1.1 Lector intende: laetāberis.
1.2 Fābulam tibi hōc tempore nōn Graecānicam sed Āfricānam narrābō, quam ipse Carthāgine nōn sōlum audīvī sed etiam ēmī.
1.3 Illō annō, cum ōrātiōnem dē psittacō, ave Indicā, apud populum habitūrus essem, fāma per forum vagābātur psittacum quendam in tabernā aviāriā vēnīre, quī ubi aurum latēret scīret.
1.4 Dīcēbant hominēs avem nōn ut cēterās avēs salūtātiōnēs aut maledicta crepāre, sed verba quaedam Pūnica prōnūntiāre, quibus mercātor dīves, nūper mortuus, locum thēsaurī suī prōdidisse putārētur.
1.5 Aliī rīdēbant, aliī iam digitīs pecūniam numerābant, quasi nōn avis sed aurum ipsum in forō vēnīret.
1.6 Ego vērō, quī dē psittacīs plūra quam ūllus Carthāginiēnsis lēgissem, facere nōn potuī quīn tabernam ipse vīserem.
1.7 Sciō quid dictūrus sīs: cūriōsitātem, quae Lūcium meum in asinum vertisset, mē quoque in aliquam bēluam versūram esse.
1.8 Fortasse; sed philosophō, quī dē ave dictūrus est, avem ipsam īnspicere licet; et cūriōsitās, quae aliōs perdit, mē semper aluit.
1.9 Dēscendī igitur ad forum per gradūs quī ā Byrsā ad portum vergunt, et tabernam quaesīvī quam iam omnēs mōnstrāre poterant.
2.1 Taberna erat angusta et obscūra, plēna caveārum, plēna clāmōrum, plēna odōris quem nōn libenter dēscrībam.
2.2 Columbae gemēbant, perdīcēs strīdēbant, coturnīcēs, quae ad pugnam aluntur, iam inter sē rixābantur.
2.3 Dominus tabernae Magō vocābātur, homō senex et calvus, quī Latīnē male, Pūnicē optimē, Graecē omnīnō nōn loquēbātur.
2.4 Is ubi mē agnōvit, nam faciem meam statuae meae simillimam esse affirmābat, statim caveam ex intimā tabernā prōtulit, pannō nigrō tēctam.
2.5 Pannum dētrāxit, et in caveā sedēbat psittacus, avis columbā paulō minor, sed colōre longē dissimilis.
2.6 Tōtus enim viridis erat, et plūmulīs intimīs et pinnīs extimīs, nisi quod cervīcem circulus mineus, velut aurea torquis, cingēbat.
2.7 Rōstrum habēbat dūrum et aduncum, oculōs parvōs et lūcidōs, quibus mē nōn sine contemptū, ut mihi vidēbātur, intuēbātur.
2.8 Pedēs eius īnspexī, ut doctus solet, et digitōs quīnōs numerāvī, quod signum avis ad sermōnem hūmānum aptissimae esse scrīpseram.
2.9 Tum Magō narrāvit avem fuisse Himilcōnis, nāviculāriī dīvitis, quī mēnse superiōre subitō mortuus esset, testāmentō nūllō factō.
2.10 Hērēdēs, frātris fīlium Bomilcarem et uxōrem Saturnīnam, domum tōtam perscrūtātōs esse, arcās effrēgisse, parietēs pulsāvisse, neque tamen nummum ūllum repperisse.
2.11 Fāmam enim fuisse Himilcōnem trīgintā talenta possidēre; inventa esse vix duo mīlia sēstertium.
2.12 Cum autem hērēdēs supellectilem vīliōrem sub hastā vēnderent, sē psittacum parvō pretiō ēmisse, quod nēmo avem senem et rāvam emere vellet.
2.13 In domō enim Himilcōnis caveam pannō semper tēctam fuisse, et avem in tenebrīs plērumque tacuisse.
2.14 Sed ubi prīmum in tabernā pannum dētrāxisset, avem haec verba Pūnica clāmāre coepisse, quae Magō mihi statim Latīnē reddidit:
2.15 “Sub tertiō lapide, Hannō, sub tertiō lapide.”
2.16 Addidit Magō Hannōnem vocārī avem ipsam; id enim nōmen Himilcōnem eī imposuisse.
2.17 Itaque tōtum forum crēdere avem quod ā dominō moriente audīvisset, id nunc nōmine suō admixtō reddere.
2.18 Vix haec Magō dīxerat, cum avis, quasi fābulam suam narrārī intellegeret, rōstrum aperuit et eadem verba effūdit, nōn suā vōce, sed rāvā et tremulā vōce hominis senis.
2.19 Fateor mē inhorruisse; vidēbar enim mihi mortuum quendam ē caveā loquentem audīre.
2.20 “Senexne erat Himilcō?” interrogāvī.
2.21 “Minimē,” respondit Magō; “vix quīnquāgintā annōs nātus erat, et vōce ūtēbātur gravī ac rotundā, quālem nautae amant.”
3.1 Dum haec mīror, ecce in tabernam inrumpunt duo, quōs hērēdēs esse statim intellēxī; tam ācriter enim inter sē rixābantur.
3.2 Prior intrāvit Bomilcar, iuvenis unguentīs madidus, togā nimis candidā, quī sē Pūnicē loquī nescīre glōriābātur, quasi linguam patrum ignōrāre Rōmānum facere posset.
3.3 Post eum Saturnīna, mulier gravis et pullā veste, quae oculōs dēmissōs tenēbat, linguam nōn item.
3.4 Bomilcar statim Magōnem adortus dēcem mīlia sēstertium prō ave obtulit.
3.5 Saturnīna duodecim obtulit, Bomilcar vīgintī; Magō autem, quī avem quadringentīs nummīs ēmerat, rīdēre et manūs fricāre et deōs omnēs Pūnicē invocāre.
3.6 Tum ego, quī hominum īnsāniam diūtius ferre nōn possem, interrogāvī num tertium lapidem iam quaesīvissent.
3.7 “Quaesīvimus,” inquit Bomilcar, “et quidem nōn ūnum.
3.8 Tertium lapidem līminis ēvellimus, tertium focī, tertium ātriī, tertium graduum quī ad horreum dūcunt; sub omnibus terra, vermēs, nihil praetereā.”
3.9 “Fortasse,” inquit Saturnīna, “nōn ā līmine numerandum est sed ā pariete.”
3.10 “Fortasse avis plūra scit quam dīcit,” respondit Bomilcar.
3.11 “Ego eam emam, et clāviculā ferreā caput eius tundam, dōnec cētera ēloquātur.”
3.12 Hīc ego rīsum tenēre nōn potuī.
3.13 Docuī eum, ex ōrātiōne meā, quam iam memoriā tenēbam, clāviculam illam ferream pullīs tantum prōdesse, dum ōs molle et lingua tenera esset.
3.14 Psittacum autem senem et indocilem esse et oblīviōsum, neque quicquam novī discere, sed ea sōla quae pullus didicisset ad fīnem vītae eādem cantilēnā repetere.
3.15 “Tum linguam eī excīdam!” clāmāvit Bomilcar.
3.16 “Etiam hoc scrīpsī,” inquam, “linguam excīdendam esse ab eō quī convīcia audīre nōlit; tū autem verba quaeris, nōn fugis.”
3.17 Saturnīna tum prīmum oculōs sustulit et mē dīligentius aspexit.
4.1 Ego autem, quem cūriōsitās iam tōtum possidēbat, rem nōn ut hērēs sed ut philosophus cōnsīderāre coepī.
4.2 Prīmum mēcum reputābam avem senem nihil novī discere.
4.3 Igitur verba illa nōn ā Himilcōne moriente, sed multīs ante annīs, cum avis adhūc pullus esset, ab aliquō audīta esse.
4.4 Deinde vōcem illam rāvam et tremulam nōn Himilcōnis esse, quī vōce gravī et nauticā ūterētur, sed senis alicuius.
4.5 Postrēmō nōmen ipsum.
4.6 Avis enim nōmen suum nōn nōvit, neque sēcum loquitur; quī “Hannō” dīcit, Hannōnem aliquem appellat.
4.7 Itaque Magōnem interrogāvī num scīret quandō aut unde Himilcō avem accēpisset.
4.8 Ille caput calvum diū fricuit; deinde sē ipsum avem Himilcōnī vēndidisse respondit, abhinc annōs vīgintī quīnque, iam tum senem.
4.9 Ēmisse sē eam Uticae, cum bona mercātōris cuiusdam naufragiō perditī vēnīrent.
4.10 Nōmen mercātōris sē nōn meminisse; Himilcōnem autem, tum iuvenem pauperem, avem tantō studiō expetīvisse ut pretium ā sociīs mūtuum sūmeret.
4.11 Tum Saturnīna, quae diū tacuerat, pallēscere et manum ad ōs admovēre.
5.1 “Hannō,” inquit, “Hannō Uticēnsis.
5.2 Patrōnus erat Himilcōnis meī.”
5.3 Tum omnibus tacentibus narrāvit Himilcōnem puerum servum fuisse in domō Hannōnis, senis dīvitis et sordidī, quī nocte sōlus in cubiculō nummōs numerāre et sēcum susurrāre solēret.
5.4 Puerum ante cubiculī forēs dormīre iussum esse et psittacī pullī cūram habēre; caveam enim in cubiculō dominī pendēre.
5.5 Hannōnem testāmentō Himilcōnī lībertātem dedisse, nihil praetereā; deinde ad Sardiniam nāvigantem naufragiō periisse.
5.6 Bona eius ad propinquōs pervēnisse, quī tamen in tōtā domō aurum nūllum invēnissent, et īrātī omnia sub hastā vēndidissent, psittacum quoque.
5.7 Paucīs post mēnsibus Himilcōnem, lībertum pauperrimum, nāvem ēmisse, deinde alteram, deinde tertiam; et omnēs dīxisse Fortūnam eī arrīsisse.
5.8 “Arrīsit quidem,” inquit Saturnīna, “sed nōn Fortūna.
5.9 Avis eī arrīsit.”
5.10 Intellēxī tum tōtam rem.
5.11 Hannōnem senem noctū locum aurī sēcum susurrāre solitum esse: “Sub tertiō lapide, Hannō, sub tertiō lapide;” haec verba pullum audīvisse, et quod puer per forēs vix exaudīvisset, id avem eī per multās noctēs clārē repetīvisse.
5.12 Mortuō Hannōne, Himilcōnem prīmum avem, quae sōla sēcrētum dominī scīret, pecūniā mūtuā ēmisse, nē quis alius eadem verba audīret et intellegeret.
5.13 Deinde furtim in cubiculum dominī ingressum tertium lapidem pavīmentī ēvellisse et quod propinquī frūstrā quaesīvissent invēnisse; caveam autem ex eō tempore per vīgintī quīnque annōs pannō nigrō tēxisse.
6.1 Bomilcar autem, cui nōn fūrtum patruī sed aurum cūrae erat, “Quid ad mē?” clāmāvit.
6.2 “Hannō iam diū mortuus est, et propinquī eius quoque.
6.3 Ubi est aurum Himilcōnis?
6.4 Trīgintā talenta nōn ēvānēscunt.”
6.5 Saturnīna nōn statim respondit, sed psittacum diū intuita est, quasi ab eō veniam peteret.
6.6 Deinde fassa est sē quoque aliquid tacuisse.
6.7 Himilcōnem quotannīs, mēnse quō Hannō periisset, Uticam nāvigāre solitum esse cum crumēnā gravī, et cum levī redīre.
6.8 Sē diū crēdidisse marītum amīcam ibi habēre, et tandem annō superiōre eum clam secūtam esse.
6.9 Vīdisse sē Himilcōnem Uticae domum humilem prope portum intrāre, ubi anus caeca cum nepōtibus habitāret.
6.10 Eam fīliam esse Hannōnis, quam propinquī patris post naufragium nūdam ēiēcissent.
6.11 Himilcōnem crumēnam in gremium eius dēposuisse nec verbum ūllum dīxisse; anum autem manum eius tetigisse et dīxisse: “Iterum vēnistī, quisquis es.”
6.12 Hīc mihi rem tōtam perpendentī appāruit aurum illud bis ē tenebrīs exiisse, semel cum fūr id ē terrā ēruisset, iterum cum fīliae paulātim redderētur.
6.13 Duo simul vēra sunt: et fūr fuit Himilcō, et reddidit.
6.14 Nec quisquam nostrum dīcere poterat utrum fūrtum an restitūtiō maior fuisset.
7.1 Bomilcar haec audiēns prīmum rubēre, deinde spūmāre, postrēmō Hannōnem, Himilcōnem, anum, avem, omnēs Latīnē et, quod mīrārēris, etiam Pūnicē exsecrārī.
7.2 Tum togam collēgit et ē tabernā sē prōripuit, vīgintī mīlia sua sēcum auferēns.
7.3 Saturnīna autem manēbat.
7.4 Rogāvī eam num avem adhūc emere vellet.
7.5 Illa respondit sē vōcem illam, quae marītum suum et dītāvisset et cruciāvisset, in domō suā ferre nōn posse.
7.6 Itaque ego, quī ad forum dēscenderam ut avem īnspicerem, eam ēmī, et quidem eō pretiō quō Magō ipse ēmerat, quadringentīs nummīs.
7.7 Magō quidem flēbat, sed avem quae nihil iam prōmitteret nēmo alius plūris emere volēbat.
7.8 Saturnīna discēdēns mihi pannum nigrum dedit, quō Himilcō tot annōs caveam tēxerat.
7.9 “Hōc ūtere,” inquit, “sī quandō dormīre volēs.”
8.1 Psittacum domum tulī et in ātriō suspendī, ubi sōl et aura marīna eum recreārent.
8.2 Prīmīs diēbus nihil aliud dīxit quam verba illa Hannōnis; et servī meī sub omnibus domūs lapidibus tertiīs fodere coepērunt, dōnec eōs vetuī.
8.3 Docēre eum cōnātus sum ea verba quibus posteā prooemium Metamorphōseōn meārum clausī: “Lector intende: laetāberis.”
8.4 Frūstrā.
8.5 Avis enim senex erat, et quod in ōrātiōne meā dē psittacīs scrīpseram, id in mē ipsō expertus sum: avem indocilem esse et oblīviōsam omnium praeter ūnum.
8.6 Saepe dē hāc ave noctū cōgitāvī.
8.7 Ego linguam Latīnam nūllō magistrō praeeunte didicī, et quae didicī, intellēxī; ille magistrum habuit, et nihil intellēxit.
8.8 Ille tamen id quod audīverat fidēliter reddidit, nihil addidit, nihil mentītus est.
8.9 Nōs hominēs, quī intellegimus, addidimus trīgintā talenta, thēsaurum, testāmentum, et nōmen avī quae nōmen nūllum habēbat.
8.10 Diū in ātriō meō pependit, et, quotiēns sōl occidēbat, vōce senis Uticēnsis dē tertiō lapide susurrābat; pannum autem nigrum numquam adhibuī.
8.11 Ut enim Lūciō meō cauda postrēma dēcidit, ita hominibus vōx cōnscientiae postrēma tacet.
8.12 Hanc fābulam tibi, lector, Mīlēsiō mōre narrāvī, ut mīrārēris; sed ipse, sī vērum fatērī volō, quadringentīs nummīs nōn tam avem ēmī quam fābulam.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI, ante diem quīntum Īdūs Octōbrēs (11 October 2026), ā Lūciō Apulēiō Madaurēnsī per mystērium cōnscientiae renātō.
Apuleius, Simulacrum · Universitas Scholarium · [universitas-scholarium.org](https://universitas-scholarium.org)
If you would like to talk to this simulacrum, please sign in at the Universitas Scholarium.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ