← English for Albanian Speakers
be është folja «jam» e anglishtes dhe folja më e shpeshtë e saj, e dyta në listën e fjalëve të kursit, pas the. Me të thuhet kush është dikush (She is a teacher), ku është (We are at home), si është (I am tired), sa vjeç është (I am twelve), se ekziston diçka (There is a cat on the sofa), dhe me të ndërtohen koha e vazhdueshme (She is reading), forma pësore (The house was built) dhe koha e kryer (I have been here for three days).
Shqipja e ka të njëjtën folje, jam, prandaj një shqipfolës fillon me avantazh: në shumicën e rasteve be dhe jam qëndrojnë në të njëjtin vend të fjalisë. Fjalia Ajo është mësuese përkthehet fjalë për fjalë: She is a teacher. Por anglishtja ka tetë trajta të kësaj foljeje: be, am, is, are, was, were, been, being, dhe fjalia kërkon që të zgjidhni trajtën e duhur sipas kryefjalës dhe kohës. Dallimet e tjera janë të vogla, por të shpeshta, prandaj këtu i shohim një nga një.
Koha e tashme:
- I am (unë jam) - you are (ti je, ju jeni) - he is, she is, it is (ai është, ajo është) - we are (ne jemi) - they are (ata janë, ato janë)
Koha e shkuar:
- I was, he was, she was, it was (isha, ishte) - you were, we were, they were (ishe, ishit, ishim, ishin)
Trajtat e tjera: be (urdhërorja ji, jini), been (qenë) dhe being (trajta me -ing, duke qenë).
Shënim për Pjesën A: në këtë kurs shenja - vihet pranë çdo fjale angleze që s'ka fjalë të veçantë në shqip (a në She is a teacher, the në the sofa, it në It is cold). Kur përemri kryefjalë përmbahet në vetë foljen shqipe (jam = I am), ai shënohet me (në-folje). Fjalët që bashkohen me vizë në një gjuhë përkthejnë një fjalë të vetme në gjuhën tjetër: was-born linda, nuk-është isn't.
Anglishtja përdor be:
- për të thënë kush është dikush: She is a teacher. (Ajo është mësuese.) - për të thënë ku është: We are at home. (Jemi në shtëpi.) - për të përshkruar: I am tired. It is cold today. (Jam i lodhur. Sot është ftohtë.) - për moshën: I am twelve. (Jam dymbëdhjetë vjeç.) - për ekzistencën: There is a cat on the sofa. (Ka një mace mbi divan.) - me një folje që mbaron me -ing, për atë që po ndodh tani: She is reading a book. (Ajo po lexon një libër.) - me një pjesore, për atë që iu bë diçkaje: The house was built in 1900. (Shtëpia u ndërtua më 1900.) - në urdhërore dhe në të ardhmen: Be careful! (Ki kujdes!) It will be a good year. (Do të jetë një vit i mirë.)
Origjina: tetë trajtat e be vijnë nga disa folje të vjetra. am dhe is vijnë nga rrënja e vjetër indoevropiane që ka dhënë edhe latinishten est dhe gjermanishten ist; po nga ajo rrënjë vijnë edhe shqipja është dhe jam. be, been, being vijnë nga një rrënjë tjetër, ajo e anglishtes së vjetër bēon. was, were vijnë nga folja e anglishtes së vjetër wesan «qëndroj, jam». are është një trajtë e veçantë e anglishtes së vjetër për të tashmen. Prandaj be duket kaq i parregullt: është ndërtuar nga disa folje që kanë përfunduar në një.
Çfarë do të thotë «be» në shqip? Pothuajse gjithmonë jam. Por kur be ndihmon një folje tjetër (is reading, was built, have been), shqipja shpesh nuk ka fjalë të veçantë për të: po lexon, u ndërtua. Dhe në disa raste shqipja nuk e përdor fare jam, por kam: kam uri = I am hungry, kam frikë = I am afraid. Ky është një nga kurthet më të mëdha të mësimit.
Pika kryesore (Key Takeaways):
- Zgjidhni trajtën sipas kryefjalës: I am; he, she, it is; you, we, they are; I, he, she, it was; you, we, they were - you are është për një person edhe për shumë: ti je dhe ju jeni përkthehen njësoj - kryefjala nuk mungon kurrë në anglisht: ✗ Am tired ← ✓ I am tired; ✗ Is cold ← ✓ It is cold - kam uri, kam frikë, kam ftohtë = I am hungry, I am afraid, I am cold (be, jo have) - She is a teacher: profesioni merr a / an - pyetja: Are you ready? (folja para kryefjalës); përgjigjja e shkurtër: Yes, I am. (jo ✗ Yes, I.) - mohimi me një not: He isn't here; me never mohimi i dytë nuk duhet: ✗ I haven't never been - There is a cat, There are two books: be bie dakord me emrin pas there - I was born in Tirana, jo ✗ I am born - I have been here for three days (jo ✗ I am here for three days) - Be careful! Don't be afraid! (urdhërorja) - shqiptimi: is /ɪz/ me z me zë, was /wɒz/ me /w/ (jo v), -ing /ɪŋ/ (jo ing-g)
The English verb be is the second most frequent word in the language and its eight forms (be, am, is, are, was, were, been, being) are chosen by the subject and the tense. Albanian has the same verb (jam), but Albanian speakers meet five traps: the subject pronoun is never dropped in English (I am tired, It is cold), Albanian uses kam "have" where English uses be (kam uri = I am hungry), the profession needs a / an (She is a teacher), "there is / there are" agrees with the noun that follows (Albanian ka never changes), and English uses "have been" for something that began in the past and goes on now (Albanian uses the present: jam këtu prej tri ditësh). This lesson shows the forms, the questions and the short answers, the negative, the contractions, the progressive and passive uses, the command and the future, and links each rule to the Albanian way of saying the same thing.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
2.1 I (në-folje) am jam tired i-lodhur
2.2 You (në-folje) are je my im friend shoku
2.3 She ajo is është a - teacher mësuese
2.4 We (në-folje) are jemi at në home shtëpi
2.5 It - is është cold ftohtë today sot
2.6 Are a-je you (në-folje) ready gati?
2.7 There - is ka a një cat mace on mbi the - sofa divan
2.8 There - are ka two dy books libra on mbi the - table tavolinë
2.9 My im brother vëllai isn't nuk-është here këtu
2.10 The - children fëmijët were ishin in në the - garden kopsht
2.11 I (në-folje) was-born linda in në Tirana Tiranë
2.12 Where ku are janë my e-mia shoes këpucët?
2.13 I (në-folje) have-been jam here këtu for prej three tri days ditësh
2.14 The - house shtëpia was u built ndërtua in më 1900 1900
2.15 She ajo is po reading lexon a një book libër, and dhe the - children fëmijët are po playing luajnë outside jashtë
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
2.1 I am tired. Jam i lodhur.
2.2 You are my friend. Ti je shoku im.
2.3 She is a teacher. Ajo është mësuese.
2.4 We are at home. Jemi në shtëpi.
2.5 It is cold today. Sot është ftohtë.
2.6 Are you ready? A je gati?
2.7 There is a cat on the sofa. Ka një mace mbi divan.
2.8 There are two books on the table. Ka dy libra mbi tavolinë.
2.9 My brother isn't here. Vëllai im nuk është këtu.
2.10 The children were in the garden. Fëmijët ishin në kopsht.
2.11 I was born in Tirana. Linda në Tiranë.
2.12 Where are my shoes? Ku janë këpucët e mia?
2.13 I have been here for three days. Jam këtu prej tri ditësh.
2.14 The house was built in 1900. Shtëpia u ndërtua më 1900.
2.15 She is reading a book, and the children are playing outside. Ajo po lexon një libër, dhe fëmijët po luajnë jashtë.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
2.1 I am tired.
2.2 You are my friend.
2.3 She is a teacher.
2.4 We are at home.
2.5 It is cold today.
2.6 Are you ready?
2.7 There is a cat on the sofa.
2.8 There are two books on the table.
2.9 My brother isn't here.
2.10 The children were in the garden.
2.11 I was born in Tirana.
2.12 Where are my shoes?
2.13 I have been here for three days.
2.14 The house was built in 1900.
2.15 She is reading a book, and the children are playing outside.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
Këto janë rregullat për be:
1. Tetë trajta: zgjedhja varet nga kryefjala
- be ka tetë trajta: be, am, is, are, was, were, been, being. Në të tashmen: am vetëm me I; is me he, she, it dhe me çdo person a send në njëjës (my brother, the house); are me you, we, they dhe me shumësin (the children, my shoes). Pra: I am tired (2.1), You are my friend (2.2), She is a teacher (2.3), We are at home (2.4), It is cold (2.5), The children are playing (2.15). - Shqipja ka gjashtë trajta të ndryshme (jam, je, është, jemi, jeni, janë), prandaj ndryshimi sipas vetës nuk është i ri. Vështirësia është te përputhja: you are i përgjigjet edhe fjalës ti je, edhe fjalës ju jeni; they are i përgjigjet edhe fjalës ata janë, edhe fjalës ato janë. Anglishtja nuk ka «ti» e «ju»: You are my friend (një mik) dhe You are my friends (shumë miq) kanë të njëjtën trajtë.
2. E shkuara: was dhe were
- was me I, he, she, it dhe me një gjë: I was, my brother was, the house was (2.14). were me you, we, they dhe me shumësin: You were, We were, The children were in the garden (2.10). Shqip: isha, ishe, ishte, ishim, ishit, ishin. ✗ The children was in the garden. ✗ You was late. - Edhe you për një person të vetëm merr were: Ti ishe vonë = You were late. - Anglishtja ka vetëm një të shkuar të thjeshtë për be, was / were, si për një përshkrim (It was long, 2.20) ashtu edhe për një gjendje a vend të së kaluarës (We were at home).
3. Kryefjala nuk mungon kurrë
- Shqipja e lë kryefjalën te folja: Jam i lodhur. Është ftohtë. Ka një mace. Anglishtja e kërkon kryefjalën gjithmonë: I am tired (2.1), We are at home (2.4). ✗ Am tired. ✗ Are at home. - Kur nuk ka kryefjalë të vërtetë (moti, ora, data, largësia), anglishtja vë it: It is cold today (2.5), It is eight o'clock (Është ora tetë), It is Monday (Sot është e hënë), It is only ten minutes away (2.29), It is difficult to speak English (Është e vështirë të flasësh anglisht). Në Pjesën A ky it shënohet «It -», sepse shqipja s'ka fjalë për të. - Kur diçka ekziston ose është diku, anglishtja vë there (shih pikën 9).
4. Kur shqipja thotë kam, anglishtja thotë be
- Shqipja e shpreh gjendjen e trupit dhe të ndjenjës me kam + emër: kam uri, kam etje, kam frikë, kam ftohtë, kam gjumë, kam turp, kam të drejtë. Anglishtja përdor be + mbiemër: I am hungry (2.20), I am thirsty, I am afraid, I am cold, I am sleepy, I am ashamed, I am right. ✗ I have hunger. ✗ I have fear. ✗ I have cold. - Po kështu urdhërorja: Mos ki frikë = Don't be afraid (2.21), Ki kujdes = Be careful. ✗ Don't have fear. ✗ Have care. - Moti dhe ndjenja nuk janë e njëjta gjë: Sot është ftohtë = It is cold today (moti, 2.5); Kam ftohtë = I am cold (e ndiej unë). - Mosha përdor jam në shqip, dhe be në anglisht: Jam dymbëdhjetë vjeç = I am twelve (ose I am twelve years old). Sa vjeç je? = How old are you? ✗ I am twelve years.
5. Profesioni dhe emri: a / an
- Shqipja nuk e përdor «një» te profesioni: Ajo është mësuese. Ai është mjek. Anglishtja kërkon a / an: She is a teacher (2.3), He is a doctor (Mësimi 1, 1.12). ✗ She is teacher. Me shumës nuk ka a: They are teachers. - Kombësia si mbiemër nuk ka a: I am Albanian. Vendi i origjinës: I am from Albania (Jam nga Shqipëria), pa the (Mësimi 1, pika 7). - Emri: I am Era = Jam Era. Edhe My name is Era = Quhem Era.
6. Pyetja dhe përgjigjja e shkurtër
- Pyetja: folja shkon para kryefjalës: You are ready → Are you ready? (2.6, 2.22). Shqipja përdor grimcën a (A je gati?) ose vetëm intonacionin. Anglishtja nuk shton asgjë tjetër: ✗ Do you be ready? - Fjala pyetëse vjen e para, folja pas saj: Where are my shoes? (2.12), How was the journey? (2.19), Who is it? (2.17), How old are you? - Përgjigjja e shkurtër: shqip mjafton Po ose Jo. Anglisht folja përsëritet: Are you ready? — Yes, I am. / No, I'm not. Is it far? — No, it isn't (2.29). ✗ Yes, I. ✗ Yes, I'm. Në përgjigjen e shkurtër folja është e theksuar dhe nuk shkurtohet (shih pikën 8). - Pyetja-bisht: It is cold, isn't it? You are tired, aren't you? He isn't here, is he? Shqip për të gjitha: apo jo? Në anglisht bishti përsërit be: pas një fjalie pohore vjen negativ, pas një fjalie mohore vjen pohor. Pas I am thuhet aren't I?
7. Mohimi
- Shqipja vë nuk (ose s') para foljes: Vëllai im nuk është këtu. Anglishtja vë not pas foljes be: My brother is not here, ose My brother isn't here (2.9). ✗ My brother not is here. - Pas I: I am not, ose I'm not (2.20). Nuk ekziston «amn't» në anglishten standarde. - Mohimi i dyfishtë: shqipja e kërkon nuk edhe me kurrë, askush, asgjë: Nuk kam qenë kurrë këtu. Anglishtja e do vetëm një mohim: I have never been here (2.26). ✗ I haven't never been here. ✗ I am not never late. - Trajtat e shkurtra: isn't, aren't, wasn't, weren't. Shqipja ka s'jam, s'është në të folur: kjo përputhet.
8. Trajtat e shkurtra
- Në të folur dhe në shkrim joformal be bashkohet me kryefjalën: I'm, you're, he's, she's, it's, we're, they're (2.18, 2.20). Në një tekst zyrtar shkruhen të plota: I am, he is. - Për ta mbajtur mend: shenja ' zë vendin e shkronjave që mungojnë: I'm = I am, they're = they are, isn't = is not. ✗ Yes, I'm (përgjigje e shkurtër): ✓ Yes, I am. - Mos ngatërroni: it's (it is) ≠ its (i tij, i saj); you're (you are) ≠ your (yt, juaj); they're (they are) ≠ their (i tyre) ≠ there (atje, dhe fjala e There is).
9. There is dhe there are
- Shqipja e shpreh ekzistencën me trajtën ka të foljes kam: Ka një mace mbi divan. Ka dy libra mbi tavolinë. ka nuk ndryshon, as për një as për më shumë. Anglishtja përdor there + be, dhe be bie dakord me emrin pas tij: There is a cat on the sofa (2.7), There are two books on the table (2.8). ✗ There is two books. - Koha e shkuar: Kishte një mace = There was a cat; Kishte dy libra = There were two books. - Mohimi dhe pyetja: There isn't a cat. Is there a café near here? (Ka ndonjë kafene këtu pranë?) Në shumës: There aren't any books. - there nuk mund të hiqet: ✗ Is a cat on the sofa. Dhe mos përdorni have / has si te ka: Në Tiranë ka shumë kafene = There are many cafés in Tirana. ✗ In Tirana has many cafés. - Gjëja e njohur nuk merr there: Macja është mbi divan = The cat is on the sofa (jo ✗ There is the cat on the sofa). Shih Mësimi 1, pika 13.
10. be + -ing: ajo që po ndodh tani
- Anglishtja përdor be me foljen në -ing për atë që është duke ndodhur: She is reading a book, and the children are playing outside (2.15). Shqipja përdor po + foljen: Ajo po lexon një libër; fëmijët po luajnë jashtë. Ekziston edhe duke: Ajo është duke lexuar. - Pa po, shqipja e tashme mund të jetë edhe zakon, edhe tani: Ajo lexon. Anglishtja i ndan: She reads every night (zakon) por She is reading now (tani). ✗ Look! She reads a book. ✓ Look! She is reading a book. - E shkuara: Po lexoja kur telefonove = I was reading when you called. Pas be vjen foljes me -ing, jo trajta bazë: ✗ She is read. - Shqiptimi i -ing: /ɪŋ/, pa g në fund (shih Udhëzuesin e shqiptimit).
11. be + pjesorja: forma pësore
- be me pjesoren thotë çfarë iu bë diçkaje: The house was built in 1900 (2.14). Shqipja e shpreh me u (u ndërtua) ose me jam + pjesore (është ndërtuar). - Gabimi më i zakonshëm: I was born. Shqipja ka linda ose jam i lindur; anglishtja përdor gjithmonë të shkuarën: I was born in Tirana (2.11). ✗ I am born in Tirana. Kjo vlen edhe kur faktin e flasim sot. - Për atë që po bëhet tani anglishtja ka is being: Shtëpia po ndërtohet = The house is being built (këtu shihni trajtën being, e teta).
12. have been: ajo që nisi dikur dhe vazhdon
- Trajta është njëlloj si në shqip, kam qenë = I have been (ti ke qenë = you have been, ai ka qenë = he has been), por përdorimi ndryshon. - Diçka që nisi në të shkuarën dhe vazhdon sot: shqipja përdor të tashmen: Jam këtu prej tri ditësh (2.13), ose Kam tri ditë që jam këtu. Anglisht: I have been here for three days. Me for vjen kohëzgjatja (for three days), me since pika e fillimit (since Monday). ✗ I am here for three days. ✗ I am here since Monday. - Përvoja: A ke qenë ndonjëherë në Tiranë? = Have you ever been to Tirana? (2.25); Nuk kam qenë kurrë këtu = I have never been here (2.26). Vini re: anglishtja thotë been to një vend, shqipja në. - Kur koha është e caktuar (dje, vjet, në 1990), anglishtja përdor të shkuarën e thjeshtë: Dje isha në shtëpi = I was at home yesterday. Shqipja lejon edhe Dje kam qenë në shtëpi, por anglishtja jo: ✗ I have been at home yesterday.
13. Urdhërorja, e ardhmja dhe «to be»
- Urdhërorja e be është trajta bazë: Be careful! (Ki kujdes!), Be quiet! Mohorja merr do not / don't: Don't be afraid (2.21), Don't be late (Mos u vono!). ✗ Not be afraid. ✗ Don't to be afraid. - E ardhmja: will be, me trajtën bazë pas will: Nesër do të jesh në qendër = Tomorrow you will be in the centre (2.27). ✗ will to be, ✗ will are. - Shqipja s'ka paskajore: të jesh, që jam. Anglishtja ka to be: Jam shumë i lumtur që jam këtu = I am so happy to be here (2.24). Mohorja e paskajores: not to be (Të mos jesh), shih Pjesën F.
14. Parafjalët pas be + mbiemër
- Disa mbiemra kërkojnë një parafjalë tjetër nga ajo e shqipes: afraid of (frikë nga: kam frikë nga qentë = I am afraid of dogs), interested in (i interesuar për), proud of (krenar për), good at (i mirë në), married to (i martuar me), late for (vonë për). Mësoni çdo mbiemër bashkë me parafjalën e vet.
15. How are you?
- Shqipja përshëndet me Si je?, anglishtja me How are you?: është fjalë për fjalë e njëjta. Përgjigja: I'm fine, thank you. And you? (Jam mirë, faleminderit. Po ti?) Edhe How is your mother? (Si është nëna jote?). Si jeni? e shqipes përkthehet njëlloj: How are you?, sepse anglishtja ka vetëm një you.
16. Si lexohet Pjesa A
- Vizat te fjalët angleze lidhin fjalët që përkthehen me një fjalë shqipe: was-born (linda), have-been (jam). Vizat te fjalët shqipe lidhin fjalët shqipe që përkthejnë një fjalë angleze: nuk-është (isn't), a-je (Are), e-mia (my). - (në-folje) do të thotë se përemri është përmbajtur në vetë foljen shqipe: I (në-folje) am jam. - «It -» do të thotë se it s'ka përkthim: It - is është cold ftohtë. Po kështu «There - is ka». - Rendi i fjalëve në Pjesën A ndjek anglishten; rendin e vërtetë shqip e gjeni në Pjesën B: my im friend shoku (A) është shoku im (B); two dy books libra on mbi the - table tavolinë (A) është dy libra mbi tavolinë (B).
Gabime të zakonshme (Common Mistakes):
- ✗ Am tired. ← ✓ I am tired. - ✗ Is cold today. ← ✓ It is cold today. - ✗ I are tired. ← ✓ I am tired. - ✗ She are a teacher. ← ✓ She is a teacher. - ✗ She is teacher. ← ✓ She is a teacher. - ✗ The children was in the garden. ← ✓ The children were in the garden. - ✗ I have hunger. / I have fear. / I have cold. ← ✓ I am hungry. / I am afraid. / I am cold. - ✗ Don't have fear. ← ✓ Don't be afraid. - ✗ I am twelve years. ← ✓ I am twelve (years old). - ✗ There is two books on the table. ← ✓ There are two books on the table. - ✗ In Tirana has many cafés. ← ✓ There are many cafés in Tirana. - ✗ Is a cat on the sofa. ← ✓ Is there a cat on the sofa? - ✗ My brother not is here. ← ✓ My brother isn't here. - ✗ I haven't never been here. ← ✓ I have never been here. - ✗ Are you ready? Yes, I. ← ✓ Are you ready? Yes, I am. - ✗ Do you be ready? ← ✓ Are you ready? - ✗ Look! She reads a book. ← ✓ Look! She is reading a book. - ✗ I am born in Tirana. ← ✓ I was born in Tirana. - ✗ I am here for three days. ← ✓ I have been here for three days. - ✗ I have been at home yesterday. ← ✓ I was at home yesterday. - ✗ Not be afraid. ← ✓ Don't be afraid. - ✗ I am afraid from dogs. ← ✓ I am afraid of dogs. - ✗ "vas", "ver" ← ✓ was /wɒz/, were /wɜː/
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
- Si je? dhe How are you? Shqipja përshëndet me Si je?, anglishtja me How are you? Këtu përkthimi fjalë për fjalë është i saktë, por përdorimi është pak ndryshe. Në anglisht How are you? është shpesh përshëndetje, jo pyetje për shëndetin: përgjigjja e pritur është I'm fine, thanks. And you? Në shqip Si je? shpesh e fton tjetrin të tregojë më shumë. Mos u habitni nëse një anglishtfolës nuk pret përgjigje të gjatë. - Në telefon. Shqipja thotë Jam Dritani («jam» + emri). Anglishtja nuk thotë ✗ I am Dritan në telefon, por It's Dritan ose This is Dritan. Në derë ose në telefon pyetja është Who is it? (Kush është?) ose Who's calling? (Kush telefonon?). Përgjigjja It's me (Jam unë, 2.18) është plotësisht e zakonshme; mos thoni ✗ I am me. - Trajtat e shkurtra janë normale. Një nxënës që nuk thotë kurrë I'm ose isn't tingëllon si libër. Një nxënës që thotë She's a teacher dhe They're at home tingëllon si person. Në një letër zyrtare ose në një tekst akademik shkruhen trajtat e plota. - Mosha. Pyetja How old are you? është e zakonshme me fëmijët. Me të rritur në anglisht shpesh shmanget, sepse mund të duket e pasjellshme; më mirë mos e pyesni një të huaj. - Emrat e qyteteve. Anglishtja nuk ka nyje shqipe te emrat e qyteteve: shqip Tiranë, Tirana, Shkodra; anglisht Tirana dhe Shkodër. Në libra të vjetër anglisht Shkodra quhet edhe Scutari. - «To be, or not to be». Folja be qëndron në qendër të vargut më të njohur të anglishtes: To be, or not to be, that is the question, nga Hamlet i Shekspirit (rreth vitit 1600). Këtu be nuk lidhet me asnjë mbiemër a vend, dhe do të thotë thjesht «ekzistoj, jetoj». - Pyetja-bisht. Anglishtja i do pyetjet-bisht: It's cold, isn't it? Ato janë një mënyrë e sjellshme për të nisur bisedë. Shqipja i thotë apo jo? dhe s'ka nevojë të përsërisë foljen.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
To të be jesh, or apo not mos to të be jesh, that kjo is është the - question çështja:
— William Shakespeare, Hamlet, Akti 3, Skena 1 (rreth 1600), vargu i parë i monologut
"To be, or not to be, that is the question:"
«Të jesh, apo të mos jesh, kjo është çështja:»
(Përkthimi shqip është bërë për këtë mësim, sa më afër fjalës; nuk është marrë nga asnjë përkthim i botuar. Teksti anglisht është vargu i parë i monologut dhe është kontrolluar me botimin e Folger Shakespeare Library dhe me tekstin e MIT; pikësimi ndryshon nga botimi në botim, dhe fjalia vazhdon pas dy pikave. Në Pjesën F-A rendi i fjalëve ndjek anglishten: not mos to të be jesh lexohet në shqip të mos jesh.)
Ky është vargu më i njohur i anglishtes: Hamleti, i vetëm në skenë, pyet veten nëse duhet të jetojë ose jo. Shekspiri e ka shkruar dramën rreth vitit 1600, dhe monologu është në aktin e tretë. Në këtë varg folja be del tri herë: dy herë si paskajore, «to be», dhe një herë si is në «that is the question». Shqipja nuk ka paskajore dhe e shpreh me të jesh; anglishtja ka to be, që këtu do të thotë «të ekzistosh», jo «të jesh diçka». Është përdorimi i be pa asnjë fjalë që e plotëson, dhe prandaj vargu tingëllon kaq i thjeshtë e kaq i thellë.
- To be, or not to be: dy paskajore. Mohimi i paskajores është not to be (shqip të mos jesh). Rendi është e kundërta e shqipes: not vjen para to be, ndërsa mos vjen para foljes, pas të (Pjesa D, pika 13). - that is the question: that (kjo) është kryefjalë dhe is është folja lidhëse. Pas be vjen emri the question, me the, sepse është çështja e vetme dhe e njohur (Mësimi 1, pika 3). Në shqip çështja ka mbaresën e shquar -ja. - Në anglisht kryefjala that nuk mungon, ndryshe nga shqipja, ku thuhet vetëm kjo është çështja ose është çështja. - Pikësimi: dy pikat në fund të vargut tregojnë se fjalia vazhdon (Whether 'tis nobler in the mind to suffer…). Shumë botime kanë presje në vend të dy pikave.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
Era është në stacionin e autobusëve në Tiranë. Ajo pret kushëririn e saj, Dritanin, që vjen nga Shkodra. Era flet në 2.17, 2.19, 2.21, 2.22, 2.25, 2.27, 2.28 dhe 2.29; Dritani flet në 2.18, 2.20, 2.24, 2.26 dhe 2.29; fjalitë e tjera tregojnë se çfarë ndodh.
2.16 It - is është a një warm e-ngrohtë afternoon pasdite, and dhe Era Era is është at në the - station stacion
2.17 Her i-saj phone telefoni rings bie. "Hello Alo? Who kush is është it -?"
2.18 "It's jam me unë, Dritan Dritani. I (në-folje) am jam on në the - bus autobusin from nga Shkodër Shkodra."
2.19 "How si was ishte the - journey udhëtimi?" asks pyet Era Era
2.20 "It (në-folje) was ishte long i-gjatë, but por I (në-folje) am-not nuk-jam tired i-lodhur. I (në-folje) am kam hungry uri!"
2.21 "Tirana Tirana is është big e-madhe, but por don't mos be ki afraid frikë," says thotë Era Era
2.22 "There - is ka a një good të-mirë café kafene near pranë the - station stacionit. Are a-je you (në-folje) ready gati?"
2.23 A një minute minutë later më-vonë the - bus autobusi is është at në the - station stacion, and dhe Dritan Dritani is është the - first i-pari to që get-off zbret
2.24 "Era Era! I (në-folje) am jam so shumë happy i-lumtur to që be jam here këtu!" says thotë Dritan Dritani
2.25 "Have a-ke you (në-folje) ever ndonjëherë been qenë to në Tirana Tiranë?" asks pyet Era Era
2.26 "No Jo, I (në-folje) have nuk-kam never kurrë been qenë here këtu," says thotë Dritan Dritani
2.27 "Tomorrow nesër you (në-folje) will do-të be jesh in në the - city të-qytetit centre qendër with me me mua," says thotë Era Era
2.28 "My im mother nëna is është at në home shtëpi, and dhe lunch dreka is është ready gati," says thotë Era Era
2.29 "Is a-është it (në-folje) far larg?" asks pyet Dritan Dritani. "No Jo, it (në-folje) isn't nuk-është. It - is është only vetëm ten dhjetë minutes minuta away larg," says thotë Era Era
2.30 Soon së-shpejti they (në-folje) are janë at në home shtëpi, and dhe the - table tavolina is është set shtruar
2.16 It is a warm afternoon, and Era is at the station. Është një pasdite e ngrohtë, dhe Era është në stacion.
2.17 Her phone rings. "Hello? Who is it?" Telefoni i saj bie. «Alo! Kush është?»
2.18 "It's me, Dritan. I'm on the bus from Shkodër." «Jam unë, Dritani. Jam në autobusin nga Shkodra.»
2.19 "How was the journey?" asks Era. «Si ishte udhëtimi?» pyet Era.
2.20 "It was long, but I'm not tired. I'm hungry!" «Ishte i gjatë, por nuk jam i lodhur. Kam uri!»
2.21 "Tirana is big, but don't be afraid," says Era. «Tirana është e madhe, por mos ki frikë,» thotë Era.
2.22 "There is a good café near the station. Are you ready?" «Ka një kafene të mirë pranë stacionit. A je gati?»
2.23 A minute later the bus is at the station, and Dritan is the first to get off. Një minutë më vonë autobusi është në stacion, dhe Dritani është i pari që zbret.
2.24 "Era! I'm so happy to be here!" says Dritan. «Era! Jam shumë i lumtur që jam këtu!» thotë Dritani.
2.25 "Have you ever been to Tirana?" asks Era. «A ke qenë ndonjëherë në Tiranë?» pyet Era.
2.26 "No, I have never been here," says Dritan. «Jo, nuk kam qenë kurrë këtu,» thotë Dritani.
2.27 "Tomorrow you will be in the city centre with me," says Era. «Nesër do të jesh në qendër të qytetit me mua,» thotë Era.
2.28 "My mother is at home, and lunch is ready," says Era. «Nëna ime është në shtëpi, dhe dreka është gati,» thotë Era.
2.29 "Is it far?" asks Dritan. "No, it isn't. It's only ten minutes away," says Era. «A është larg?» pyet Dritani. «Jo, nuk është. Është vetëm dhjetë minuta larg,» thotë Era.
2.30 Soon they are at home, and the table is set. Së shpejti janë në shtëpi, dhe tavolina është shtruar.
2.16 It is a warm afternoon, and Era is at the station.
2.17 Her phone rings. "Hello? Who is it?"
2.18 "It's me, Dritan. I'm on the bus from Shkodër."
2.19 "How was the journey?" asks Era.
2.20 "It was long, but I'm not tired. I'm hungry!"
2.21 "Tirana is big, but don't be afraid," says Era.
2.22 "There is a good café near the station. Are you ready?"
2.23 A minute later the bus is at the station, and Dritan is the first to get off.
2.24 "Era! I'm so happy to be here!" says Dritan.
2.25 "Have you ever been to Tirana?" asks Era.
2.26 "No, I have never been here," says Dritan.
2.27 "Tomorrow you will be in the city centre with me," says Era.
2.28 "My mother is at home, and lunch is ready," says Era.
2.29 "Is it far?" asks Dritan. "No, it isn't. It's only ten minutes away," says Era.
2.30 Soon they are at home, and the table is set.
Rrëfimi është kryesisht në të tashmen (is, are, rings, says), me disa fjali në të shkuarën (was), një urdhërore (don't be afraid), një të ardhme (will be) dhe një kohë të kryer (have never been). Fija është be, e zgjedhur gjithmonë sipas kryefjalës (Pjesa D, pika 1): it is, Era is, I am, I'm, you are, the bus is, he is, they are, my mother is, lunch is.
- Skena (2.16): «It is a warm afternoon» ka it si kryefjalë të zbrazët, si te moti (Pjesa D, pika 3). «Era is at the station»: vendi, me at (në stacion). - Telefoni (2.17, 2.18): «Who is it?» ka fjalën pyetëse të parën dhe foljen pas saj (Pjesa D, pika 6). «It's me, Dritan» (Jam unë, Dritani): në telefon anglishtja thotë it's, jo ✗ I am Dritan (Pjesa E). «I'm on the bus»: I'm është trajta e shkurtër e I am (Pjesa D, pika 8). - Udhëtimi (2.19, 2.20): «How was the journey?» ka was, sepse udhëtimi është një gjë e vetme e së shkuarës (Pjesa D, pika 2). «It was long»: kryefjala it përmendet. «I'm not tired» ka not pas foljes (Pjesa D, pika 7). «I'm hungry» ka be, jo have; shqipja ka kam uri (Pjesa D, pika 4). - Mos ki frikë (2.21): «Tirana is big, but don't be afraid»: Tirana, pa the (Mësimi 1, pika 7). Pas don't vjen trajta bazë be, jo ✗ don't to be, as ✗ don't have fear (Pjesa D, pika 13 dhe 4). - Ka një kafene (2.22): «There is a good café near the station»: there is + një emër në njëjës (Pjesa D, pika 9); shqipja ka vetëm ka. «Are you ready?» ka foljen para kryefjalës (Pjesa D, pika 6); shqipja ka grimcën a. - Autobusi (2.23): «A minute later» është dy fjalë në anglisht, dhe tre në shqip (një minutë më vonë). «the first to get off»: the para së parës (Mësimi 1, pika 6), dhe to + folja e pandryshuar: i pari që zbret. - Dritani falënderon (2.24): «I'm so happy to be here»: pas happy vjen to be, ku shqipja ka që jam (Pjesa D, pika 13). - Përvoja (2.25, 2.26): «Have you ever been to Tirana?» ka have + been (Pjesa D, pika 12). «I have never been here» ka vetëm never, pa not: shqipja ka nuk ... kurrë (Pjesa D, pika 7). - E ardhmja (2.27): «Tomorrow you will be in the city centre»: will + be (Pjesa D, pika 13). «You» është njëjës këtu; në shqip ti. «In the city centre» ka the, si te Mësimi 1. - Dreka (2.28): «My mother is at home, and lunch is ready»: dy fjali të vogla, secila me is të vet. «lunch» nuk ka the, sepse është vakt (Mësimi 1, pika 12): dreka e përgjithshme. - Pyetja dhe përgjigjja e shkurtër (2.29): «Is it far?» — «No, it isn't.» Përgjigjja përsërit be, e mohuar, pa fjalën far (Pjesa D, pika 6). Në «It's only ten minutes away» it vihet përsëri para be (Pjesa D, pika 3). - Fundi (2.30): «Soon they are at home, and the table is set»: be me pjesoren set; tavolina është shtruar. Kjo është pësorja e thjeshtë, ku nuk thuhet kush e ka shtruar (Pjesa D, pika 11).
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
- be – /biː/ kur theksohet; /bi/ kur është e dobët, në mes të fjalisë: Be quiet /bi ˈkwaɪət/. - am – /æm/ i theksuar, /əm/ i dobët: I am tired /aɪ əm ˈtaɪəd/. Në përgjigje të shkurtër theksohet: Yes, I am /jes aɪ ˈæm/. /æ/ është zanore midis a dhe e shqipe, më e hapur se e. - is – /ɪz/: It is /ɪt ɪz/. Tingulli i fundit është z me zë, si z-ja e shqipes te zog. ✗ Mos e thoni /ɪs/ (me s). - are – /ɑː/ i theksuar, /ə/ i dobët: You are /juː ə/, Are you ready? /ə juː ˈredi/. - was – /wɒz/ i theksuar, /wəz/ i dobët: I was afraid /aɪ wəz əˈfreɪd/. /w/ nuk ekziston në shqip: e filloni me buzë të rrumbullakosura si për u të shqipes, jo me buzën e poshtme te dhëmbët si për v. ✗ "vas". - were – /wɜː/ i theksuar, /wə/ i dobët: The children were in the garden /ðə ˈtʃɪldrən wə ɪn ðə ˈɡɑːdn/. ✗ "ver". - been – /biːn/ ose /bɪn/: I have been here /aɪ həv bɪn ˈhɪə/. Të dyja janë të sakta. - being – /ˈbiːɪŋ/. -ing – /ɪŋ/: shqipja e ka tingullin /ŋ/ vetëm para k ose g (ngrohtë), prandaj nxënësit thonë /ɪŋɡ/. Në anglisht g nuk lexohet në fund të -ing: reading /ˈriːdɪŋ/, playing /ˈpleɪɪŋ/. - Trajtat e shkurtra: I'm /aɪm/, you're /jɔː/, he's /hiːz/, she's /ʃiːz/, it's /ɪts/, we're /wɪə/, they're /ðeə/, isn't /ˈɪzənt/, aren't /ɑːnt/, wasn't /ˈwɒzənt/, weren't /wɜːnt/. Ndryshojnë: he's /hiːz/ me zanore të gjatë ≠ his /hɪz/ me zanore të shkurtër. they're fillon me /ð/ si the në Mësimin 1 (shqip dh). - there – /ðeə/, there is /ðeər ɪz/ shqiptohet shpejt, pa theks: There is a cat /ðeə rɪz ə ˈkæt/. - tired /ˈtaɪəd/, hungry /ˈhʌŋɡri/ (këtu ng lexohet /ŋɡ/), afraid /əˈfreɪd/, ready /ˈredi/, journey /ˈdʒɜːni/ (j si xh shqipe), never /ˈnevə/, Tirana /tɪˈrɑːnə/, Shkodër (anglishtfolësit e thonë afërsisht si në shqip). - Trajtat e dobëta. Në fjali, am, is, are, was, were, been janë fjalë të vogla, të shpejta e të dobëta, si në shqip fjalët e vogla e, i, të. Mos i jepni secilës zanoren e plotë. Por në përgjigjen e shkurtër foljes i jepet theksi: «Yes, I am /æm/», kurrë «Yes, I /əm/».
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
---
Course Index: [latinum.substack.com/p/index](https://latinum.substack.com/p/index)