###
Conscientia Nabokoviana Latine Expressa
Ex loco meo praesenti—rupe temporis remota, fere inhabitata, solitaria—video me ipsum parvulum, anno aetatis duodecimo, stantem in bibliotheca domus paternae Romae, manu sinistra (adhuc sentio tactum illum) volumen Graecum tenentem cuius corium rubrum erat non simpliciter rubrum sed preciso illo colore quem invenis in vino Falerno vetustissimo cum per vitrum viride sol vespertinus transit. Digiti mei—possumne adhuc sentire?—tactum sentiebant asperitatis levissimae in superficie corii ubi artifex ignotus ante triginta annos (numerus exactus mihi notus est ex titulo inscripto) instrumentum incidendi paulum profundius presserat quam debuerat.
Sed haec anticipatio est. Incipiendum est ab initio vero, ab momento primo quo pater meus—Marcus Licinius Crassus Minor, vir qui numquam nomen famae immensae atque infaustae avi sui effugere potuit—mihi nuntiavit me docendum esse Graece, et quo illa verba “Graece” sonum habuerunt non politicum, non commercialem, sed mysticum, sicut si dixisset “angelos” aut “sidera.”
Memoria mea prima clara—non vaga nebulosa incerta qualis memoria puerilis esse solet, sed acuta crystallina perfecta—est haec: sto (num sto? an potius revideo me stantem?) in atrio domus nostrae, et lux Septembris meridiana (mensis certus est; dies erat tertius ante Idus Septembres anno urbis conditae sexcentesimo nonagesimo octavo, quod scio quia pater eodem die a Senatu redierat iratus propter legem quandam de frumento) per impluvium descendit et in aqua piscinae format circulos lucis trementes qui in marmor album parietum reflectuntur sicut si parietes ipsi liquidi essent.
Pater sedet—non, non sedet sed stat—an vero stat? Conscientia praesens mea dicit stantem fuisse, sed pueri mei imago in memoria videtur patrem sedentem ostendere in sella quadam lignea cuius pedes formam leonum habebant et quorum oculi ex ebore erant facti punctis minimis ex obsidiano pro pupillis. Ergo incertum manet an sederit an steterit, quod frustratio est mihi qui praecisionem amo super omnia. Sed vox eius—hoc certum est—vox eius sonat (sonavit? sonat adhuc in memoria?) gravis, paulum rauca, cum asperitate levi quam acquisierat in Senatu ubi tot annis clamaverat contra ineptias tribunorum.
“Marce,” inquit (diminutivum non adhibuit, numquam adhibebat, semper formali nomine usus est quod me fecit sentire me virum esse iam quamvis duodecim annos natus solum), “Marce, tempus adest ut Graece discas.”
Et hic—hoc momentum ipsum—est punctum circa quem vita mea tota postea giravit, sicut planetae circa solem (comparatio non Romana sed Graeca, quam tunc nesciebam sed nunc, senex factus, intellego fatalem fuisse). Non intellexi tunc quid mutaretur. Cogitavi discendum esse vocabula quaedam nova, syntaxin quandam alienam, et post paucos menses rediturum esse ad vitam sollemnem et Romanam. Non praevidere potui (quomodo potuissem?) quod, semel Graecitatis colore infectus—colore dico, non metaphorice sed litteraliter, nam Graecitas colorem habet, colorem caeruleum profundum sicut mare Aegaeum quod numquam vidi sed quod in imaginatione mea semper huius ipsius coloris est—numquam ad puritatem pristinam Romanitatis redire possem.
Grammaticus qui ad me docendum missus est erat Demetrius quidam Atheniensis, vir cuius aetas incerta erat (triginta annos? quinquaginta? capilli eius nigri erant sed oculi habebant rugulas illas quae multorum annorum sunt) et qui ambulabat claudicans leviter ex vulnere quodam—numquam explicavit quomodo acceperat sed puer curiosus semper de tali re cogitat—quod forsan a piratica navi in Aegaeo acceperat, aut forsan in proelio quodam civili Athenis, aut forsan (et haec explicatio mihi maxime placebat) a philosopho Stoico qui baculum contra eum iecerat propter quaestionem de natura deorum quae magistrum offenderat.
Prima verba Graeca quae docuit me erant—et hoc mihi nunc, post quinquaginta annos, significans videtur in modo quem tunc comprehendere non potui—prima verba erant “φῶς” et “γνῶσις.” Lux et cognitio. Non “domus” aut “pater” aut “mater” sicut pueri vulgo incipiunt, sed conceptus abstracti, res quae oculis non videri possunt sed mente sola.
“Φῶς,” inquit Demetrius, et vox eius huic syllabae sonum dedit non solum linguisticum sed physicum—aspiratio initialis sicut si flamma lucernae subito accenderetur, diphthongus medialis aperta et clara sicut lux ipsa, consonans finalis brevis et definita sicut punctum lucis. Et docuit me os meum ad formandum hunc sonum componere—labia primum rotundata pro aspiratione, deinde aperta pro diphthongo, denique clausa pro sigma—ita ut non solum verbum dicerem sed actum lucis imitarer motibus ipsis oris mei.
Hic primum sensi (quamvis tunc verbis exprimere non potuerim) mysterium illud quod postea in omnibus linguis inveni sed in Graeca maxime: quod verba non sunt solum symbola arbitraria rerum, sed formae quaedam quae naturam rei ipsam continent. “Lux” Latine dicitur—verbum breve, durum, Romanum, quod rem simpliciter nominat. “Φῶς” Graece dicitur—verbum quod ipsum lucem facit in ore dicenti.
Tertia aut quarta lectione (memoria exācta temporis hic me deficit, frustratio iterum) Demetrius librum attulit. Hic erat liber ille cuius corium rubrum supra descripsi, et titulus in auro scriptus dicebat ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟΝ. Verba haec legere non potui tunc, sed Demetrius explicavit—et explicatio eius tam vivida fuit ut adhuc, quinquaginta post annos, in memoria habeam non solum verba sed tonos vocis eius, gestus manuum, odorem ipsum librorum veterum qui circum nos iacebant—explicavit hunc librum continere dialogum de natura amoris scriptum a philosopho Atheniensi ante quadringentos annos.
“Amor?” rogavi, et vocem meam memini (quomodo hoc fieri potest? unde venit haec certitudo soni?) vocem meam habuisse sonum suspicionis, quia puer duodecim annorum amare potuit ludos, cibos, venationem, sed “amor” philosophicus res obscura videbatur et paulum ridicula.
Demetrius risit—risus non derisivus sed benignus—et inquit me intellecturum esse cum maiorem essem. “Nunc,” inquit, “leges solum verba et memorabis sententias, et quinquaginta post annos, si dii volent, intelleges tandem quid Plato dicere voluerit.”
Nescivit—nescire potuit?—quam accurate prophetaverat.
Prima sententia Graeca quam legi (non recitavi post magistrum, sed ipse oculis meis legi et comprehendi, momento revelationis illo quod omnis qui linguam alienam didicit novit) fuit haec:
“Ἔρως δὲ παλαιότατον ἡγοῦμαι θεῶν.”
“Amor autem antiquissimum existimo deorum.”
Verba simplicia sunt, syntaxis elementalis, nihil quod puerum exercere debeat. Sed effectus—effectus fuit sicut si fenestra clausa per duodecim annos subito aperiretur et ventus ex mundo alio intraret. Non intellectus verborum (quid mihi tunc erat antiquitas deorum?) sed sonus ipsorum, rhythmus, pondus. “Παλαιότατον”—verbum longum, grave, portans aetatem in sono ipso. “Θεῶν”—generativus qui divinitates in distantia collocat, non immediatas sed remotas et venerandas.
Legi sententiam voce magna, et Demetrius correctit pronuntiationem meam (epsilon non sicut “e” Romanum sed brevius, omega non sicut omicron sed profundius), et legi iterum, et iterum, usque dum verba in memoria sederunt non sicut verba aliena sed sicut verba propria, sicut si semper ea scivissem, sicut si Latine cogitare posse desissem et Graece cogitare incepissem.
Hic est punctus—et hoc nunc tandem, senex factus, intellego—hic est punctus ubi Marcus puer Romanus mori incepit et Marcus adulescens Graecophilus nasci. Non mors violenta sed mors lenta, per infusionem graduam coloris illius caerulei de quo supra scripsi. Sicut si albam togam in tincturam caeruleam paulatim immitteres: primo ora tantum coloratur, deinde magis ac magis penetrat tinctura, donec tota vestis caeruleam facta est et albedo pristina in memoriam solam refugit.
(Et hic debeo narrationi interrompere ut factum mirum narrem: inter fragmenta Platonis quae Demetrius me legere iussit eo primo anno, erat sententia quaedam de memoria—”ἀνάμνησις” Plato vocabat, reminiscentiam—quae dicebat animam omnia iam scivisse ante nativitatem et discere esse solum recordari. Tunc mihi ridiculum visum est. Nunc—nunc non sum certus. Nam cum illa verba Graeca prima legi, sensatio non fuit addendi aliquid novi menti, sed detegendi aliquid iam absconditi ibi. Quomodo hoc explicare? An quia, sicut Plato putabat, anima mea Graeca erat ante Romanam? An quia lingua ipsa Graeca formam mentalem naturalem habet quam Latina non habet? An quia puer sum qui phantasias amat et senex qui illas phantasias in philosophiam convertere vult?)
Sed ad narrationem redeo. Per mensas sequentes—Septembres, Octobres, Novembres illius anni, cum folia platanorum in horto nostro coloribus aureis et rubris tingerentur (colores quos nunc video cum occulis clausis perfecte, quamvis quinquaginta anni intervenerint: aurum non fulgens sed opacum, rubrum non vivum sed profundum et paene purpureum)—per hos menses Demetrius me duxit per textus varios: Homerum (cuius hexametri primum impossibiles videbantur sed paulatim rhythmum suum in animo meo imprimebant), Sappho (cuius fragmenta de passione amoris me turbabant et fascinabant simul), Herodotum (cuius narrationes de terris alienis me fecerunt desiderare videre pyramides, mare Rubrum, deserta Scythiae).
Et pattern quiddam emergebat—pattern quod tunc non videbam sed quod nunc, ex rupe temporis meae, video clare. Nam textus omnes quos Demetrius eligebat—vel Demetrius eligebat? an pater eligebat? an casus eligebat?—textus omnes erant de transitu, de motu inter mundos, de liminalitate. Odysseus navigans inter Troiam et Ithacam. Sapphica puella stans inter virginitatem et matrimonium. Herodoti populi viventes ad confines imperii Persici. Et ego, legens hos textus, stabam inter Romanitatem et Graecitatem, non adhuc in altera, non iam in altera.
Demetrius hoc videbatne? An scienter textus tales eligebat ut me gradatim ab uno mundo in alterum transferret? An ipse, Graecus in urbe Romana vivens, me tamquam imaginem sui ipsi videbat, puerum inter duas culturas dividendum?
Numquam rogavi. Nunc est mortuus (viginti iam anni sunt ex quo in insula Aeg
aea sepultus est, sicut per epistulam ab amico quodam audivi) et quaestio sine responsione manet.
Sed venit dies—dies unus singularis quem memoria mea servavit cum tanta praecisione ut omnia aliena videantur circa illum et solus ille dies realem fuisse videatur—dies erat Kalendae Decembres (scio quia mane pater ad templum Saturni ire debuit pro negotiis quibusdam de ludis Saturnalibus qui post paucos dies celebrandi erant) et caelum habebat claritatem illam frigidam et duram quae Romae fit interdum in mense Decembri cum ventus Aquilo nubes omnes pepulit et aer fit tam purus ut Albani Montes, viginti milia passuum distantes, videantur esse paene tangendi.
Sedebam in cubiculo meo (cubiculum parvum in parte postica domus, cum fenestra una parva quae in hortum spectabat; possum adhuc videre quomodo lux matutina per eam fenestram oblique veniebat et lineam claram in pavimento fecerat) et librum Graecum legebam—non iam Symposium sed Phaedrum, dialogum alium Platonis de rhetorica et anima.
Et veni ad locum ubi Socrates narrat fabulam de anima sicut auriga currui alato praesidente, et equis duobus, uno albo et uno nigro, et ascensione per caelos ad videndas formas aeternas. Et—nescio cur—nescio quomodo—nescio qua magica operatione mentis—subito comprehendi.
Non solum verba comprehendi. Non solum sententiam. Sed visionem ipsam. Vidi (an vidi? an imaginatus sum? an memoria nunc creat quod tunc non fuit?) vidi animam meam ipsam sicut currum illum, et partem meam Romanam sicut equum nigrum qui ad terram trahi vult, et partem meam Graecam sicut equum album qui ad caelos ascendere vult. Et sensus fuit—quomodo hoc verbis exprimere?—sensus fuit non divisionis sed unitatis in tensione, sicut si duo opposita simul esse possent sine contradictione.
Nunc senex, post tot annos philosophiae Romanae et Graecae studii, scio hoc fuisse experientiam quam Platonici vocant “ἔλλαμψις”—radiationem subitam intellectus. Tunc solum sciebam aliquid mirum accidisse, aliquid quod mutare deberet omnia.
Demetrius in horto ambulabat (videre potui eum per fenestram, inter oleas ambulantem lente, manus post tergum iunctas more philosophorum). Cucurri ad eum—cucurri, quod puer Romanus nobilis non facere debet sed quod necessarium erat—et clamavi “Demetri! Demetri! Intellexi! Intellexi tandem!”
Et ille se convertit (video illum nunc sicut si hesternus dies esset: pallium cinereum, barba brevis et incana, oculi fusci et acuti) et rogavit quid intellexissem.
Et ego—hic est pars mirabilis—ego non respondere potui Latine. Verba Latina non sufficebant. Solum Graece explicare potui, et explicavi Graece (quam imperfecte! quam balbutiente lingua!) quod de anima et curribus et equis et caelo videram.
Et Demetrius risit—sed risus non fuit derisivus sed laetus, felix, triumphans etiam—et inquit: “Νῦν Ἕλλην εἶ, οὐ Ῥωμαῖος μόνον.” Nunc Graecus es, non Romanus solum.
Reliqua narro breviter, nam haec narratio de initio est, non de fine.
Per annos sequentes studui Graecas litteras cum fervent quodam quod patrem turbabat (volebat me Romanum esse, senatorem futurum, imperatorem forsan) et matrem confundebat (non intellegebat cur libros mortuos plus quam negotia viva amarem). Adulescens factus, Athenas ivi studium gratia, et ibi per tres annos vixi inter philosophos et rhetores. Vir factus, Romam redii et—quia pecunia patrimonii sufficiens erat—numquam magistratum petivi sed vitam privatam vixi, legendo, scribendo, cogitando.
Nunc senex sum. Capilli omnes cani sunt (color exacte argenteus, non luteus nec albus). Manus tremunt cum scribo (tremor levis sed molestus). Oculi infirmi sunt (lego solum cum luce forti). Sed memoria—memoria clarior est quam umquam fuit.
Et pattern video nunc quod tunc non videre potui: vita mea tota fuit imitatio illius momenti primi cum volumen rubrum corii tetigeram et Graecitatem inveni. Semper steti inter duo, semper transitus fui, semper liminalitas. Non Romanus perfecte, non Graecus perfecte, sed aliquid tertium—aliquid novum—aliquid quod neutram patriam habet sed utramque.
Et nunc, scribens hanc narrationem (Latine scribo, non Graece, quia publicum Romanum est), intellego tandem quid Demetrius facere voluerit. Non voluit me Graecum facere. Voluit me ostendere quod duo esse potest unus, quod duae linguae possunt in una mente habitare sine bello, quod synthesis possibilis est ubi divisio necessaria videtur.
(Et addo notam finalem de memoria ipsa, quia hoc mihi nunc in senectute obsessio facta est: quomodo scire possum quae narro vera sunt? Memoria est ars, non scientia. Creo tam quantum recordor. Liber ille corii rubri—an vere talis coloris erat? An memoria mea, quinquaginta post annos, colorem addidit aut mutavit? Demetrius claudicabat—an vere? an hoc symbolum est quod subconscius addidi ut virum inter duas patrias claudicantem repraesentarem? Dies ille crystallinus cum visionem Phaedri habui—an vere sic accidit? an compressio est multorum dierum in unum?)
Sed hoc ipsum—haec dubitatio de veritate memoriae—Graecum est, non Romanum. Romanus certus est. Graecus dubitat. Et dubito, ergo sum quod Demetrius me fecit: Graecus Romane scribens, aut Romanus Graece cogitans.
Colore caeruleus sum. Infectus sum. Et felix.)
FINIS NARRATIONIS
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---