← Latin Stories: Fabulae Romanae
###
Haec fabula ex Umbria venit, ubi silvae densae sunt et cervi inter arbores errant.
In Umbria, in colle qui Apenninos spectat, vir vivebat nomine Aulus. Venator erat, sicut pater et avus et proavus. Per silvas ambulabat, feras quaerebat, carnem familiae ferebat. Vitam duram sed honestam agebat.
Aulus filium habebat nomine Lucius, puerum tredecim annorum qui patrem in omnibus imitari volebat. Lucius patrem in silvas sequebatur et artem venandi discebat—quomodo feras vestigiis invenire, quomodo arcum tendere, quomodo silentio per frondes ambulare.
Pater filio saepe dicebat venatorem bonum naturam revereri debere; non plus capere quam necesse esset; animalia honorare quae vitam darent. Lucius haec verba audiebat et in corde servabat.
Sed quodam die, Lucius rem vidit quae totam vitam eius mutavit.
Lucius cum patre in silva erat. Cervum magnum sequebantur—cervum qui cornua ingentia habebat et qui, ut pater dicebat, multam carnem familiae daturus esset.
Pater arcum tetendit et sagittam misit. Sagitta cervum percussit, sed non necavit; cervus vulneratus in silvam fugit.
Pater Lucio imperavit ut hic maneret; se cervum secuturum esse; se mox rediturum esse.
Lucius solus in silva mansit. Diu exspectabat. Pater non redibat.
Tum sonum audivit—sonum animalis quod dolebat. Non procul erat. Lucius, curiosus, ad sonum ivit.
In convalle parva, inter filices, cervus iuvenis iacebat. Non erat cervus magnus quem pater sequebatur, sed cervus minor, fortasse filius illius. Pes cervi in radice arboris captus erat, et cervus, dum se liberare conabatur, pedem laeserat.
Cervus Lucium vidit et oculos magnos in eum fixit. Non fugiebat—fugere non poterat—sed tremebat.
Lucius secum cogitabat quid facere deberet. Cervum capere poterat; facilem praedam esse. Pater laetus esset.
Sed oculi cervi eum spectabant—oculi pleni timoris et doloris. Et Lucius, nesciens cur, non poterat cervum necare.
Lucius ad cervum lente accessit, voce leni loquens. Dicebat se amicum esse; se eum non laesurum esse; se tantum adiuvare velle.
Cervus tremebat sed non resistebat. Fortasse nimis fessus erat; fortasse vocem pueri intellegebat.
Lucius pedem cervi inspexit. Radix eum tenebat, sed non firmiter. Manibus radices separavit et pedem cervi liberavit.
Cervus surrexit et pedem temptavit. Laesus erat, sed ambulare poterat. Lucium spectavit—diu, intente, quasi eum memoria teneret.
Tum in silvam abiit, claudicans sed vivus.
Lucius ad locum rediit ubi pater eum reliquerat. Mox pater venit, sine cervo; cervus magnus effugerat.
Pater rogavit num quid accidisset. Lucius dubitavit, tum dixit se nihil vidisse. Nesciebat cur mentitus esset, sed verba iam dicta erant.
Menses praeteribant. Lucius de cervo paene oblitus erat. Cotidie cum patre venabatur, cotidie artem discebat, cotidie fortior et peritior fiebat. Multam praedam cepit, multum didicit, et pater eum laudabat et dicebat eum mox optimum venatorem regionis futurum esse.
Quodam die hiberno, Lucius solus in silva erat. Pater eum miserat ut ligna colligeret; Lucius, munus perficiens, longius a domo iverat quam solitus erat. Silva pulchra erat, nivibus tecta, et Lucius libenter ambulabat, lignorum oblitus.
Nix cadere coepit—primo lente, tum celeriter, tum tam dense ut vix videre posset. Lucius domum redire conatus est, sed via non apparebat. Omnia alba erant, omnia similia. Arbores quae antea notae fuerant nunc alienae videbantur.
Errabat per silvam, frigore tremens. Nix altior fiebat. Vires deficiebant. Digiti et pedes torpebant. Lucius sciebat se in periculo esse; homines in tali tempestate perierant, frigore necati, numquam inventi donec ver nivem liquefaceret et corpora revelaret.
Lucius timebat. Cogitabat de patre et matre qui eum exspectabant; de igne calido in foco; de cibo quem numquam iterum gustaret. Mortem prope esse sentiebat.
Tum aliquid vidit—formam inter arbores. Animal erat—cervus!
Cervus ad eum spectabat. Lucius, quamquam frigore confusus erat, eum agnovit: erat cervus quem menses ante liberaverat! Cicatrix in pede videbatur, et oculi iidem erant—oculi magni et calidi qui eum olim spectaverant cum Lucius eum liberaverat.
Cervus se vertit et ambulare coepit, interdum retro spectans quasi Lucium vocaret. Lucius, nescius quid aliud facere posset, cervum secutus est. Quid enim amitteret? Si hic maneret, moreretur; si cervum sequeretur, fortasse viveret.
Per silvam ambulaverunt, cervus ducens, Lucius sequens. Nix cadebat, ventus ululabat, sed cervus viam sciebat. Numquam dubitavit, numquam erravit, semper constanter progrediebatur.
Tandem, inter arbores, Lucius lucem vidit—lucem ignis! Domum pervenerat! Cervus eum ad domum duxerat!
Lucius ad cervum se vertit ut gratias ageret, sed cervus iam abierat, evanescens in nive sicut umbra, sicut somnium quod evigilanti discedit.
Lucius domum intravit, tremens et udus sed vivus. Pater et mater, qui de eo solliciti fuerant, eum amplexerunt. Mater eum ad ignem duxit et vestimenta sicca dedit; pater cibum calidum attulit.
Lucius apud ignem sedebat et de cervo cogitabat. Quomodo cervus sciverat ubi domus esset? Quomodo Lucium agnoverat post tot menses? Haec arcana erant quae explicare non poterat, sed vera tamen erant.
Cum Lucius calidus et satur esset, pater rogavit quomodo viam invenisset; tempestatem tam saevam fuisse ut nemo videre posset.
Lucius diu tacebat. Tum veritatem dixit—totam veritatem. De cervo quem liberaverat, de mendacio quod dixerat, de cervo qui eum per tempestatem domum duxerat.
Pater eum diu spectavit. Lucius timebat patrem iratum fore propter mendacium.
Sed pater non iratus erat. Dixit filium rem mirabilem fecisse; misericordiam ostendisse; cervum vitam ei reddidisse pro vita quam acceperat. Hanc esse legem naturae: bonum bonum gignere, amorem amorem gignere.
Mater addidit cervum fortasse a dis missum esse; deos interdum per animalia loqui; filium eorum ab ipsa Diana servatum esse. Pater nesciebat num hoc verum esset, sed non contradixit; arcana naturae multa sunt et profunda.
Pater addidit se non iratum esse propter mendacium; Lucium iuniorem fuisse et timuisse; sed nunc eum virum fieri et veritatem dicere. Hoc ei placere.
Ab illo die, Lucius venator fuit sicut pater, sed venator diversus. Numquam plus cepit quam necesse erat. Numquam animal vulneratum reliquit sine auxilio. Et cum cervum in silva videret, semper ei caput inclinabat, quasi amicum salutaret.
Et homines illius regionis dicunt, si quis in silvis Umbriae ambulet et cervum videat qui non fugiat sed spectet, hunc cervum fortasse ex progenie illius cervi esse qui olim puerum servavit. Et si quis tali cervo occurrat, ei nocere non debet, sed transire reverenter—quia numquam scimus quae animalia nos aliquando servatura sint.
Haec fabula nos docet misericordiam numquam perditam esse. Lucius cervum servavit, et cervus Lucium servavit. Quod damus, id recipimus—haec lex naturae est, et haec lex numquam fallit.
Haec fabula ex Sicilia venit, ubi sol calidus est et testudines in hortis habitant.
In Sicilia, prope urbem Syracusas, puella vivebat nomine Claudia. Pater eius negotiator erat qui merces inter Siciliam et Africam portabat. Mater eius mortua erat cum Claudia infans esset; nunc Claudia cum patre et anu quadam vivebat quae eam curabat.
Claudia undecim annos nata erat. Puella quieta erat et solitaria; amicas paucas habebat. Aliae puellae eam non intellegebant—nimis quietam esse dicebant, nimis gravem, numquam ridere.
Sed Claudia non tristis erat; tantum diversa. Libros amabat et hortum et animalia parva quae in horto vivebant. Maxime amabat sedere sub arbore et naturam spectare—formicas laborantes, apes volantes, aves cantantes.
Pater ei saepe dicebat eam amicas quaerere debere; non bonum esse puellam semper solam esse. Claudia respondebat se non solam esse; naturam secum esse; hanc amicam satis esse.
Pater suspirabat sed filiam non cogebat. Sciebat eam feliciorem esse in horto quam inter alias puellas.
Quodam die, cum Claudia in horto sederet, aliquid vidit inter herbas—aliquid quod lente movebatur.
Testudo erat! Testudo parva cum testa fusca et maculis flavis et oculis parvis et sapientibus.
Claudia testudinem numquam in horto viderat. Unde venerat? Quomodo huc pervenerat? Alii pueri testudines e silvis afferebant, sed haec testudo sola venerat, quasi Claudiam quaerens.
Testudo ad Claudiam reptavit—lente, ut testudines solent, sed constanter, numquam desinens, numquam avertens. Ad pedes puellae pervenit et constitit, eam spectans.
Claudia manum demisit et testudinem leniter tetigit. Testa dura erat et calida a sole. Testudo caput non retraxit, sed eam spectare pergebat, quasi puellam cognosceret, quasi amicam diu quaesitam tandem invenisset.
Claudia testudini dixit se gaudere eam videre; se amicam esse; se eam non laesuram esse. Dixit se quoque solam esse; se quoque amicum quaerere; fortasse eas amicas fieri posse.
Testudo, quasi responderet, caput movit et oculos clausit, sicut qui se securum sentit.
Ab illo die, testudo in horto manebat. Claudia eam Sophiam vocavit, quia testudines sapientes esse dicuntur—et haec testudo sapientior videbatur quam ceterae, cum oculis qui multa vidisse et multa intellegere videbantur.
Cotidie Claudia Sophiam quaerebat et inveniebat—semper in eodem loco, sub eadem arbore, quasi Claudiam exspectaret. Et cotidie simul sedebant, puella et testudo, in silentio amico quo verba non necessaria sunt.
Anni praeteribant. Claudia crescebat, sed Sophia eadem manebat—testudines diu vivunt et lente mutantur. Amicitia inter puellam et testudinem firmior fiebat.
Sed quodam anno, Claudia aegrotare coepit. Febris eam tenebat; surgere non poterat; in lecto iacebat, debilis et pallida.
Medicus venit et caput movit. Patri dixit morbum gravem esse; se facturum quod posset; sed filiam paratam esse debere.
Pater flebat. Anus quae Claudiam curabat flebat. Tota domus tristis erat.
Claudia in lecto iacebat et de Sophia cogitabat. Quam diu iam testudinem non viderat? Quot dies praeterierant? Anxia sentiebat se Sophiam deseruisse, amicam unicam quae semper eam exspectaverat.
Anum rogavit ut fenestram aperiret; se aerem frigidum velle. Anus dubitavit—medicus dixerat Claudiam calefieri debere—sed faciem puellae videns, paruit.
Fenestra aperta est. Aer e horto intravit, odorem florum et terrae ferens.
Postero die, cum Claudia adhuc aegra in lecto iaceret, sonum audivit—sonum parvum, sonum alicuius qui lente moveret.
Oculos aperuit et vidit rem mirabilem: Sophia in cubiculo erat! Testudo per fenestram intraverat—quomodo, nemo sciebat, sed testudines perseverantes sunt—et ad lectum Claudiae reptaverat.
Claudia manum de lecto demisit et Sophiam tetigit. Testudo calida erat, sicut semper, et eam spectabat oculis parvis et sapientibus.
Claudia testudini susurravit se gaudere eam videre; se timuisse se eam numquam iterum visuram esse; Sophiam amicam optimam esse.
Sophia ad lectum ascendit—lente, gradatim, sed constanter—et iuxta Claudiam consedit. Ibi mansit, non movens, tantum praesens, sicut amicus qui amicum aegrum visit.
Anus, cum Sophiam vidisset, eam removere volebat—testudo in lecto aegrotae? Absurdum!—sed Claudia oravit ut Sophia maneret. Dicebat Sophiam se melius facere; se cum testudine non tam solam sentire.
Anus, quamquam dubitabat, cessit.
Per multos dies, Sophia apud Claudiam mansit. Nocte iuxta eam dormiebat; interdiu eam spectabat. Numquam abiit, numquam se movit, numquam Claudiam reliquit. Quasi sciret amicam suam auxilio indigere, quasi intellegeret praesentiam solam auxilium esse.
Et lente, gradatim, Claudia melior fieri coepit. Febris minuebat. Vires redibant. Color in faciem revertebat. Primo paulum cibi sumere poterat; tum surgere et sedere; tum per cubiculum ambulare, Sophia semper comitante.
Medicus, cum venisset et Claudiam meliorem invenisset, miratus est. Patri dixit se explicare non posse; morbum graviorem fuisse quam ut per se sanaret; aliquid aliud Claudiam adiuvisse. Dixit se multos aegrotos vidisse, sed numquam talem mutationem; hoc mirabile esse.
Pater testudinem in lecto vidit et risit—primo incredulus, tum commotus. Num testudo filiam servaverat? Res absurda videbatur, sed medicus aliam explicationem non habebat.
Claudia patri dixit Sophiam amicam suam esse; amicam suam veram; se sine ea peritura fuisse. Dixit se semper scivisse amicitiam cum Sophia veram esse; nunc hoc probatum esse.
Pater, qui antea voluerat filiam amicas humanas invenire, nunc intellexit amicitiam multas formas habere. Si filia testudinem amabat et testudo filiam amabat, quis erat ut diceret hanc amicitiam minus veram esse? Amor amor est, quocumque loco inveniatur.
Claudia convaluit et per multos annos vixit. Uxor facta est et liberos habuit et nepotem vidit. Per omnes hos annos, Sophia cum ea erat.
Testudines enim diu vivunt—diutius quam homines, saepe. Et Sophia, quae parva testudo fuerat cum Claudia eam invenerat, nunc testudo magna erat et vetus, sed adhuc eadem—eadem testa fusca, iidem oculi parvi et sapientes, eadem patientia infinita.
Cum Claudia vetus esset et tempus eius propinquaret, Sophia adhuc cum ea erat. In horto sedebant simul, sicut olim sederant, sub eadem arbore—arbore quae nunc magna erat et vetus, sicut ipsae.
Claudia Sophiae dixit se gratias agere; se vitam bonam habuisse; Sophiam partem optimam illius vitae fuisse.
Sophia, sicut semper, eam spectabat oculis sapientibus. Fortasse intellegebat, fortasse non—quis scit quid testudines cogitent?—sed praesens erat, et hoc satis erat.
Et cum Claudia tandem mortua esset, Sophia in horto mansit, sub arbore, exspectans. Liberi Claudiae eam curabant, et liberi liberorum. Et adhuc, ut dicitur, in illo horto testudo vetus vivit, exspectans amicam quae numquam reveniet, sed quam numquam obliviscetur.
Haec fabula nos docet amicitiam tempus vincere. Claudia et Sophia amicae fuerunt per totam vitam—per mortem paene, per annos multos, usque ad finem. Talis amicitia rara est et pretiosa, et non refert num amicus homo sit an animal. Amor amor est, et fidelis amor aeternus est.
Nunc octo fabulae narratae sunt. Omnes de amicitia narrant—amicitia inter homines et lupos, canes, corvos, equos, apes, cervos, testudines. Omnes eandem veritatem docent: amorem vincere omnia, et misericordiam semper praemium habere.
Hae fabulae antiquae sunt, sed veritas quam docent aeterna est. Romani antiqui hanc veritatem cognoscebant; nos quoque eam cognoscere debemus. Animalia non tantum bestiae sunt quibus utimur et quas consumimus; animalia animam habent, amorem habent, gratiam habent. Si quis eis misericordiam ostendit, ii misericordiam reddunt.
Si tu amicum quaeris, memento has fabulas. Amici non semper ibi sunt ubi exspectas; interdum in silvis latent, interdum in hortis, interdum in locis ubi nemo spectat. Sed si cor apertum habeas et misericordiam omnibus ostendas, amicum invenies—amicum qui te numquam relinquet, qui te in periculis adiuvabit, qui tecum erit usque ad finem.
Fortasse amicus tuus lupus erit, sicut Umbra qui Marcum servavit. Fortasse cervus, sicut ille qui Lucium per tempestatem duxit. Fortasse testudo, sicut Sophia quae Claudiam per totam vitam comitata est. Quis scit? Sed hoc scimus: si misericordiam ostenderis, misericordiam recipies. Haec lex naturae est, et haec lex numquam mutabitur.
Hoc promittunt hae fabulae. Hoc natura ipsa promittit. Hoc maiores nostri semper sciverunt.
FABULAE ROMANAE Pars Tertia: Iuventuti Traditae Duae narrationes de amicitia aeterna More antiquo cum oratione obliqua scriptae
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---