ad negotium.
Valerius sedit et sine ambagibus locutus est.
De Lucio Aelio Corvino scire velle dixit, auriga Veneto; de illa nocte viginti annos ante qua is expositus esset; de tumultu post currulas magnas; et praecipue — hic Valerius Philocratem oculis fixis aspexit — de se ipso, de sua iniuria, de eo quod illa nocte vere accidisset.
Philocrates poculum deposuit. Facies eius, quae modo laeta fuerat, nunc gravior facta est.
Cur nunc, post tot annos, haec interrogari respondit.
Valerius de Corvino narravit, de epistula minatoria, de sicario, de connexione quam Corvinus proposuerat inter se et expositionem.
Philocrates diu tacuit.
Tandem surrexit et ad fenestram ambulavit, Romam despiciens quae sub luna crescente argentea apparebat.
Se Valerio semper amicum fuisse dixit; se multa fecisse pro eo quae Valerius nesciret; se interdum eum protexisse a veritatibus quas nosse non deberet. Sed nunc — nunc fortasse tempus venisset.
Valerius sentit cor suum celerius pulsare.
Quid Philocratem scire interrogavit.
Philocrates se vertit.
Illam noctem memorem esse se dixit, memorem bene; se tum iuvenem fuisse, recens liberatum, iam pecuniam facientem ex bonis proscriptorum. Tumultum magnum fuisse; Praesianos et Venetos in viis pugnantes; sed illum tumultum non spontaneum fuisse — aliquis eum incitaverat, et aliquis eum usus erat ut aliquid aliud tegeret.
Quid tegeret Valerius interrogavit.
Philocrates haesitavit.
Mortem cuiusdam hominis, vel potius simulationem mortis. Illa nocte senatorem quendam “mortuum” esse — in tabulis publicis, in memoria civium. Sed Philocratem hoc scire: illum senatorem non mortuum esse. Eum vidisse, postea, vivum.
Valerius sensit mundum circa se vacillare.
Quis senator Philocratem interrogavit.
Philocrates nomen dixit quod Valerius numquam obliturus erat:
Quintum Servilium Rufum.
Silentium.
Valerius nomen iteravit. Rufus? Ille Rufus qui in listis proscriptionum Sullanis fuerat, cuius bona publicata erant, cuius familia dispersa erat?
Ipse, Philocrates confirmavit. Sed non mortuum esse; se hoc certum scire; se eum vidisse, multis annis post, sub nomine alio viventem.
Sub quo nomine Valerius interrogavit.
Sed Philocrates caput quassavit.
Se plus dicere non posse, nondum; se prius confirmare debere; se Valerium die crastino aditurum esse cum plus sciret.
Valerius surrexit, frustratus.
Cur Philocrates hoc diu celavisset interrogavit; cur numquam dixisset.
Philocrates eum tristi vultu aspexit.
Quia, inquit, Valerium ipsum implicatum esse; quia illa nocte, cum Valerius vulneratus esset, id non per accidens accidisse; aliquem Valerium oppugnasse ut taceret, ut non diceret quid vidisset.
Sed se nihil vidisse Valerius respondit; se nihil meminisse.
Philocrates ad eum accessit et manum in umerum eius dolens posuit.
Fortasse, inquit, Valerium non meminisse quia meminisse non posset, quia mens eius id quod viderat sepelivisset. Sed nunc, si perscrutaretur, memoria fortasse rediret. Quod non semper bonum esset.
Valerius Philocratem diu aspexit.
Se velle scire respondit, qualiscumque veritas esset.
Philocrates suspiravit.
Se intellegere dixit; se Valerium semper intellexisse. Die crastino conventuros esse. Sed Valerium prudentem esse debere; eos qui Corvinum mortuum vellent, fortasse iam scire Valerium perscrutari.
Valerius domum rediit, sed non dormivit.
FINIS CAPITVLI SECVNDI
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Mane sequenti Valerius ad stabula Venetae factionis ivit, quae ad extremum Circum Maximum sita erant, ubi odor equorum et fimi et sudoris aerem implebat odore illo familiari quem Valerius, etsi iam quindecim annos a curriculis absens, numquam oblitus erat.
Olim hic vivere solebat — non in his stabulis, sed in Prasinis, quae non procul aberant — et nunc, cum per portas ambularet et videret aurigas iuvenes equos exercentes, sentit in pectore suo dolorem illum antiquum, dolorem desiderii rei amissae.
Sed non erat tempus sentiendi. Opus erat inveniendi.
Marcus Aelius Bassus, pater adoptivus Corvini, dominus horum stabulorum erat, vir sexagenarius vultu severo et corpore adhuc robusto. Valerius eum invenerat in cella quadam ubi tabulae rationum servabantur, sedentem inter volumina et acta, quasi nihil temporis praeteriisset ex quo filius eius aurigam illustrem se petitum esse dixisset.
Bassus, cum Valerium vidisset, surrexit, et Valerius vidit in oculis eius aliquid — cognitionem? timorem? — quod statim celavit vultu illo impenetrabili quem domini factionum per longos annos discerent.
Valerium venisse audivisse se dixit; Corvinum de eo locutum esse; se intelligere Valerium quaestiones habere.
Valerius sedit nec invitatus.
De illa nocte interrogare velle se dixit, nocte qua Corvinus inventus esset; de omnibus quae Bassus meminisset.
Bassus quoque sedit, lente, quasi membra eius gravia essent.
Se noctem illam numquam obliturum esse respondit. Tumultuosam fuisse; pugnas in viis; se nocte tarda ad stabula redisse ut equos inspiceret — timebat enim ne in confusione aliquid eis accidisset. Et ad portam, in cista lignea, infantem invenisse, vivum sed frigidum, panniculis sordidis involutum.
Aliquid cum infante fuisse Valerius interrogavit — aliquod signum, epistulam?
Bassus haesitavit, tantum momentum, sed Valerius id vidit.
Nihil, Bassus respondit; nihil nisi infantem ipsum.
Valerius eum oculis fixis aspexit.
Cur eum suscepisset interrogavit; cur non ad aediles tulisset, ut mos esset?
Bassus manus suas aspexit, manus illas duras quae tot annos habenas tenuerant, quae tot equos curaverunt.
Se nescire, inquit; se tantum scire cum illum infantem vidisset, non potuisse eum relinquere; uxorem suam, quae tum adhuc vivebat, filios nullos habere potuisse; deos fortasse infantem misisse.
Valerius sensit aliquid non convenire. Talis vir, tam durus, tam practicus, non erat is qui de deis et fato loqueretur.
De epistula recenti interrogavit, epistula minatoria quam Corvinus acceperat.
Bassus frontem corrugatam habuit.
Se de epistula nihil scire respondit; Corvinum sibi nihil dixisse; filium suum se timere non deverere, eum aurigam optimum esse, inimicos multos habere qui eum invidere.
Sed Corvinum dixisse aliquem eum mortuum velle, Valerius instetit; aliquem de patre eius vero scire.
Nunc Bassus oculos avertit.
Se patrem Corvini esse respondit, unicum patrem quem Corvinus haberet; se eum aluisse, educavisse, omnia dedisse; quis ille “pater verus” esset — aliquis qui infantem in porta reliquisset tamquam quisquilias — talis homo patrem vocari non mereretur.
Valerius haec verba audivit et sensit in eis et veritatem et celationem. Bassus de filio suo curabat — id certum erat. Sed aliquid aliud erat, aliquid quod non dicebat.
Aliquid aliud interrogare se velle Valerius dixit. De se ipso. De nocte eadem. Bassum meminisse se interrogavit quid sibi illa nocte accidisset — se enim aurigam Prasinum fuisse, iuvenem, et illa nocte vulneratum esse.
Bassus eum aspexit, et Valerius vidit in oculis eius aliquid mutare — quasi porta quaedam clauderetur.
Se parum meminisse Bassus respondit; confusionem magnam fuisse; multos vulneratos esse; de Valerio speciatim nihil scire.
Mentiebatur. Valerius id sciebat, tam certe quam sciebat solem oriri. Sed probare non poterat.
Surrexit.
Se rediturum esse dixit, cum plus sciret; Bassum interim cogitare debere utrum veritas melior esset an silentium; nam aliquem Corvinum mortuum velle, et nisi invenirent quis et cur, filius eius periculum mortis habiturum esse.
Bassus nihil respondit, sed Valerius, cum discederet, sensit oculos eius in tergo suo fixos, oculos plenos secretorum quae viginti annos celaverat.
Extra stabula, Valerius substitit et aerem profunde hausit.
Iuvenis quidam ad eum accessit, stabularius ex vestitu, et voce summissa locutus est.
Se vidisse dominum cum eo loquentem dixit; se aliquid scire quod fortasse ei interesset; sed non hic, non nunc; si Valerius ad tabernam Gallinae Rufae in Subura venire vellet, hora nona, se ibi futurum.
Priusquam Valerius respondere posset, iuvenis abiit, inter equos et servos evanescens.
Valerius horologium solare in foro aspexit. Adhuc horae multae usque ad nonam. Interim, alium fontem consulere poterat.
Tabulas publicas. Si senator quidam viginti annos ante “mortuus” erat, id alicubi inscriptum esse debebat.
Ad tabularium ivit.
FINIS CAPITVLI TERTII
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Tabularium Romanum, illud aedificium magnum quod in clivo Capitolino stabat, omnia acta publica rei publicae continebat — census, testamenta, leges, et, quod nunc Valerium maxime intererat, tabulas proscriptionum Sullanarum.
Valerius, qui per multos annos negotia aurigarum gesserat, quosdam scribas ibi noverat; nam in contractibus equorum emendorum saepe opus erat documenta antiqua consulere. Hodie Numerium Calidium adiit, senem calvum qui inter volumina vivere videbatur, cuius digiti semper atramento nigri erant.
Calidius, cum Valerium vidisset, surrexit et eum salutavit, rogans quid desideraret.
Valerius de Quinto Servilio Rufo interrogare se velle dixit, senatore qui in proscriptionibus Sullanis periisset; tabulam mortis eius videre velle; circumstantias scire velle.
Calidius frontem corrugatam habuit.
Rufum? Nomen sibi notum esse dixit; familiam illam antiquam fuisse; sed cur Valerius talia interrogaret?
Valerius respondit negotium quoddam curare se in quo nomen illud apparuisset; nihil grave esse; tantum confirmare velle quaedam facta.
Calidius humeros sustulit et ad armaria abiit.
Post horam — nam tabulae proscriptionum multae erant et male ordinatae — Calidius cum volumine quodam polverulento rediit quod super mensam posuit.
Ecce, inquit; Q. Servilius Rufus; proscriptus die ante Kalendas Novembres, anno DCC ab urbe condita; bona publicata; nomen in tabulis mortuorum inscriptum die Iduum Novembrium eiusdem anni.
Valerius calculum fecit. Id erat viginti et unus annos ante — annus ante Corvini expositionem.
Se plus scire velle dixit; de familia eius, de bonis, de circumstantiis mortis.
Calidius volumen explicavit et digito secutus est.
Familia: uxorem habuisse, Serviliam, quae post proscriptionem in domum patris rediisset et postea, duobus annis post, viro cuidam equestri nupsisse — nomen ibi scriptum erat quod Valerium percussit: Gaio Cassio Longo.
Valerius nomen repetivit. Longum cognoscere se dixit; equitem divitem esse, vilam prope portam Capenam habere.
Calidius adnuit.
Ipsum esse confirmavit; Longum viduam Rufi in matrimonium duxisse bonaque eius — quae non publicata erant quia ad uxorem pertinebant — sic servasse.
Valerius hoc cogitavit. Si Rufus, ut Philocrates dixerat, non vere mortuus erat sed sub alio nomine vivebat — num possibile erat ipsum Longum esse?
Sed non — Longus Serviliam duxerat, uxorem Rufi. Certe ipsa uxor maritum suum recognovisset.
Nisi — nisi ipsa quoque sciret. Nisi ipsa quoque particeps esset.
De liberis Valerius interrogavit; Rufum liberos habuisse?
Calidius volumen inspexit.
Filiam, inquit; Serviliam minorem; quinque annos natam tempore proscriptionis. Nunc mulierem esse oporteret, viginti sex annos natam, si adhuc viveret.
Et vivebat, cum Longo habitare deberet, qui vitricus eius erat.
Valerius aliud interrogavit — de rebus mortis Rufi.
Calidius caput quassavit.
Hoc in tabulis non esse respondit; tantum diem mortis inscriptum esse; fortasse in actis diurnis illius anni plus inveniri posset, si Valerius quaerere vellet.
Valerius acta diurna petivit.
Post aliam horam, invenit quod quaerebat — brevem notitiam in actis diurnis urbis:
Q. Servilius Rufus, senator proscriptus, mortuus inventus est in vico Tuscus, nocte tumultus magni qui currulas Circenses secutus est. Corpus crematum est ut mos est.
Valerius haec verba bis legit.
Nocte tumultus. Eadem nocte qua Corvinus expositus erat. Eadem nocte qua ipse vulneratus erat.
Corpus crematum. Quod significabat nullum corpus agnosci potuisse. Facile erat hominem “mortuum” declarare si corpus statim cremaretur.
Valerius Calidio gratias egit et discessit, mente plena cogitationum.
Hora nona ad tabernam Gallinae Rufae venit, cauponam sordidam in Subura ubi plebs infima bibere solebat. Valerius, quamquam tali loco non assuetus, intravit et circumspexit.
In angulo obscuro iuvenis ille ex stabulis sedebat, poculum vini ante se, vultum sollicitum gerens.
Valerius apud eum sedit.
Iuvenis, cuius nomen Titinius erat, voce summissa locutus est.
Se iam decem annos in stabulis Venetis laborare dixit; se multa vidisse et audivisse; se scire dominum Bassum non omnia dixisse quae sciret.
Valerius eum progredi iussit.
Titinius aquam bibit — non vinum, Valerius notavit; prudens erat.
Se audivisse, inter servos antiquiores, de nocte illa viginti annos ante narrari; de infante in porta invento; sed etiam aliquid aliud — de viro quodam qui illa nocte ad stabula venisset, viro qui cum Basso locutus esset, qui aliquid ei tradidisset.
Quid tradidisset Valerius interrogavit.
Titinius humeros sustulit.
Nescire se dixit; tantum audivisse aliquid traditum esse — infantem fortasse, sed etiam aliquid aliud, pecuniam fortasse, vel documentum quoddam.
Virum illum descripsissetne aliquis Valerius interrogavit.
Titinius haesitavit.
Se audivisse eum nobilem fuisse — non servum, non libertum, sed virum ingenuum, bene vestitum; sed vultum eius nemo vidisset quia nocte obscura erat et quia — hic Titinius vocem demisit — quia ille homo quendam servum, qui eum videre conatus erat, die proximo mortuum inventum esse.
Valerius frigus sensit.
Titinius pecuniam petivit, quam Valerius dedit, et discessit, inter turbam cauponae evanescens.
Valerius diu solus sedit, cogitans.
Senator “mortuus” qui fortasse non mortuus erat. Infans expositus. Vir nobilis qui infantem ad stabula tulerat. Servus qui nimis viderat et mortuus erat.
Et ipse, Valerius, vulneratus eadem nocte, memoria deleta.
Quid viderat?
Surrexit et domum rediit, ubi Martina eum expectabat, et illa nocte, primum post multos annos, de nocte illa somniavit — fragmenta, imagines, voces — et evigilans sudore madidus erat, cor pulsans, et in auribus eius vox quaedam resonabat, vox quam non agnoscebat:
Tace, aut morieris.
FINIS CAPITVLI QVARTI
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Die proximo Valerius ad domum Philocratis rediit, ut promissum erat. Philocrates eum in horto excepit, inter rosaria et fontes, loco tam tranquillo ut difficile esset credere de morte et periculis hic loqui.
Philocrates vultum gravem gerebat.
Se nocte praeterita perscrutatum esse dixit; se confirmavisse quod suspicatus erat: Quintum Servilium Rufum non mortuum esse.
Valerius dixit se quoque invenisse — in tabulario, in actis — Rufum “mortuum” esse eadem nocte qua Corvinus expositus erat, sed corpus crematum esse, nullam certam agnitionem.
Philocrates adnuit.
Rufum vivere, inquit, sub nomine alio; et — hic Philocrates paulum haesitavit — se scire quo nomine.
Valerius expectavit.
Gaium Cassium Longum, Philocrates inquit.
Valerius immotus mansit, quamquam intus cor eius celerius pulsabat. Longum? Virum qui viduam Rufi duxerat? Qui vitricus filiae Rufi erat?
Quomodo hoc possibile esset interrogavit; uxorem suam non agnovisse?
Philocrates amaram risit.
Uxorem scire, inquit; Serviliam scire ab initio; eam Rufo adiuvisse ut mortem simularet; eam postea eum rursus “duxisse” sub nomine novo ut bona familiae servarentur.
Valerius hoc cogitavit. Matrimonium ficticium — non, matrimonium duplex cum eodem viro sub duobus nominibus. Audax erat, periculosum, sed — si nemo sciret — possibile.
Sed uxor sola non sufficiebat ut filium exponeret, Valerius instetit; cur Rufus — vel Longus, vel quodcumque nomen — cur infantem suum exposuisset?
Philocrates suspiravit.
Quia, inquit, infans non ex uxore erat.
Silentium.
Rufum ancillam habuisse Philocrates prosecutus est, ancillam Graecam nomine Chrysidem, quam amaverat — vere amaverat, non tantum concubitu — et ex ea filium habuisse. Cum proscriptio venisset, cum Rufus “mori” deberet ut viveret, quid de infante faceret? Uxor Servilia infantem in domo sua tolerare noluit — alienum sanguinem, servilis sanguinis; minabatur se omnia revelaturum esse nisi infans abiceretur. Rufus, inter amorem ancillae et vitam suam et uxoris voluntatem pressus, delegisset.
Infantem exposuisset.
Valerius sensit in pectore suo iram et tristitiam mixtam.
Ancillam, Chrysidem — quid de ea accidisset interrogavit.
Philocrates manum agitavit.
Venditam esse, inquit; alio quo missam esse; Rufum eam retinere non potuisse sine suspicione movenda; sed — et hic Philocrates Valerium oculis significantibus aspexit — se audivisse eam adhuc vivere.
Valerius se pronum fecit.
Ubi esset interrogavit.
Philocrates tabulam ceratam protulit in qua nomen et insula scripta erant.
In Subura, inquit; non procul a tabernam Gallinae Rufae ubi heri fuerat; ancillam lanificam esse, in officina quadam; nomen eius nunc esse Chrysin — sine “-idem” — quasi libertam.
Libertam? Valerius interrogavit.
Philocrates humeros sustulit.
Aliquis eam emisse et liberavisse, inquit; quis, nescire; fortasse ipsa narrare posset.
Valerius officinam lanificam invenit in insula alta et sordida, ubi mulieres per diem telas texebant et lanas carminabant. Odor lanae et tincturarum aerem implebat.
Chrysin rogavit, et serva quaedam ad scalas eum duxit, usque ad tabulatum summum ubi camera parva erat, fenestra unica lumen praebente.
Mulier quinquaginta ferme annorum ibi sedebat, tela in manibus, vultu illo qui olim pulcher fuerat sed nunc laboribus et tristitia marcescebat. Sed oculi — oculi adhuc vividi erant, oculi brunnei qui Valerium statim examinaverunt.
Quis esset et quid vellet mulier interrogavit, voce quae adhuc accentum Graecum servabat.
Valerius sedit in scamno unico.
De filio eius loqui velle se dixit.
Mulier — Chrysis — immota facta est, et Valerius vidit in vultu eius dolorem antiquum qui numquam sanuerat.
Se nullum filium habere respondit.
Valerius leniter prosecutus est.
De infante loqui se dixit qui viginti annos ante expositus esset; qui nunc vir esset, auriga clarissimus; qui scire vellet quis eum genuisset et cur abjectus esset.
Chrysis telam deposuit. Manus eius tremebant.
Eum vivere interrogavit, voce quae vix audibilis erat.
Vivere, Valerius confirmavit; Lucium Aelium Corvinum vocari; totam Romam eum cognoscere; eum fortem et bonum esse.
Chrysis oculos clausit, et Valerius vidit lacrimas per genas eius fluere.
Diu tacuit. Deinde, voce fracta, loqui coepit.
Se amare coepisse dominum suum, Quintum Servilium Rufum; se scire id stultum fuisse, periculosum; sed cor non imperari. Eum quoque se amavisse — vel ita credidisse. Cum gravida facta esset, se speravisse — quid? nescire. Sed tum proscriptio venisset. Omnia mutata esse.
Dominum dixisse se debere “mori” ut viveret; se non posse infantem retinere; uxorem noluisse; se debere infantem exponere, sed se curaturum esse ut aliquis eum inveniret, ut bene curaretur.
Se rogavisse, supplicavisse, Chrysis prosecuta est; se dixisse se cum infante fugere posse, eum numquam visurum esse; sed eum noluisse — timuisse se confugituram esse et omnia revelaturum.
Itaque nocte quadam aliquis venisset et infantem ex manibus eius rapuisset. Se audiisse eum plorantem dum eum auferrent. Numquam eum iterum vidisse.
Usque ad hodie, Chrysis addidit, voce vix audibili.
Valerius paulum tacuit, permittens verba subsidere.
Deinde interrogavit quis eam liberavisset.
Chrysis oculos aperuit.
Nescire se dixit; multis annis post proscriptionem, aliquem ad dominum suum — eum qui eam emerat — venisse et pretium soluisse pro libertate sua. Nomen non reliquisse. Pecuniam tantum.
Valerius suspicabatur sed non dixit.
Aliud interrogavit. De nocte illa. De tumultum. De aliis qui implicati essent.
Chrysis frontem contraxit.
Se parum scire respondit; se tantum scire dominum — Rufum — non solum egisse; adiutores habuisse, amicos qui eum celaverant, qui mortem simulatam ordinaverant. Unum nomen audivisse, olim: Bassus.
Valerius non se commovit, quamquam intus confirmationem sensit.
De alio interrogavit — de iuvene quodam, auriga Prasino, qui eadem nocte vulneratus esset.
Chrysis caput quassavit.
Nescire se dixit; se illa nocte in cubiculo suo clausam fuisse, plorantem, infantem amissum; quid extra accidisset nescire.
Valerius surrexit.
Gratus esse se dixit; se curaturum esse ut Corvinus sciret matrem suam vivere; se credere eum velle eam videre.
Chrysis eum manu tenuit.
Ei dicere, inquit, voce urgente; ei dicere se eum numquam non amavisse; se omni die de eo cogitavisse; se noluisse eum perdere; patrem suum — ei dicere patrem suum non malum hominem esse, sed debilem, inter multas res pressus; se utrumque amavisse et utrumque perdidisse.
Valerius promisit se haec dicturum esse.
Sed cum discederet et in scalas descenderet, cogitavit de verbis Chrysidis: patrem non malum sed debilem. Fortasse ita erat. Sed debilitas mortem paene attulerat — et Corvino, et sibi ipsi, et servis qui nimis viderant.
Debilitas interdum peior erat quam malitia.
FINIS CAPITVLI QVINTI
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Valerius, cum ab insula Chrysidis discederet et per vicos Suburae ambularet, sensit — non vidit, sed sensit — aliquem se sequi.
Post tot annos in Circo, ubi periculum semper praesens erat, ubi aurigae adversarii interdum non tantum in curriculo sed etiam extra eum nocere conabantur, Valerius sensum quendam innatum evolverat, sensum illum animalem qui periculum olfaceret priusquam mens cognosceret.
Non respiciens, ambulationem suam mutavit — non fugit, quod suspicionem movisset, sed iter per vicos flexuosos cepit, per tabernam intrando et per aliam portam exeundo, per angiportum angustum ubi duo homines vix simul ambulare possent.
Sed qui eum sequebantur — duo esse videbatur — periti erant. Non abierunt. Non aberraverunt.
Valerius ad murum quendam pervenit qui viam claudebat. Angiportum caecum erat.
Error. Vel — fortasse non error. Fortasse ad hoc compulsum se esse.
Se vertit.
Duo viri stabant ad finem angiporti, uterque sicam in manu tenens. Non magni erant sed compacti, musculosi, vultu illo vacuo quem sicarii professionali gerebant, vultu hominum quibus mors nihil significabat.
Quid vellent Valerius interrogavit, voce quam tranquillam facere conatus est.
Unus eorum — brevior, vultu cicatricoso — locutus est.
Eum nimis interrogare dixit; eum debere cessare; eum debere domum redire et negotia sua curare et Corvinum et Rufum et omnia obliviscere.
Qui eos misisset Valerius interrogavit.
Alter ridet, et in risu illo nihil laetum erat.
Id non interest, inquit; id tantum interest: si Valerius non cessavisset, moriturum esse; non hodie — hodie admonitio erat — sed proxime.
Valerius contra murum se pressit, manus quaerens aliquid quo se defenderet. Nihil invenit nisi lapides solutos ad pedes suos.
Brevior sicarius accessit, sicam elevans.
Se non occidere velle dixit, nondum; sed doloris aliquid dare, ut Valerius meminisset.
Et tum — tum aliquid accidit quod Valerius numquam plene explicare potuit.
Cum sicarius sicam versus eum moveret, Valerius vidit — non oculis corporis sed oculis mentis — vidit imaginem: eandem sicam, idem lumen in lamina, sed viginti annos ante, in loco alio, cum ipse iuvenis esset et aliquis ad eum curreret et —
Impetus ille innatus qui viginti annos dormiverat subito evigilavit.
Corpus Valerii, antequam mens cogitaret, se movit — declinans, torquens, lapidem e terra rapiens et proiciens, non ad corpus sicarii sed ad faciem, ad oculos.
Sicarius exclamavit et manum ad oculos tulit, et in illo momento Valerius prorupit, umerum dextrum — illum umerum vulneratum — in pectus alterius sicarii agens.
Dolor per totum corpus fulguravit, sed et momentum erat, et Valerius per intervallum inter duos sicarios irrupit et cucurrit.
Post se audivit eos clamantes, pedes currentes, sed Valerius vicos Suburae bene noverat — post tot annos negotiorum cum aurigis qui hic habitabant — et per labyrinthos fugit, per tabernas et aedificia et angulos, donec tandem, anhelans et sudans et dolore confectus, ad viam latiorem pervenit ubi turba densa eum protegebat.
Non restitit donec ad domum suam in Aventino pervenisset.
Martina, cum eum vidisset — vestem laceratam, vultum pallidum, umerum manu tenentem — nihil dixit. Aquam calidam attulit et unguenta et lintea, et vulnus eius — umerus antiquus iterum inflammatus, sed nihil fractum — curavit, tacite, efficienter.
Tantum cum finiisset curavit interrogavit quid accidisset.
Valerius ei narravit — de sicariis, de admonitione, de fuga. Sed etiam aliquid aliud narravit, aliquid quod magis eum perturbabat.
De visione loqui coepit; de imagine quae in mente sua apparuerat in illo momento periculi; de sica et lumine et iuvene currente.
Se credere memoriam suam redire dixit; fragmenta tantum, imagines sine contextu; sed aliquid in mente sua movere, aliquid quod viginti annos sepultum fuerat.
Martina manum eius tenuit.
Quid vidisset interrogavit.
Valerius oculos clausit, conans imaginem retinere.
Sicam vidisse se dixit, sicam versus se venientem; aliquem post se clamavisse; se se vertisse et — et nihil. Memoriam ibi finiri. Sed sensisse — sensisse se non solum pulsatum esse sed aliquid vidisse, aliquid quod videre non debebat.
Martina diu tacuit.
Tandem locuta est, voce quieta.
Eum interrogare velle aliquid se dixit, et eum debere vere respondere.
Valerius adnuit.
Utrum veritatem invenire vellet, etiam si veritas periculosa esset, etiam si veritas omnia mutaret — utrum id vere vellet?
Valerius de hoc cogitavit.
Viginti annos vixerat cum vulnere quod non solum corporis erat sed etiam mentis — cum ignorantia, cum interrogationibus non responsis, cum sensu semper praesente aliquid magnum ei ereptum esse. Carriculum suum perdiderat. Partem vitae suae perdiderat. Et numquam sciverat cur.
Nunc, primum, occasio erat sciendi.
Velle se dixit.
Martina eum diu aspexit, et Valerius vidit in oculis eius non iam timorem sed illam determinationem quam amabat.
Tum se quoque velle dixit; se diu timuisse; sed nunc — nunc melius esse scire, etiam si scientia doloret, quam in tenebris manere.
Se cum eo ire velle, inquit.
Valerius caput quassavit.
Periculosum esse respondit; sicarios vidisse; eos non lusisse.
Martina surrexit.
Id scire se respondit; sed eum suum maritum esse; pericula eius pericula sua esse; se non domi sedere dum ipse in mortem curreret.
Valerius eam aspexit — hanc mulierem quam viginti annos amaverat, quae semper fortior fuerat quam apparebat, quae eum per omnia sustinuerat — et sensit in pectore suo amorem et gratitudinem et, primum post multos dies, aliquid simile spei.
Bene esse, inquit; sed eam prudentem esse debere.
Martina risit, breviter.
Se semper prudentiorem eo fuisse respondit.
Et in hoc, Valerius cogitavit, veritas erat.
FINIS CAPITVLI SEXTI
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Postridie Valerius, quamquam umerus adhuc dolebat, ad Philocratem rediit — sed hac vice non solus venit; Martina cum eo venit, et in oculis eius illa determinatio erat quae non argumentis vinci poterat.
Philocrates, cum eos vidisset, supercilia sustulit.
Valerium uxorem in negotia periculosa ducere videri dixit.
Martina respondit antequam Valerius posset.
Se ipsam venisse dixit, non ductam esse; se velle scire quid Philocrates sciret et cur diu celavisset; se enim multos annos cum viro suo vixisse qui vulnere antiquo laboraret, et se nunc velle scire quid vere accidisset.
Philocrates eam diu aspexit, deinde, leviter capite inclinato, eos in bibliothecam suam duxit.
Hodie magis serius apparebat; non recumbebat sed sedebat, et poculum aureum quod solitum habebat aberat.
Se intellegere tempus venisse loquendi dixit; sicarios missos esse — id scivit, habebat fontes — et rem nunc periculosam esse; melius esse omnia scire quam partem tantum.
Valerius et Martina sederunt et expectaverunt.
Philocrates suspiravit et loqui coepit.
Se tempore proscriptionum iuvenem fuisse dixit, recens liberatum, iam pecuniam facientem ex bonis proscriptorum — id Valerium iam scire. Sed quod Valerius fortasse non sciret: se non solum bona emisse sed etiam — interdum — proscriptis ipsis adiuvisse.
Quomodo adiuvisse Valerius interrogavit.
Philocrates manus aspexit.
Quosdam adiuvisse fugere, inquit; quosdam adiuvisse mortem simulare; id lucrativum fuisse — proscripti pecuniam dabant ut viverent — sed etiam — et hic Philocrates paulum haesitavit — interdum vere adiuvare voluisse; non omnes proscripti mali fuerant; quidam tantum politicam partem erroneam elegerant.
Valerius intellegebat. Philocrates non erat vir simplex; numquam fuerat. Malus et bonus in eo mixti erant, sicut in omnibus hominibus.
De Rufo interrogavit.
Philocrates adnuit.
Rufum unum ex illis fuisse quibus adiuvisset confirnavit; senatorem bonum fuisse, non crudelem, non corruptum — tantum amicum hominis qui Sullae inimicus erat. Se ei adiuvisse mortem simulare; se corpus quoddam — mortuum iam, ex carcere — procuravisse quod pro eo cremaretur; se documenta falsificavisse.
Et infantem? Martina interrogavit.
Philocrates oculos avertit.
De infante nihil scivisse, inquit — tum. Postea tantum audivisse. Se credidisse Rufum eum secum ducturum esse ubi fugeret. Sed Rufus — Rufus uxori cesserat.
Et post proscriptiones? Valerius interrogavit. Rufum sub nomine Longi vixisse?
Philocrates adnuit.
Id se ordinasse confirmavit; Longum nomen fictum fuisse; Rufum Romam redisse, post duos annos, sub nomine novo, et uxorem suam — quae omnia sciebat — iterum “duxisse.” Nemo suspicatus erat. Rufus vir honestus vixerat, quietus, divitias suas prudens expendens.
Usque quo? Valerius interrogavit.
Usque ad nunc, Philocrates respondit. Usque quo aliquis veritatem invenerit et minari coeperit.
Quis minatus esset?
Hic Philocrates caput quassavit.
Nescire se dixit; sed suspicari. Epistulas minatorias elegantes esse — scriptura eruditi; et — hic Philocrates Valerium significanter aspexit — quis in domo Rufi/Longi educata esset, quis hereditatem amitteret si Corvinus agnosceretur?
Filiam, Valerius respondit. Serviliam.
Ipsam, Philocrates confirmavit. Se credere Serviliam aliquo modo veritatem de Corvino invenisse; eam epistulas misisse ut Corvinum terreret; eam fortasse sicarios quoque misisse.
Martina intervenit.
Sed cur? interrogavit. Pecuniam habebat; vitricus eam amabat; quid amitteret?
Philocrates tristem risit.
Omnia, inquit. Si Corvinus ut filius Rufi agnosceretur, filius masculus heres principalis esset, etiam si illegitimus; Servilia, quae se heredem unicam credebat, ad partem minorem reduceretur. Et praeterea — si veritas de Rufo revelaretur, de morte simulata, de vita sub nomine falso — tota familia in discrimen veniret; bona fortasse confiscarentur; Servilia omnia perderet.
Valerius hoc cogitavit.
Aliquid non conveniebat, inquit.
Philocrates eum interrogante vultu aspexit.
Si Servilia Corvinum mortuum vellet, Valerius explicavit, cur epistulam misisset quae eum de patre suo doceret? Cur non tantum sicarium mitteret sine admonitione?
Philocrates diu tacuit.
Tandem respondit se nescire; id unam ex quaestionibus esse quae responsum non haberent; fortasse Servilia primo tantum terrere voluisset; fortasse sicarii ab alio missi essent; fortasse — fortasse aliquid de tota re nondum intelligerent.
Valerius surrexit.
Se cum Servilia loqui velle dixit.
Philocrates quoque surrexit.
Id periculosum esse dixit; Serviliam potentem esse, callidam; si ipsa sicarios misisset —
Valerius eum interrupuit.
Se iam pulsatum esse dixit; sicarios iam missos esse; periculum iam praesens esse; melius esse ad fontem ire quam expectare donec fontes ad se veniret.
Philocrates eum diu aspexit, deinde adnuit.
Se adiuturum esse dixit; se occasionem ordinaturum esse ut Valerius cum Servilia loqui posset — loco publico, tuto. Sed Valerius prudentem esse deberet.
Martina Philocratem interrogavit.
Cur eum adiuvisset interrogavit — Valerium, per tot annos; cur de eo curavisse.
Philocrates eam aspexit, et in oculis eius Valerius vidit aliquid quod raro viderat — vulnerabilitatem.
Quia, Philocrates respondit, Valerium amari; quia Valerius vir bonus esset, vir qualis Philocrates ipse numquam esse potuisset; quia — et hic vox eius leviter tremuit — quia illa nocte, viginti annos ante, Philocrates praesens fuisset cum Valerius vulneraretur, et nihil facere potuisset, et numquam sibi ignovisset.
Valerius eum obstupefactus aspexit.
Philocratem praesentem fuisse interrogavit.
Philocrates caput demisit.
Se ibi fuisse confirmavit; se vidisse quid accidisset; sed — sed se non adiuvare potuisse; se iuvenem fuisse, timidum, sine armis; se abscondisse et vidisse —
Quid vidisse? Valerius voce acuta interrogavit.
Philocrates oculos sustulit, et in eis lacrimae erant.
Valerium aliquid vidisse, inquit; aliquid quod videre non debebat; aliquos eum pulsavisse; se — se putavisse eum mortuum esse; sed postea —
Se nihil fecisse, Philocrates addidit, voce fracta; se fugisse et nihil dixisse et per viginti annos culpam portavisse.
Silentium in bibliotheca erat, silentium grave ut mors.
Tandem Valerius locutus est.
Quid vidisset, interrogavit — se ipsum, illa nocte, quid vidisset antequam pulsaretur?
Philocrates caput quassavit.
Nescire se dixit; se non satis prope fuisse; se tantum vidisse Valerium per umbras currentem, deinde viros eum capientes, deinde —
Deinde? Martina suaviter urgebat.
Deinde virum quendam venientem, Philocrates prosecutus est, virum nobilem vestibus, qui aliquid dixisset — Philocrates non audivisse quid — et qui tum sicam protulisset et —
Et umerum Valerii vulneravisse, Valerius complevit, voce vacua.
Philocrates adnuit, et nunc lacrimae libere fluebant.
Se paenituisse, inquit; se semper paenituisse; se per tot annos Valerio adiuvisse ut culpam expiaret; sed culpam numquam plene expiare potuisse.
Valerius ad eum accessit et manum in umerum eius posuit — in umerum sinistrum, non dextrum, non illum vulneratum.
Se intellegere dixit; se non irasci; se — se gaudere tandem veritatem scire.
Philocrates eum aspexit, oculis madidis.
Valerium meliorem hominem esse se dixit.
Valerius caput quassavit.
Se tantum hominem esse respondit qui quaestiones haberet quae responsis indigerent.
Et nunc, se iturum esse ad eas responsa quaerenda.
FINIS CAPITVLI SEPTIMI
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Philocrates, ut promiserat, occasionem ordinavit: convivium quoddam parvum apud amicum communem, ubi Servilia praesens futurus erat et ubi Valerius eam adire posset sine suspicione nimia.
Domus erat in Palatio, non longe a templo Magnae Matris, et convivium erat elegans sed non magnificum — decem convivae, cibus bonus, vinum melius. Valerius et Martina invitati erant ut “amici Philocratis” — quod verum erat — et nemo interrogavit cur procurator aurigarum in tali coetu esset.
Servilia in lecto mediano recumbebat, mulier viginti sex annorum vultu acuto et oculis intellegentibus. Non pulchra erat modo quo matronae Romanae pulchrae esse volebant — non mollis, non blanda — sed quandam vim habebat, quandam praesentiam quae oculos attrahebat.
Valerius eam observavit per convivium, notans quomodo cum aliis loqueretur, quomodo rideret, quomodo — interdum — oculos circa cubiculum moveret quasi periculum quaerens.
Post cenam, cum convivae per hortos ambularerent et vinum biberent, Valerius occasionem invenit eam solam alloquendi, prope fontem ubi aqua leniter murmuraret.
Serviliam Valerium spectare velle dixit.
Servilia eum oculis acutis aspexit.
Procuratorem aurigarum esse eum audivisse respondit; cur talis vir eam spectare vellet?
Valerius de Corvino loqui se velle dixit.
Servilia immota mansit, sed Valerius vidit — tantum momentum — musculum quendam in maxilla eius tendere.
Corvinum aurigam esse respondit; victorias eius audivisse; quid de eo dicere posset?
Valerius propius accessit, vocem demittens.
De fratre eius loqui se velle dixit.
Nunc Servilia vere immota facta est, et in oculis eius Valerius vidit — non timorem, sed calculationem, mentem rapidam possibilitates ponderantem.
Se nullum fratrem habere respondit.
Valerius prosecutus est.
De infante loqui se dixit qui viginti annos ante expositus esset; de filio Quinti Servilii Rufi ex ancilla Graeca nato; de eo qui nunc Lucius Aelius Corvinus vocaretur.
Servilia tacuit, et Valerius expectavit.
Tandem locuta est, voce bassa sed firma.
Quid Valerium velle interrogavit; pecuniam? silentium emere? quanto?
Valerius caput quassavit.
Nihil se velle respondit, nisi veritatem; Corvinum clientem suum esse; eum in periculo mortis esse; epistulas minatorias accepisse; sicarios contra eum missos esse; se quaerere quis haec fecisset et cur.
Servilia eum diu aspexit.
Et se suspicari dixit.
Valerius nihil respondit.
Servilia risit, sed risus ille amarus erat.
Valerium callidum esse dixit; se non negaturum esse quod iam sciret; sed se dicere non fuisse.
Valerius expectavit.
Servilia ad fontem se vertit, aquam aspiciens.
Se scivisse de Corvino diu dixit — de fratre suo, quamquam verbum illud ore acido pronuntiavit. Se non infantem fuisse cum omnia accidissent, sed filiam quinque annorum; se non intellexisse tum, sed memoriam habuisse matris suae plorantis, patris sui territi, noctis illius cum omnia mutata essent.
Postea, multos annos postea, se interrogare coepisse; se fragmenta audivisse; se tandem, ante annum ferme, veritatem invenisse — non totam, sed satis — de patre suo qui non mortuus erat, de vita sub nomine falso, de infante qui expositus erat.
Et quid fecisset cum haec scivisset? Valerius interrogavit.
Servilia eum aspexit.
Nihil, inquit. Nihil fecisset. Cor suum doluit pro infante illo — pro Corvino — sed quid facere potuisset? Si veritatem revelasset, patrem suum destruxisset, familiam suam destruxisset, omnia quae amabat destruxisset. Itaque tacuisset.
Sed epistulae? Valerius instetit. Sicarii?
Servilia frontem contraxit.
Se nullas epistulas misisse dixit; se nullos sicarios misisse; se nescire de quibus Valerius loqueretur.
Valerius eam oculis fixis aspexit, quaerens signa mendacii. Sed Servilia eum oculis aeque fixis respiciebat, et in vultu eius non videbat dolum sed — confusionem? Timorem?
Si non Serviliam, Valerius lente dixit, tum quem?
Servilia aquam aspexit.
Se nescire, inquit; sed — et hic vox eius vacillabat — se timere.
Quid timere?
Servilia se ad eum vertit.
Patrem suum, inquit.
Rufum? Valerius interrogavit. Longum?
Ipsum, Servilia confirmavit. Patrem suum virum bonum esse — id se semper credidisse — sed etiam virum terribilem, virum qui, cum familiam suam in periculo esse crederet, omnia faceret ut eam protegeret.
Et Corvinus familiam in periculo poneret? Valerius interrogavit.
Servilia adnuit.
Si Corvinus ut filius agnosceretur, inquit, si veritas de patre revelatur — omnia perdita essent. Bona, nomen, status. Pater in exilium iret, vel peius. Ipsa omnia amitteret. Mater sua — vel quae mater eius erat, uxor patris — in discrimen veniret.
Itaque pater sicarios mitteret ut filium suum occideret? Valerius voce incredula interrogavit.
Servilia oculos clausit.
Nescire se dixit; se nolle credere; sed — sed patrem suum diu observavisse, per hunc annum postquam veritatem invenisset; eum mutatum vidisse; eum sollicitum, timidum, arcana habentem. Aliquid eum vexare.
Fortasse culpam, Valerius suggesit.
Servilia oculos aperuit.
Fortasse, inquit. Vel fortasse timorem. Timorem quod aliquis sciret, quod aliquis minari posset, quod vita quam per viginti annos construxerat destrui posset.
Valerius de hoc cogitavit.
Velle se cum patre eius loqui dixit.
Servilia eum manu tenuit.
Prudentem esse rogavit; patrem suum non malum hominem esse, sed desperatum; homines desperatos periculosos esse.
Valerius eam aspexit.
Se scire respondit.
Et, his dictis, discessit, Martinam quaerens, cogitans de patribus qui filios exponebant et filios qui patres protegebant et de vinculis familiae quae et obligant et suffocant.
FINIS CAPITVLI OCTAVI
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Villa Gaii Cassii Longi — vel, ut Valerius nunc sciebat, Quinti Servilii Rufi — prope portam Capenam sita erat, aedificium elegans sed non ostentatiosum, domus hominis qui divitias habebat sed eas non ostendere volebat.
Valerius solus venit. Martinam domi reliquerat, quamquam illa reluctanter consenserat; si res male cederent, aliquem extra esse oportebat qui sciret quid accidisset.
Ianitor Valerium aspexit suspicantem.
Dominum occupatum esse dixit; Valerium sine negotio declarato admittere non posse.
Valerius nomen suum dedit et addidit se de Corvino venire, de filio domini.
Ianitor paulum haesitavit, deinde intus ivit. Post tempus breve rediit et Valerium in atrium duxit.
Gaius Cassius Longus — Quintus Servilius Rufus — in tablino suo sedebat, camera plena voluminibus et tabulis. Sexaginta ferme annos natus erat, capillis canis sed corpore adhuc erecto, vultu illo qui olim, Valerius cogitavit, nobilis et imperiosus fuisset sed nunc labore et secretis et timore marcuerat.
Longus — Valerius in mente sua eum adhuc Longum vocabat — surrexit cum Valerius intraret.
Se audivisse de Valerio dixit; eum procuratorem esse; eum interrogationes facere; eum in rebus quae eum non interessent se immittere.
Valerius sedit nec invitatus.
Res eum interesse respondit; Corvinum clientem suum esse; aliquem Corvinum mortuum velle; se velle scire quis et cur.
Longus ad sellam suam rediit.
Nescire se de quo Valerius loqueretur dixit; Corvinum nescire; se equitem honestum esse, nihil aliud.
Valerius eum oculis fixis aspexit.
De Quinto Servilio Rufo loqui se velle dixit.
Longus immotus mansit, sed Valerius vidit — in oculis eius, in tensione manuum eius — timorem.
Rufum mortuum esse Longus respondit, viginti annos ante, in proscriptionibus.
Valerius caput quassavit.
Rufum non mortuum esse dixit; corpus quoddam crematum esse, corpus alienum; Rufum vivere, hic, in hac villa, sub nomine Longi.
Silentium.
Longus — Rufus — eum diu aspexit.
Tandem locutus est, voce quieta.
Quid Valerium velle interrogavit; pecuniam? id quod alii voluerint?
Alii? Valerius arripuit. Alios idem petivisse?
Rufus oculos avertit.
Nihil, inquit; se nihil dixisse.
Sed Valerius iam intellegebat.
Aliquem eum minatum esse dixit; aliquem veritatem invenisse et aliquem pecuniam petivisse pro silentio; id non de Corvino esse — id de Rufo ipso esse.
Rufus nihil respondit, sed silentium eius confirmatio erat.
Valerius prosequebatur.
Aliquem Rufum minari; Rufum, timens, sicarios misisse — non contra minatorem sed contra Corvinum; quia si Corvinus mortuus esset, si nemo hereditatem peteret, si nemo veritatem publicare vellet — tum minator nihil haberet quo minari posset.
Rufus surrexit, violenter.
Nescire se de quo Valerius loqueretur exclamavit; haec mendacia esse; se virum honestum esse —
Valerius quoque surrexit.
Se scire de Chryside dixit, ancilla Graeca; se scire de infante; se scire de nocte illa viginti annos ante cum Rufus mortem simulavisset et infantem suum ad portas Circi reliquisset tamquam quisquilias.
Rufus quasi ictus erat. Corpus eius vacillavit, et ad sellam recidit.
Diu tacuit.
Tandem, voce fracta, loqui coepit.
Se non voluisse eum perdere dixit; se amavisse Chrysidem, vere amavisse; se amavisse filium suum, etiam si tantum per menses paucos eum tenuisset; sed — sed Servilia, uxor sua, minata erat; dixerat se omnia revelaturam esse nisi infans abiret; et Rufus, inter vitam suam et filium suum, — delegisset.
Se semper paenituisse, Rufus addidit; se nocte post noctem de eo cogitavisse; se libertate Chrysidis emenda culpam expiare conatum esse — ipse eam emerat, per intermediarios — sed culpam numquam plene expiare potuisse.
Valerius eum audivit, et in verbis eius audivit et veritatem et excusationem, et dolorem verum et egotismum qui dolorem causaverat.
De minatore interrogavit. Quis eum minatus esset.
Rufus caput quassavit.
Nescire se dixit; epistulas accepisse, sine nomine; pecuniam petitas esse; se aliquid dedisse, sperans —
Sed minatorem non placatum esse, Valerius complevit.
Rufus adnuit.
Epistulam aliam venisse, duobus mensibus ante, quae plus petivisset; et aliam quae dixisset, nisi Rufus solveret, Corvinum omnia sciturum esse; et tum — tum epistulam quae Corvino ipsi missa erat, illam quae de patre vero locuta erat.
Valerius hoc cogitavit.
Minatorem rem inversisse dixit; non iam a Rufo pecuniam petentem sed Corvinum in periculum ponentem; cur?
Rufus eum desperatis oculis aspexit.
Nescire se dixit; se tantum timuisse; se omnia perdenda esse credidisse; se — se aliquid fecisse quod non debebat.
Sicarios, Valerius dixit.
Rufus adnuit, miser.
Homines quosdam conduxisse confirmavit; non ut Corvinum occiderent — id iurare se — sed ut eum terrerent, ut eum a perscrutatione averterent; sed homines illos — se non credidisse eos tam — tam violentos futuros esse.
Valerium quoque oppugnavisse, Valerius dixit.
Rufus oculos sustulit.
Id se non iussisse dixit; se tantum de Corvino locutum esse; si Valerium quoque oppugnaverant —
Tum eos iam consilium suum capere, Valerius complevit.
Rufus nihil respondit.
Valerius ad eum accessit.
Se velle scire dixit quis minator esset; se credere Rufum plus scire quam diceret.
Rufus caput quassavit.
Vere nescire se dixit; epistulas examinasse; scripturam non recognovisse; nuntios numquam vidisse.
Sed aliquid suspicari?
Rufus haesitavit.
Unam rem dixit: minator res scire videbatur quas pauci scirent; de nocte illa, de expositionem, de circumstantiis; aliquem praesentem fuisse oportebat, vel aliquem qui a praesente audivisset.
Quos praesentes fuisse? Valerius interrogavit.
Rufus digitos numeravit.
Se ipsum; uxorem suam; Chrysidem; Bassum, qui infantem recepisset; et — et hominem unum alium, qui corpus pro Rufo procuravisset, qui documenta falsificavisset.
Quis ille homo fuisset?
Rufus nomen dixit quod Valerium non omnino obstupefecit:
Philocratem.
Valerius extra villam stetit, aerem profunde hauriems.
Philocrates. Semper Philocrates. In centro omnium rerum, ab initio.
Sed — sed Philocrates amicus eius erat. Philocrates eum adiuverat. Philocrates —
Philocrates etiam mentiebatur. De multis rebus. Per multos annos.
Valerius domum rediit, et tota nocte cogitavit, et mane, cum sol oriretur, sciebat quid faciendum esset.
FINIS CAPITVLI NONI
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
Valerius ad domum Philocratis venit prima luce, cum sol vix supra tecta Romae appareret et viae adhuc vacuae essent.
Philocrates eum in bibliotheca excepit, vultu illo qui nihil significabat — vultu hominis qui multa viderat et pauca ostendit.
Valerius sedit et sine praefatione locutus est.
De nocte illa scire se velle dixit, nocte viginti annos ante; non partem veritatis sed totam; non mendacia sed id quod vere accidisset.
Philocrates eum oculis quietis aspexit.
Iam de nocte illa locutos esse respondit; iam omnia dixisse.
Valerius caput quassavit.
Non omnia, inquit. Philocratem non solum praesentem fuisse; Philocratem non solum vidisse; Philocratem egisse.
Silentium.
Philocrates ad fenestram ambulavit et Romam aspiciens stetit, urbem illam quae tot secreta continebat.
Valerius prosequebatur.
Philocratem infantem tulisse dixit; Philocratem eum a Chryside accepisse et ad stabula Veneta tulisse; Philocratem cum Basso convenisse et infantem tradidisse.
Philocrates nihil respondit.
Et postea, Valerius prosecutus est, Philocratem se vidisse — Valerium iuvenem, aurigam Prasinum qui per umbras ambulabat, qui aliquid vidit quod videre non debebat.
Philocrates se vertit.
Quid Valerium vidisse se credere interrogavit.
Valerius surrexit.
Se nescire dixit — nondum; memoriam suam adhuc fractam esse; sed se scire Philocratem ibi fuisse, et se scire Philocratem aliquid fecisse quod per viginti annos celaveerat.
Philocrates diu eum aspexit.
Tandem ad sellam suam rediit et sedit, et cum sedisset, videbatur minor, vetustior, fessior.
Valerium verum dicere confirmavit.
Et tum — tum narravit.
Illa nocte, Philocrates dixit, se iuvenem fuisse, libertum recens, iam in negotiis proscriptionum implicatum. Rufus ad eum venerat, desperatus, rogans ut adiuvaret; mortem simulare volebat; infantem abicere debebat; aliquem opus esse qui inter omnes partes iret, qui omnia ordinaret.
Philocrates consenserat — pro pecunia, certe, sed etiam quia — quia Rufum miserum viderat, et quia negotium hoc audax, periculosum, eum attraxerat.
Illa nocte omnia ordinverat: corpus pro Rufo; tumultum qui celationem praeberet; portitorem qui Rufum ex urbe duceret. Et — infantem.
A Chryside acceperat, muliere illa Graeca quae flebat et infantem manibus reluctantibus tradiderat. Per vias tumultuosas eum tulerat, ad stabula Veneta, ad Bassum qui expectabat.
Et ibi — ibi Valerium viderat.
Valerius, iuvenis, auriga promittens, qui — Philocrates nesciverat cur — per stabula illa nocte ambulabat. Fortasse equos inspiciebat. Fortasse aliud negotium habebat. Sed Valerius eum viderat, et infantem viderat, et — et Philocrates timuerat.
Non cogitaverat, Philocrates dixit, voce summissa; tantum egerat; aliquem vocaverat — unum ex hominibus Rufi qui ibi erant ad securitatem — et dixerat aliquem vidisse, aliquem sileri debere.
Et ille homo — sicarius, re vera — Valerium sectatus erat et — et fecerat quod sicarii faciunt.
Philocrates paulum tacuit.
Se non iussisse eum occidi dixit; tantum sileri; sed sicarius — sicarius nimis acer fuerat, vel nimis violentus, et Valerius — Valerius paene mortuus erat.
Et postea? Valerius interrogavit, voce vacua.
Postea, Philocrates prosecutus est, se terribilem sensum culpae habuisse; Valerium servatum esse, sed carriculam amisisse, memoriam illius noctis amisisse; et Philocrates — Philocrates se promisisse eum protecturum esse, eum adiuturum esse, per reliquam vitam.
Quod fecerat. Per viginti annos. In umbris. Sine Valerio sciente.
Valerius diu tacuit.
Tandem locutus est.
De minatore interrogavit; de epistolis quas Rufus acceperat; de pecunia quae petita erat.
Philocrates frontem contraxit.
Nescire se dixit de quo Valerius loqueretur.
Sed Valerius iam suspicare coeperat.
De Basso interrogavit.
Philocrates eum oculis acutis aspexit.
Quid de Basso?
Valerius explicavit. Bassum omnia scivisse ab initio; Bassum infantem accepisse; Bassum per viginti annos tacuisse. Sed Bassus etiam dives factus erat — stabula eius floruerant, equi meliores empti erant. Unde pecunia?
Philocrates intellegebat.
Bassum Rufum minatum esse?
Possibile esse Valerius respondit; Bassum amavisse Corvinum ut filium suum; Bassum fortasse iustum putavisse ut Rufus, qui infantem abiecerat, pro eo solveret.
Philocrates de hoc cogitavit.
Possibile esse admisit; Bassum semper ratiocinatorem callidum fuisse; sed — sed cur nunc Corvinum in periculum posuisset?
Valerius caput quassavit.
Bassum non posuisse dixit; Bassum epistulam Corvino misisse ut eum moneret, non ut minaret; Rufum, pavore perculsus, sicarios misisse; Bassum respondisse minas augendo ut Rufum a Corvino averteret.
Bellum umbrarum, Philocrates murmuravit.
Ipsum, Valerius confirmavit. Et nunc omnes implicati erant — Rufus, Bassus, Corvinus, ipse — et aliquis morturum esse nisi res solveretur.
Quid faciendum esse Philocrates interrogavit.
Valerius surrexit.
Omnes conveniendos esse dixit — Corvinum, Rufum, Bassum, Serviliam; omnia in lucem proferenda esse; et tum — tum Corvinum ipsum deligendum esse quid facere vellet.
Convocatio facta est in domo Philocratis — loco communi, loco ubi nemo dominus erat.
Omnes venerunt: Corvinus, pallidus sed firmus; Rufus, vetustus et fessus; Bassus, immotus ut saxum; Servilia, oculis acutis omnia observans.
Valerius stetit in medio et narravit — omnia, ab initio usque ad finem. De nocte viginti annos ante. De expositione. De morte simulata. De minationibus et sicariis et arcanis quae tot annos servata erant.
Cum finivisset, silentium erat.
Corvinus primus locutus est, ad Rufum versus.
Patrem suum esse interrogavit.
Rufus, miser, adnuit.
Corvinus ad Bassum versus est.
Et hunc quoque patrem suum esse dixit — non sanguine, sed amore; sed eum quoque mentitum esse, omnes annos.
Bassus nihil respondit, sed in oculis eius Valerius vidit dolorem.
Corvinus diu tacuit.
Tandem locutus est.
Se cogitavisse dixit, per tot dies, quid faceret si veritatem inveniret; se credidisse velle iram, velle ultionem, velle aliquem puniri pro eo quod sibi factum erat.
Sed nunc — nunc aliud sentire.
Utrumque patrem suum esse dixit — unum qui eum genuerat et abiecerat, unum qui eum invenerat et aluerat. Utrumque peccavisse; utrumque etiam amavisse, suo modo.
Hereditatem non petiturum esse dixit. Id non interesse. Pecuniam habebat — auriga clarus erat; quid pecunia amplius opus esset?
Sed velle scire matrem suam, addidit, voce leviore; Valerius de Chryside dixerat; velle eam videre, si adhuc viveret.
Vivere Valerius confirmavit; se eum ad eam ducere posse.
Corvinus adnuit.
Et de Servilia — soror sua — quid de ea?
Servilia, quae hactenus tacuerat, eum aspexit.
Se nihil contra eum voluisse dixit; se tantum timuisse; se amavisse familiam suam, imperfectam et mendacem ut erat, et nolle eam perdere.
Corvinus ad eam accessit.
Se eam intellegere dixit; se simile sentire; familiam rem difficilem esse — quaestionem de sanguine et electione, de eis quos nasci et eis quos acquiri.
Manum ei porrexit.
Sororem suam esse dixit — si ipsa vellet.
Servilia manum eius tenuit, et Valerius vidit in oculis eius lacrimas.
Postea, cum ceteri discessissent et Valerius solus cum Philocrate maneret, Philocrates interrogavit quid nunc facturus esset.
Valerius umerum suum fricuit — illum umerum qui iam diu dolebat, qui semper doliturum erat.
Se domum rediturum esse dixit; ad Martinam; ad vitam suam.
Et de eo quod Philocrates fecerat?
Valerius eum diu aspexit.
Philocratem eum paene occidisse dixit; carriculam eius destruxisse; viginti annos vitae eius abstulisse.
Philocrates adnuit, oculos demittens.
Sed Philocratem etiam eum protexisse per illos annos dixit; eum adiuvisse; eum amavisse, suo modo torto et perplexo.
Philocrates nihil respondit.
Se non ignoscere posse Valerius dixit — nondum, fortasse numquam plene. Sed — sed se etiam intellegere homines non simplices esse; bonum et malum in iis mixta esse; actus terribiles a causis perplexis oriri.
Amicos esse Valerius addidit, adhuc; sed amicitiam mutatam esse; veritatem inter eos esse nunc, et veritas res mutabat.
Philocrates eum aspexit.
Id satis esse interrogavit.
Satis esse ad vivendum Valerius respondit; cetera temporis esse.
Et, his dictis, discessit, et domum ambulavit per vias Romae quae sole matutino inundabantur, et cum Martinam vidisset quae in ianua expectabat, sensit — primum post viginti annos — aliquid simile pacis.
Non finem — res numquam fines habent — sed pausam.
Et nunc, pausa satis erat.
FINIS
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---