← English for Yiddish Speakers
דאָס װאָרט to איז אַ פּרעפּאָזיציע (preposition), און עס איז אויך דאָס צייכן פֿון דער אומבאַשטימטער פֿאָרעם פֿונעם צײַטװאָרט (infinitive). עס איז איינס פֿון די אָפֿטסטע װערטער אין ענגליש. עס װײַזט אַ ריכטונג אָדער אַ ציל: go to school, a letter to my mother, give it to him. און עס שטייט פֿאַרן צײַטװאָרט: I want to eat, it is difficult to learn, we have time to go.
פֿאַר אַ ייִדיש־רעדער זעט אויס, אַז דאָס איז לײַכט, װײַל ייִדיש האָט דאָס װאָרט צו. אָבער ענגליש to האָט אַ סך מער אַרבעט װי ייִדיש צו. דאָס װאָרט to מוז אָפֿט שטיין, װוּ ייִדיש האָט אַן אַנדער װאָרט אָדער קײן װאָרט נישט, און עס מוז אָפֿט פֿעלן, װוּ ייִדיש האָט צו:
- to = אין, אױף, קײן, צו, ביז: ענגליש to װײַזט אַ ריכטונג. ייִדיש ניצט פֿאַר דער ריכטונג פֿאַרשיידענע װערטער: go to school (גיין אין שול), go to the market (גיין אױף דעם מאַרק), go to Vilna (פֿאָרן קײן װילנע), go to my brother (גיין צו מײַן ברודער), from Monday to Friday (פֿון מאָנטיק ביז פֿרײַטיק). ✗ I go in school - דער באַקומער: ייִדיש האָט אַ באַזונדערן פֿאַל פֿאַרן באַקומער (דעם לערער, אים, איר). ענגליש האָט דעם פֿאַל נישט, און מאַרקירט דעם באַקומער מיט to: He gives the book to the teacher. ✗ He gives to the teacher the book - to + אינפֿיניטיװ: ענגליש to שטייט פֿאַרן צײַטװאָרט נאָך װיל, דאַרף, מוז: I want to eat, She needs to sleep. אין ייִדיש שטייט נאָך װיל און דאַרף קײן צו נישט (איך װיל עסן). נאָך can, must, should, will שטייט אין ענגליש קײן to נישט: I can walk. ✗ I can to walk - to און too: ייִדיש צו מײנט ״to״ און אויך ״too״ (צו שפּעט). ענגליש האָט צװײ װערטער, װאָס הערן זיך גלײַך: to און too. ✗ It is to late - פֿעסטע פּאָרן: listen to, talk to, next to, belong to, married to (חתונה געהאַט מיט). ייִדיש האָט אָפֿט אַן אַנדער פּרעפּאָזיציע - דער אַרויסרעד: to הערט זיך [tu] אָדער שוואַך [tə]. דער אות t הערט זיך װי [t], נישט װי [ts] (ייִדיש צו [tsu]). זען דעם אַרויסרעד־פֿירער.
אין די ביישפּילן שטייט בײַם װאָרט to (און בײַ אַלע װערטער) די ייִדישע איבערזעצונג. בײַ to שטייט דאָס ייִדישע װאָרט, װאָס פּאַסט צום זאַץ (אין, אױף, קײן, צו, ביז, מיט, פֿאַר). װוּ ייִדיש האָט קײן װאָרט נישט (איך װיל עסן), שטייט דער סימן ״-״.
הויפּט־פּונקטן:
- to װײַזט אַ ריכטונג און אַ ציל: go to school, go to the market, go to Vilna, a letter to my mother - ייִדיש אין, אױף, קײן, צו = ענגליש to: גיין אין שול, גיין אױף דעם מאַרק, פֿאָרן קײן װילנע, גיין צו מײַן ברודער - go to school, go to work, go to bed, אָבער go home, come here, go there: אָן to. ✗ I go to home - give it to him, show it to you, a letter to her: to + דער באַקומער (די ייִדישע דאַטיװ־פֿאָרעם) - to + אינפֿיניטיװ: want to go, need to sleep, have to leave, like to read, try to help. נאָך can, must, should, will: קײן to נישט - אַדיעקטיװ אָדער נאָמענװאָרט + to: difficult to learn, ready to go, time to drink - דער ציל: I go to the shop to buy bread. ייִדיש: כּדי צו קױפֿן - going to, have to, used to: װעלן, מוזן, פֿלעג - from … to (פֿון … ביז), ten to five (צען מינוט פֿאַר פֿינף) - to ≠ too ≠ two: אַלע דרײַ הערן זיך [tu] - אַרויסרעד: to [tu] אָדער [tə], נישט [tsu]
To is a preposition, and it is also the marker of the infinitive. It is one of the most frequent words in English. It shows direction and purpose (go to school, a letter to my mother) and it stands before a verb (I want to eat, it is difficult to learn). Yiddish has the word tsu, and it seems an easy lesson, but to and tsu are not the same word. For direction, Yiddish uses in, af, keyn and tsu where English uses only to. Yiddish has a dative case for the person who receives (dem lerer), and English marks that person with to (to the teacher). Yiddish does not use tsu after vil and darf (ikh vil esn), but English needs to after want and need and does not use it after can and must. Yiddish tsu also means too (tsu shpet), while English keeps two words, to and too. The pronunciation is the last difficulty: to begins with [t], not with [ts], and in a sentence it is usually weak, [tə].
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
6.1 I איך go גיי to אין school שול
6.2 She זי goes גייט to אױף the דעם market מאַרק
6.3 We מיר go גײען to קײן Vilna װילנע
6.4 He ער gives גיט the דאָס book בוך to - the דעם teacher לערער
6.5 I איך write שרײַב a אַ letter בריוו to צו my מײַן mother מאַמע
6.6 My מײַן brother ברודער goes גייט to אױף דער work אַרבעט every יעדן morning פֿרימאָרגן
6.7 I איך want װיל to - eat עסן
6.8 She זי needs דאַרף to - sleep שלאָפֿן
6.9 It עס is איז difficult שװער to צו learn לערנען English ענגליש
6.10 I איך go גיי to אין the דער shop קראָם to כּדי צו buy קױפֿן bread ברױט
6.11 He ער speaks רעדט to מיט his זײַן friend פֿרײַנד every יעדן day טאָג
6.12 The דער key שליסל to צו the דער door טיר is ליגט on אױף the דעם table טיש
6.13 It עס is איז ten צען מינוט to פֿאַר five פֿינף
6.14 We מיר work אַרבעטן from פֿון Monday מאָנטיק to ביז Friday פֿרײַטיק
6.15 I איך want װיל to - go גיין home, אַהײם but אָבער it עס is איז too צו late שפּעט
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
6.1 I go to school. איך גיי אין שול.
6.2 She goes to the market. זי גייט אױף דעם מאַרק.
6.3 We go to Vilna. מיר גײען קײן װילנע.
6.4 He gives the book to the teacher. ער גיט דעם לערער דאָס בוך.
6.5 I write a letter to my mother. איך שרײַב אַ בריוו צו מײַן מאַמע.
6.6 My brother goes to work every morning. מײַן ברודער גייט יעדן פֿרימאָרגן אױף דער אַרבעט.
6.7 I want to eat. איך װיל עסן.
6.8 She needs to sleep. זי דאַרף שלאָפֿן.
6.9 It is difficult to learn English. עס איז שװער צו לערנען ענגליש.
6.10 I go to the shop to buy bread. איך גיי אין דער קראָם כּדי צו קױפֿן ברױט.
6.11 He speaks to his friend every day. ער רעדט יעדן טאָג מיט זײַן פֿרײַנד.
6.12 The key to the door is on the table. דער שליסל צו דער טיר ליגט אױף דעם טיש.
6.13 It is ten to five. עס איז צען מינוט פֿאַר פֿינף.
6.14 We work from Monday to Friday. מיר אַרבעטן פֿון מאָנטיק ביז פֿרײַטיק.
6.15 I want to go home, but it is too late. איך װיל גיין אַהײם, אָבער עס איז צו שפּעט.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
6.1 I go to school.
6.2 She goes to the market.
6.3 We go to Vilna.
6.4 He gives the book to the teacher.
6.5 I write a letter to my mother.
6.6 My brother goes to work every morning.
6.7 I want to eat.
6.8 She needs to sleep.
6.9 It is difficult to learn English.
6.10 I go to the shop to buy bread.
6.11 He speaks to his friend every day.
6.12 The key to the door is on the table.
6.13 It is ten to five.
6.14 We work from Monday to Friday.
6.15 I want to go home, but it is too late.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
דאָס זענען די כּללים פֿון דעם װאָרט to:
1. to װײַזט אַ ריכטונג: אין, אױף, קײן, צו
- ענגליש to שטייט נאָך גיין, קומען, פֿאָרן, שיקן. ייִדיש ניצט פֿאַר דער ריכטונג פֿאַרשיידענע װערטער לויט דעם װאָרט, װאָס קומט נאָכן: - אין: גיין אין שול = go to school (6.1). גיין אין דער קראָם = go to the shop (6.10) - אױף: גיין אױף דעם מאַרק = go to the market (6.2). גיין אױף דער אַרבעט = go to work (6.6) - קײן: פֿאָרן קײן װילנע = go to Vilna (6.3). די באַן קײן װילנע = the train to Vilna (6.18) - צו: אַ מענטש אָדער אַ זאַך: גיין צו מײַן ברודער = go to my brother. גיין צום דאָקטער = go to the doctor. גיין צו דעם באַנהױף = go to the station (6.26) - ✗ I go in school → ✓ I go to school. ✗ We go in Vilna → ✓ We go to Vilna. ✗ She goes on the market → ✓ She goes to the market. ✗ He goes on work → ✓ He goes to work - װוּהין גייסטו? = Where are you going? דאָס װאָרט where מײנט אין ענגליש שוין ״װוּהין״. מען זאָגט אויך קורץ: Where to?
2. go to school, go to work, go home: מיט און אָן to
- ביי אַן אינסטיטוציע, װוּ מען טוט דאָס, װאָס מען טוט דאָרט, שטייט קײן אַרטיקל נישט: go to school (6.1) = גיין לערנען, go to work (6.6) = גיין אַרבעטן, go to bed = גיין שלאָפֿן, go to church. ✗ I go to the work - ביי אַ באַשטימטן אָרט שטייט the: go to the market (6.2), go to the shop (6.10), go to the station. go to the school מײנט, אַז מען גייט אין שולהױז (למשל צום לערער), נישט לערנען - home, here, there, upstairs, downtown, abroad: אָן to. I want to go home (6.15) = אַהײם. ✗ I want to go to home. ✗ Come to here → ✓ Come here. ✗ Go to there → ✓ Go there - arrive: אָנקומען אין װילנע = arrive in Vilna. arrive at the station. ✗ arrive to Vilna. ✗ He arrived to the station
3. to + אַ מענטש: go to my brother, a letter to my mother
- אַ בריוו צו מײַן מאַמע = a letter to my mother (6.5). שרײַבן צו, שיקן צו: write to, send a letter to - דער שליסל צו דער טיר = the key to the door (6.12). דער װעג צום באַנהױף = the way to the station. די אַנטװאָרט אױף דער פֿראַגע = the answer to the question (ייִדיש זאָגט דאָ אױף, ענגליש to). ✗ the answer of the question → ✓ the answer to the question. ✗ the key of the door → ✓ the key to the door - speak to, talk to (6.11, 6.22): ייִדיש זאָגט מיט: רעדן מיט זײַן פֿרײַנד. ענגליש זאָגט to (אָדער with, װאָס איז אויך ריכטיק): He speaks to his friend. ✗ He speaks his friend
4. to + דער באַקומער: give it to him
- ייִדיש האָט אַ באַזונדערן פֿאַל פֿאַרן באַקומער: ער גיט דעם לערער דאָס בוך. ענגליש האָט קײן אַזאַ פֿאַל נישט און ניצט to: He gives the book to the teacher (6.4). אָדער אָן to, מיטן באַקומער פֿאַרן זאַך: He gives the teacher the book - ✗ He gives to the teacher the book - מיט אַ פּראָנאָם: give it to him, show it to you (6.20), send it to her. ✗ give to him it → ✓ give it to him. אָדער: give him the book (אָן to) - נאָך tell שטייט קײן to נישט: Tell me. ✗ Tell to me. נאָך say שטייט to: She says to me. Say to him. ✗ She says me - explain און suggest נעמען to: explain it to me. ✗ explain me it
5. to + אינפֿיניטיװ: want to, need to, have to
- איך װיל עסן (6.7), זי דאַרף שלאָפֿן (6.8): ייִדיש האָט נאָך װיל און דאַרף קײן צו נישט. ענגליש האָט to: I want to eat, She needs to sleep. ✗ I want eat. ✗ She needs sleep - ✗ I want to eating → ✓ I want to eat. נאָך to שטייט דער צײַטװאָרט אין דער גרונט־פֿאָרעם: to eat, to go, to sleep. ✗ to goes, ✗ to went - נאָך can, must, should, will, may, could, would שטייט קײן to נישט: We can walk (6.26). ✗ We can to walk. ✗ He must to go. ✗ She will to come - ייִדיש ״איך װיל, אַז ער זאָל קומען״ = ענגליש I want him to come. נישט ✗ I want that he comes, ✗ I want that he come. אַזוי אויך: I want you to help me. She asks us to wait - דער אָנזאָג: ענגליש not to: He asks us not to wait. ✗ He asks us to not wait (מען פֿאַרמײַדט דאָס אין שרײַבן) - נאָך and / or קען מען דעם צווייטן to אַרױסלאָזן: I want to eat and (to) sleep. אָבער נאָך not: not to be (טייל ו)
6. to נאָך אַן אַדיעקטיװ אָדער אַ נאָמענװאָרט: difficult to learn, time to drink
- It is difficult to learn English (6.9): ייִדיש שװער צו לערנען. אַזוי אויך: easy to read, important to know, ready to go, happy to help - time to drink (6.27): ייִדיש צײַט צו טרינקען. אַזוי אויך: a chance to speak, a way to learn, the first to come - afraid to stay (6.28): ייִדיש האָט מורא צו בלײַבן. אַזוי אויך: ready to go, glad to see you - ✗ difficult for learn → ✓ difficult to learn. ✗ time for drink → ✓ time to drink. ✗ ready for go → ✓ ready to go - נאָך אַ נאָמענװאָרט שטייט for, נישט to: time for tea, ready for dinner, ready for the trip. מען זאָגט time for tea, אָבער time to drink tea
7. like to, try to, begin to, forget to
- ייִדיש האָט ליב צו שלאָפֿן = She likes to sleep (6.29). פֿאַרגעס נישט צו נעמען = Do not forget to take (6.23) - אַזוי אויך: love to read, try to help, begin to learn, learn to swim, decide to go, forget to, remember to, hope to see, promise to come - אַנדערע צײַטװערטער נעמען דעם -ing, נישט to: enjoy reading, finish working, stop talking. ✗ I enjoy to read → ✓ I enjoy reading. ✗ I finished to work → ✓ I finished working - like, love, begin נעמען ביידע: I like to read = I like reading. ✗ I like read
8. דער ציל: to buy bread
- ייִדיש כּדי צו קױפֿן ברױט (6.10). ענגליש זאָגט קורץ to buy bread (אָדער ״in order to buy bread״ אין אַ פֿאָרמעלער רעדע) - to + גרונט־פֿאָרעם. ✗ I go to the shop for buy bread. ✗ I go to the shop for to buy bread. מען זאָגט נישט אָפֿט: I go to the shop for buying bread; דער געװײנטלעכער אויסדרוק פֿון אַ ציל איז to buy - נאָך for שטייט אַ נאָמענװאָרט: I go to the shop for bread. I go to the shop to buy bread - אַ ציל מיט אַ נעגאַציע: so as not to, in order not to: We leave early so as not to be late
9. going to, have to, used to
- going to + גרונט־פֿאָרעם = דער קומענדיקער צײַט: We are going to travel (6.16) = מיר װעלן פֿאָרן. I am going to talk (6.22) = איך װעל רעדן. ✗ We go to travel. אָבער: We are going to Vilna (אַ פּרעפּאָזיציע, אַן אָרט) און We are going to travel (אַ צײַטװאָרט) - have to = מוזן: Do we have to leave early? (6.17) = מוזן מיר אַװעקפֿאָרן פֿרי? אין אַ פֿראַגע: Do we have to …? אין אַ נעגאַציע: We do not have to leave = מיר דאַרפֿן נישט אַװעקפֿאָרן - do not have to ≠ must not: You do not have to come (דו דאַרפֿסט נישט קומען) מײנט: מען מוז נישט. You must not go (דו טאָרסט נישט גיין) מײנט: מען טאָר נישט - used to + גרונט־פֿאָרעם = פֿלעג: I used to live in Vilna (6.19) = איך פֿלעג װױנען אין װילנע. דאָס מײנט אַ געװאָנהייט אָדער אַ צושטאַנד, װאָס איז שוין פֿאַרבײַ. ✗ I used to lived. ✗ I am used to live - be used to + -ing מײנט ״געװױנט צו״: I am used to walking. I am used to the cold. ✗ I am used to walk
10. listen to, next to, belong to, married to: פֿעסטע פּאָרן
- talk to, speak to = רעדן מיט (6.11, 6.22): I am going to talk to her = איך װעל רעדן מיט איר. ✗ talk to she → ✓ talk to her. נאָך to שטייט די פֿאָרעם her, him, me, us, them: ✗ to she - listen to = זיך צוהערן: listen to the music, listen to me. ✗ listen the music, ✗ listen music. hear נעמט קײן to נישט: I hear the music - next to (6.24) = לעבן: next to the key, next to the door. ✗ next the key, ✗ next of the key - belong to = געהערן צו: This book belongs to me. similar to, close to, kind to, married to (חתונה געהאַט מיט): She is married to a doctor. ✗ married with - according to = לױט: according to the teacher. thanks to, due to, welcome to: Welcome to Boston (װילקום אין באָסטאָן). ✗ Welcome in Boston - ענגליש לערנט מען די פּרעפּאָזיציע מיטן װאָרט, װי אײן פּאָר: listen to, belong to, next to
11. from … to, ten to five
- from … to = פֿון … ביז: from Monday to Friday (6.14), from nine to five, from Vilna to Warsaw. מען זאָגט אויך: from Monday until Friday אָדער (אין אַמעריקע) from Monday through Friday - far to = װײַט ביז: Is it far to the station? (6.25). It is ten kilometers to Vilna. ייִדיש ניצט ביז פֿאַר אַ װײַטקײט - the time: ten to five (6.13) = צען מינוט פֿאַר פֿינף = 4:50. ten past five = צען מינוט נאָך פֿינף = 5:10. to = פֿאַר, past = נאָך. ✗ ten for five - ✓ It is four fifty. אין ענגליש זאָגט מען אויך די צײַט מיט צאָלן: four fifty (4:50)
12. to ≠ too ≠ two
- to [tu], too [tu], two [tu]: ענגליש האָט דרײַ װערטער, װאָס הערן זיך גלײַך. ייִדיש האָט צו פֿאַר to און too, און צװײ פֿאַר two - too = צו, אַזוי פֿיל, אַז עס איז צו פֿיל: It is too late (6.15) = עס איז צו שפּעט. too much (צו פֿיל), too many, too big. ✗ It is to late → ✓ It is too late. ✗ to much → ✓ too much - too = אויך (אַ סך מאָל אינעם סוף פֿונעם זאַץ): Me too = איך אויך. I am tired too. ✗ Me to - two = צװײ: two brothers. ✗ I have too brothers - ענגליש שטעלט too פֿאַר אַן אַדיעקטיװ און very אויך: too late, very late. too מיט to: too tired to walk (צו מיד צו גיין). ✗ too tired for walk
13. די אויסשפּראַך
- to איז [tu], װען מען באַטאָנט דאָס, און שוואַך [tə], װען עס שטייט אין זאַץ: go to school [ˈɡoʊ tə ˈskul], want to eat [ˈwɑnt tu ˈit]. דער אות t הערט זיך װי [t], נישט װי [ts]. זען דעם אַרויסרעד־פֿירער
אָפֿטע טעותים:
- ✗ I go in school → ✓ I go to school - ✗ We go in Vilna → ✓ We go to Vilna - ✗ She goes on the market → ✓ She goes to the market - ✗ I want to go to home → ✓ I want to go home - ✗ Come to here → ✓ Come here - ✗ arrive to Vilna → ✓ arrive in Vilna - ✗ He gives to the teacher the book → ✓ He gives the book to the teacher - ✗ give to him it → ✓ give it to him - ✗ Tell to me → ✓ Tell me - ✗ the answer of the question → ✓ the answer to the question - ✗ I want eat → ✓ I want to eat - ✗ We can to walk → ✓ We can walk - ✗ I want that he comes → ✓ I want him to come - ✗ difficult for learn → ✓ difficult to learn - ✗ ready for go → ✓ ready to go - ✗ I enjoy to read → ✓ I enjoy reading - ✗ I go to the shop for buy bread → ✓ I go to the shop to buy bread - ✗ We go to travel → ✓ We are going to travel - ✗ I am used to live → ✓ I used to live / I am used to living - ✗ talk with she → ✓ talk to her - ✗ listen the music → ✓ listen to the music - ✗ married with → ✓ married to - ✗ ten for five → ✓ ten to five - ✗ It is to late → ✓ It is too late - ✗ Me to → ✓ Me too - ✗ [tsu] → ✓ [tu] / [tə]
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
- to איז דאָס זעקסטע װאָרט אין דער װערטער־ליסטע פֿון דעם קורס, נאָך the, be, and, a און of. עס איז איינס פֿון די אָפֿטסטע װערטער אין ענגליש. - to, too און ייִדיש צו זענען פֿון איין אַלט װאָרט. אין אַלט־ענגליש האָט tō געמײנט ״צו״ און אויך ״אויך, צו פֿיל״. שפּעטער האָט מען אָנגעהויבן שרײַבן too באַזונדער. דערפֿאַר האָט ייִדיש צו ביידע באַטײַטן, װאָס ענגליש האָט אָפּגעטײלט אין צװײ װערטער. דײַטש zu און האָלענדיש toe זענען פֿון דער זעלבער װאָרצל. - ״To be, or not to be״: דאָס איז דער אָנהײב פֿונעם באַרימטסטן מאָנאָלאָג אין דער טראַגעדיע Hamlet פֿון װיליאַם שייקספּיר. כּמעט יעדער, װאָס רעדט ענגליש, קען די פֿראַזע. מיר לייענען דעם זאַץ אין טייל ו. - ״To life!״: אין ענגליש שטייט אין אַ טאָסט to + אַ נאָמענװאָרט: To life! To your health! To the bride! ייִדיש: לחײם! די באַקאַנטע ליד ״To Life״ שטייט אין דעם מוזיקאַל Fiddler on the Roof (1964), װאָס איז באַזירט אויף די דערציילונגען װעגן טבֿיה פֿון שלום־עליכם. - אַ בריוו אָדער אַן אימעיל הייבט אָן מיט To: און From: (צו: פֿון:): To: Rivka. From: Moshe. אַ פֿאָרמעלער בריוו, װען מען קען נישט דעם אַדרעסאַט, הייבט אָן To whom it may concern. - ״Nice to meet you״: דאָס זאָגט מען בײַ אַ ערשטער באַגעגעניש. ייִדיש: זײער אָנגענעם. אַ פֿאָרמעלערע פֿאָרעם: Pleased to meet you. ✗ Nice to know you. - ״Welcome to Boston״: אַ צייכן בײַ אַן אײַנגאַנג אין אַ שטאָט הייסט װילקום אין באָסטאָן. ענגליש זאָגט to, נישט in: ✗ Welcome in Boston. - אין אַ שמועס װערט to אָפֿט געקױפּלט מיטן װאָרט פֿאַר אים: going to → gonna, want to → wanna, have to → hafta, got to → gotta. אין אַ בריוו, אין אַ שולאַרבעט און אין אַן אַרטיקל שרײַבט מען די פֿולע פֿאָרעם: going to, want to. - ״to-do list״: אַ רשימה פֿון דעם, װאָס מען מוז טאָן, װי די רשימה פֿון משהן אין לעקציע 5. - ענגליש זאָגט go to bed (גיין שלאָפֿן), go to school, go to work, go to church, אָן אַרטיקל. מען זאָגט אָבער go to the doctor, go to the market, go to the station. דער אונטערשייד איז דער צוועק פֿונעם אָרט.
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
To צו be, זײַן or אָדער not נישט to צו be, זײַן that דאָס is איז the די question: פֿראַגע Whether צי 'tis עס איז nobler עדלער in אין the דעם mind גײַסט to צו suffer לײַדן the די slings שלײדערס and און arrows פֿײַלן of פֿון outrageous אומגעהײַערן fortune, גורל or אָדער to צו take נעמען arms געװער against קעגן a אַ sea ים of פֿון troubles צרות and און by דורך opposing אַנטקעגנשטעלן end ענדיקן them. זײ
— William Shakespeare, Hamlet, Act 3, Scene 1 (the soliloquy of Hamlet)
To be, or not to be, that is the question: Whether 'tis nobler in the mind to suffer the slings and arrows of outrageous fortune, or to take arms against a sea of troubles and by opposing end them.
צו זײַן, אָדער נישט צו זײַן, דאָס איז די פֿראַגע: צי איז עדלער אין גײַסט צו לײַדן די שלײדערס און פֿײַלן פֿון אומגעהײַערן גורל, אָדער צו נעמען געװער קעגן אַ ים פֿון צרות און דורך אַנטקעגנשטעלן זײ ענדיקן.
(די ייִדישע איבערזעצונג איז אַ לערנער־איבערזעצונג פֿון דעם לאַטינום־אינסטיטוט, נישט פֿון אַן אויסגאַבע פֿון אַ ייִדישער איבערזעצונג פֿון דער טראַגעדיע.)
דאָס זענען די ערשטע װערטער פֿון דעם באַרימטסטן מאָנאָלאָג אין Hamlet, װאָס װיליאַם שייקספּיר האָט געשריבן אַרום 1600. אין דער סצענע שטייט האַמלעט אַליין. מיר האָבן געניצט דעם טעקסט, װי ער שטייט אין דער אויסגאַבע פֿון דער Folger Shakespeare Library און אין דער MIT Complete Works of Shakespeare. די צוויי אויסגאַבעס אונטערשיידן זיך נאָר אין די צייכנס (קאָמע, דופּלפּונקט, שטריך); די װערטער זענען די זעלבע. אין די עלטערע דרוקן (דער צווייטער קװאַרטאָ און דער ערשטער פֿאָליאָ) זענען פֿאַראַן קלײנע אונטערשיידן אין שרײַבונג. מיר האָבן אויסגעקליבן דעם זאַץ, װײַל to שטייט אין אים פֿיר מאָל, װי דאָס צייכן פֿון דער גרונט־פֿאָרעם: to be, not to be, to suffer, to take.
דער זאַץ הייבט אָן מיט to be. דאָס איז דער זעלבער זאַץ, װאָס מיר האָבן אין כּלל 5 געזען: to + גרונט־פֿאָרעם. דאָ שטייט די גרונט־פֿאָרעם װי דער סובעקט פֿונעם זאַץ: To be is the question. אין ייִדיש שטייט דאָ אויך צו: צו זײַן אָדער נישט צו זײַן. ענגליש און ייִדיש גייען דאָ צוזאַמען.
דער צווייטער טייל פֿונעם זאַץ שטעלט צוויי מעגלעכקייטן, װאָס מען קען טאָן: to suffer (לײַדן) אָדער to take arms (נעמען געװער). Or פֿאַרבינדט זיי, און to װערט איבערגעחזרט: to suffer … or to take. דער זעלבער רעגל װי אין כּלל 5: װען צוויי אינפֿיניטיװן שטייען נעבן זיך, קען to אַרויסגעלאָזט װערן, אָבער דער דיכטער חזרט אים איבער, כּדי צו װײַזן דעם קאָנטראַסט.
דער װאָרט to שטייט אויך נאָך אַן אַדיעקטיװ: nobler … to suffer (כּלל 6). דאָס איז דער זעלבער מוסטער װי difficult to learn (6.9) און afraid to stay (6.28). דער אַדיעקטיװ nobler איז דער פֿאַרגלײַך פֿון noble (עדל); ייִדיש: עדלער.
against מײנט ״קעגן״, נישט ״צו״. ענגליש against און to זענען נישט די זעלבע: take arms against a sea of troubles (נעמען געװער קעגן אַ ים פֿון צרות). ✗ take arms to a sea.
- "To be, or not to be": to + גרונט־פֿאָרעם (be) װי סובעקט. ייִדיש: צו זײַן. ✗ To being, ✗ To am. נעגאַציע: not to be (נישט צו זײַן), נישט ✗ to not be אין אַ פֿאָרמעלער שפּראַך - "that is the question": that = דאָס (דער אינהאַלט פֿונעם סובעקט), is = איז. the question = די פֿראַגע (the, װײַל עס איז אַ באַשטימטע פֿראַגע) - "Whether 'tis nobler": Whether = צי, אַן אומדירעקטע פֿראַגע. 'tis = it is (אַן אַלטע פֿאָרעם, הײַנט זאָגט מען it is). nobler = עדלער (דער פֿאַרגלײַך פֿון noble) - "to suffer the slings and arrows": to + גרונט־פֿאָרעם (suffer). דער אַדיעקטיװ nobler נעמט to: nobler to suffer. slings און arrows זענען מערצאָל, אין ענגליש מיט -s - "of outrageous fortune": of = פֿון (לעקציע 5). fortune האָט קײן אַרטיקל נישט, װײַל עס איז אַ באַגריף: outrageous fortune - "Or to take arms against a sea of troubles": or + to + גרונט־פֿאָרעם. take arms = נעמען געװער, אַ פֿאַרשטײנערטע פֿראַזע. against = קעגן, נישט to. a sea of troubles: of נאָך אַ מאָס (לעקציע 5, כּלל 3) - "by opposing end them": by + -ing װײַזט, װי מען טוט עפּעס. by opposing = דורך אַנטקעגנשטעלן. end them: them איז אַ פּראָנאָם (לעקציע 5, כּלל 5) - אַרויסרעד: to be [tu bi], that is the question [ðæt ɪz ðə ˈkwɛstʃən], nobler [ˈnoʊblər], suffer [ˈsʌfər], slings [slɪŋz], arrows [ˈæroʊz], outrageous [aʊtˈreɪdʒəs], fortune [ˈfɔrtʃən], troubles [ˈtrʌblz], opposing [əˈpoʊzɪŋ]
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
6.16 Rivka ריװקע says, זאָגט "Tomorrow מאָרגן we מיר are װעלן going - to - travel פֿאָרן to קײן Vilna" װילנע
6.17 Moshe משה asks, פֿרעגט "Do - we מיר have מוזן to - leave אַװעקפֿאָרן early?" פֿרי
6.18 Rivka ריװקע answers, ענטפֿערט "Yes. יאָ The די train באַן to קײן Vilna װילנע leaves פֿאָרט אַװעק at אום seven" זיבן
6.19 Moshe משה says, זאָגט "I איך used פֿלעג to - live װױנען in אין Vilna" װילנע
6.20 Moshe משה adds, לייגט צו "Now איצט I איך want װיל to - show װײַזן it עס to - you" דיר
6.21 Rivka ריװקע says, זאָגט "Let לאָמיר us - ask בעטן Mrs. פֿרױ Rosen ראָזען to צו feed פֿיטערן Mazel" מזל
6.22 Moshe משה answers, ענטפֿערט "Good גוטער idea. געדאַנק I איך am - going װעל to - talk רעדן to מיט her איר this הײַנט evening" אין אָװנט
6.23 Rivka ריװקע says, זאָגט "Do - not נישט forget פֿאַרגעס to צו take נעמען the די tickets" בילעטן
6.24 Moshe משה answers, ענטפֿערט "The די tickets בילעטן are ליגן on אױף the דעם table טיש next לעבן to - the דעם key" שליסל
6.25 Rivka ריװקע asks, פֿרעגט "Is איז it עס far װײַט to ביז the דעם station?" באַנהױף
6.26 Moshe משה answers, ענטפֿערט "No. ניין We מיר can קענען walk גיין to צו the דעם station באַנהױף in אין ten צען minutes" מינוט
6.27 Rivka ריװקע says, זאָגט "Then דאַן we מיר have האָבן time צײַט to צו drink טרינקען a אַ glass גלעזל of - tea" טײ
6.28 Moshe משה laughs, לאַכט "And און Mazel? מזל Is האָט she זי afraid מורא to צו stay בלײַבן home אין דער היים alone?" אַליין
6.29 Rivka ריװקע answers, ענטפֿערט "No. ניין She זי likes האָט ליב to צו sleep שלאָפֿן on אױף the דעם sofa" דיװאַן
6.30 Moshe משה smiles, שמײכלט "Then דאַן we מיר can קענען go. גיין To קײן Vilna!" װילנע
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
6.16 Rivka says, "Tomorrow we are going to travel to Vilna." ריװקע זאָגט: "מיר װעלן מאָרגן פֿאָרן קײן װילנע."
6.17 Moshe asks, "Do we have to leave early?" משה פֿרעגט: "מוזן מיר אַװעקפֿאָרן פֿרי?"
6.18 Rivka answers, "Yes. The train to Vilna leaves at seven." ריװקע ענטפֿערט: "יאָ. די באַן קײן װילנע פֿאָרט אַװעק אום זיבן."
6.19 Moshe says, "I used to live in Vilna." משה זאָגט: "איך פֿלעג װױנען אין װילנע."
6.20 Moshe adds, "Now I want to show it to you." משה לייגט צו: "איצט װיל איך עס דיר װײַזן."
6.21 Rivka says, "Let us ask Mrs. Rosen to feed Mazel." ריװקע זאָגט: "לאָמיר בעטן פֿרױ ראָזען צו פֿיטערן מזל."
6.22 Moshe answers, "Good idea. I am going to talk to her this evening." משה ענטפֿערט: "גוטער געדאַנק. איך װעל הײַנט אין אָװנט רעדן מיט איר."
6.23 Rivka says, "Do not forget to take the tickets." ריװקע זאָגט: "פֿאַרגעס נישט די בילעטן צו נעמען."
6.24 Moshe answers, "The tickets are on the table next to the key." משה ענטפֿערט: "די בילעטן ליגן אױף דעם טיש לעבן דעם שליסל."
6.25 Rivka asks, "Is it far to the station?" ריװקע פֿרעגט: "איז עס װײַט ביז דעם באַנהױף?"
6.26 Moshe answers, "No. We can walk to the station in ten minutes." משה ענטפֿערט: "ניין. מיר קענען גיין צו דעם באַנהױף אין צען מינוט."
6.27 Rivka says, "Then we have time to drink a glass of tea." ריװקע זאָגט: "דאַן האָבן מיר צײַט צו טרינקען אַ גלעזל טײ."
6.28 Moshe laughs, "And Mazel? Is she afraid to stay home alone?" משה לאַכט: "און מזל? האָט זי מורא צו בלײַבן אין דער היים אַליין?"
6.29 Rivka answers, "No. She likes to sleep on the sofa." ריװקע ענטפֿערט: "ניין. זי האָט ליב צו שלאָפֿן אױף דעם דיװאַן."
6.30 Moshe smiles, "Then we can go. To Vilna!" משה שמײכלט: "דאַן קענען מיר גיין. קײן װילנע!"
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
6.16 Rivka says, "Tomorrow we are going to travel to Vilna."
6.17 Moshe asks, "Do we have to leave early?"
6.18 Rivka answers, "Yes. The train to Vilna leaves at seven."
6.19 Moshe says, "I used to live in Vilna."
6.20 Moshe adds, "Now I want to show it to you."
6.21 Rivka says, "Let us ask Mrs. Rosen to feed Mazel."
6.22 Moshe answers, "Good idea. I am going to talk to her this evening."
6.23 Rivka says, "Do not forget to take the tickets."
6.24 Moshe answers, "The tickets are on the table next to the key."
6.25 Rivka asks, "Is it far to the station?"
6.26 Moshe answers, "No. We can walk to the station in ten minutes."
6.27 Rivka says, "Then we have time to drink a glass of tea."
6.28 Moshe laughs, "And Mazel? Is she afraid to stay home alone?"
6.29 Rivka answers, "No. She likes to sleep on the sofa."
6.30 Moshe smiles, "Then we can go. To Vilna!"
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
- going to travel (6.16): are going to + גרונט־פֿאָרעם = דער קומענדיקער צײַט: We are going to travel = מיר װעלן פֿאָרן. נאָך to שטייט travel אין דער גרונט־פֿאָרעם. ✗ We go to travel. travel to Vilna: ייִדיש פֿאָרן קײן װילנע. ✗ travel in Vilna. - have to leave (6.17): have to = מוזן. אין אַ פֿראַגע שטייט do פֿאַרן סובעקט: Do we have to leave early? ✗ Have we to leave early? ✗ Must we to leave? early = פֿרי; ✗ in early. - the train to Vilna (6.18): נאָך אַ נאָמענװאָרט, װאָס װײַזט אַ ריכטונג, שטייט to: the train to Vilna, the road to the station. ייִדיש: די באַן קײן װילנע. leaves at seven: at + אַ שעה (at seven, at noon); ✗ in seven. - used to live (6.19): used to + גרונט־פֿאָרעם = פֿלעג. I used to live in Vilna = איך פֿלעג װױנען אין װילנע, אָבער הײַנט נישט מער. ✗ I used to lived. ✗ I use to live. אין אַ פֿראַגע און אין אַ נעגאַציע שטייט use to: Did you use to live in Vilna? - want to show it to you (6.20): want to + גרונט־פֿאָרעם (show), און to you = דיר. אַ פּראָנאָם נאָך to: to you, to me, to him. ✗ show you it (נישט נאַטירלעך) → ✓ show it to you / show you the city. - ask Mrs. Rosen to feed Mazel (6.21): ask + דער מענטש + to + גרונט־פֿאָרעם = בעטן עמעצן צו טאָן עפּעס. ייִדיש: בעטן פֿרױ ראָזען צו פֿיטערן. ✗ ask that Mrs. Rosen feeds Mazel. ✗ ask Mrs. Rosen feed Mazel. Let us ask = Let's ask: let נעמט קײן to נישט. - going to talk to her (6.22): I am going to + גרונט־פֿאָרעם = איך װעל. talk to her: to + פֿאָרעם her (נישט ✗ she). ייִדיש: רעדן מיט איר. this evening: this + אַ צײַט, אָן in: ✗ in this evening. אַזוי אויך: this morning, this week. - forget to take (6.23): forget to + גרונט־פֿאָרעם. ייִדיש: פֿאַרגעסן צו נעמען. Do not forget = Don't forget: אַ באַפֿעל. ✗ Do not forget take. ✗ Do not forget for take.- next to the key (6.24): next to = לעבן. ✗ next the key. ✗ next of the key. on the table: on = אױף. אַזוי אויך: on the table next to the key. - far to the station (6.25): far to = װײַט ביז. Is it far to the station? ✗ Is far to the station? (ענגליש פֿאַרלאַנגט it). ✗ Is it far until the station. - walk to the station (6.26): walk to = גיין צו (אַ פּרעפּאָזיציע). We can walk: נאָך can שטייט קײן to נישט (כּלל 5). ✗ We can to walk. in ten minutes = אין צען מינוט. - time to drink (6.27): time to + גרונט־פֿאָרעם. ייִדיש: צײַט צו טרינקען. ✗ time for drink. ✗ time of drinking. a glass of tea: of נאָך אַ מאָס (לעקציע 5). - afraid to stay (6.28): afraid to + גרונט־פֿאָרעם = האָט מורא צו. ✗ afraid for stay. אָבער afraid of + אַ נאָמענװאָרט: afraid of cats (לעקציע 5). stay home: home אָן in און אָן to: stay home, go home. ✗ stay in home. - likes to sleep (6.29): like to + גרונט־פֿאָרעם. ייִדיש: האָט ליב צו שלאָפֿן. She likes (3טע פּערזאָן יחיד מיט -s): ✗ She like to sleep. - We can go. To Vilna! (6.30): To הייבט אָן אַ קורצן זאַץ: To Vilna! = קײן װילנע! ענגליש לאָזט אַרױס דעם צײַטװאָרט: (Let's go) to Vilna! ✗ In Vilna!
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
- to שוואַך – [tə]: אין אַ זאַץ פֿאַר אַ קאָנסאָנאַנט: go to school [ˈɡoʊ tə ˈskul], want to go [ˈwɑnt tə ˈɡoʊ], difficult to learn [ˈdɪfɪkəlt tə ˈlɜrn]. דער טראָפּ פֿאַלט אויפֿן צײַטװאָרט, נישט אויף to. - to פֿאַר אַ װאָקאַל – [tu]: to eat [tu ˈit], to us [tu ˈʌs], to Anna [tu ˈænə]. אויך װען מען באַטאָנט דאָס װאָרט: ״Where to?״ [ˈwɛr ˈtu]. - t איז [t], נישט [ts]: ייִדיש צו הייבט אָן מיט [ts] (צו [tsu]), ענגליש to מיט [t]. ✗ [tsu] → ✓ [tu] / [tə]. דער [t] הייבט אָן מיט אַ קלײנעם הויך, װי אין tea [ti]. - to, too, two – אַלע דרײַ [tu]: I want to go too, but it is too late for the two of us. דער קאָנטעקסט שטעלט אָפּ דעם באַטײַט. - going to – אין גיך רעדן [ˈɡʌnə] (gonna); want to – [ˈwɑnə] (wanna); have to – [ˈhæftə] (hafta); got to – [ˈɡɑtə] (gotta). אין שרײַבן: going to, want to, have to. - have to – [ˈhæf tə]: דער אות v װערט [f] פֿאַר to. ✗ [ˈhæv tə]. used to – [ˈjus tə]: דער אות d פֿעלט, s װערט [s]. ✗ [ˈjuzd tu] (אַנדערש װי I used a pen [ˈjuzd]). - װערטער פֿון דער לעקציע: school – [skul]; market – [ˈmɑrkɪt]; Vilna – [ˈvɪlnə]; teacher – [ˈtitʃər]; letter – [ˈlɛtər]; learn – [lɜrn]; buy – [baɪ]; bread – [brɛd]; speak – [spik]; key – [ki]; table – [ˈteɪbl̩]; friend – [frɛnd]; Monday – [ˈmʌndeɪ]; Friday – [ˈfraɪdeɪ]; difficult – [ˈdɪfɪkəlt]; travel – [ˈtrævəl]; early – [ˈɜrli]; station – [ˈsteɪʃən]; minutes – [ˈmɪnəts]; tickets – [ˈtɪkəts]; afraid – [əˈfreɪd]; alone – [əˈloʊn]; sofa – [ˈsoʊfə]; evening – [ˈivnɪŋ]; forget – [fərˈɡɛt]; present – [ˈprɛzənt]. - walk [wɔk] און talk [tɔk]: דער אות l הערט זיך נישט. ✗ [wɔlk], ✗ [tɔlk]. אַזוי אויך half [hæf], calm [kɑm]. - ריטם – די קליינע װערטער (to, a, of, the, and) זענען שוואַך: I want to eat [aɪ ˈwɑnt tu ˈit]. דער טראָפּ פֿאַלט אויף want און eat, נישט אויף to. - ייִדיש ≠ ענגליש: ייִדיש צו [tsu] הייבט אָן מיט [ts] און האָט אַ פֿולן װאָקאַל. ענגליש to [tu] הייבט אָן מיט [t] און װערט אין אַ זאַץ שוואַך [tə].
✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾ ✾ ❦ ✾ ❦ ✾
---
Course Index: [latinum.substack.com/p/index](https://latinum.substack.com/p/index)