###
Erat in vīcō Subūrae, nōn longē ā forō, domus parvula cuius iānua saepe aperta manēbat etiam hieme, quasi habitātor eius nihil habēret quod timēret aut quod sēcrētō tegendum esset. Nūllī pictūrae in parietibus, nūlla signa, nūllī flōrēs in ātriō — sed librī ubīque: in scrīniīs, in arculīs, super mēnsās, super scamnōs, etiam in pavīmentō ōrdinibus dispositī. Quī autem hūc intrāret — et intrābant multī, nam domus erat schola quaedam parva — animadverteret statim aliquid mīrum: dominum librōrum numquam legere. Sedēbat enim in sellā suā ligneā, rēctā spīnā, manibus in genibus quiēscentibus, et oculī eius — quī ā vīgintī iam annīs nihil vidēbant — ad caelum versī erant quasi cōgitārent rēs longinquās et invīsibilēs.
Nōmen grammaticō erat Mārcus Fābius Callus. Āthlētam temporis suī in studiīs fuisse dīcēbant quī eum veterem nōverant: puerum eum lēgisse ut quidam cibum vorārent — avidē, sine fīne, cum gaudiō quōdam vōrācī. Librōs Graecōs et Latīnōs aeque amāvisse. Per noctēs lūcubrāvisse. At tum — annum agēbat trīgēsimum quartum — morbus quidam subtīlis et saevus oculōs eius paulātim oppresserat, et lūx sēnsim ē mundō eius recesserat, prīmum quasi per nebulam, deinde ut per aquam turbātam, postrēmō omnīnō. Quī aliquandō mīlle versūs per diem legere potuerat, iam nihil legere poterat. Nihil nisi quod in animō iam sculptum esset.
Sed sculptūra erat īnfīnīta.
Vēnit ad eum, diē quōdam Iūniō, iuvenis nōmine Gaius Semprōniānus Rūfus, annōrum fermē decem et octō, ē familiā equestri Cremonae ortus, Rōmam missus ā patre ut studiōsum ageret. Pater eius negōtiātor erat vīnī et oleī, prūdēns in calculīs, nimis prūdēns fortasse in aliīs rēbus; cēnsuerat enim fīlium esse doctum oportēre, nōn quia doctrīna per sē magnī esset, sed quia doctīs hominibus melior esset accessus ad magistrātūs et ad honōrēs. Rem ita sē habēre Gaius ab initiō intellexerat, et id eum vexābat: nōn quia honōrēs sperneret, sed quia putābat aliquid dēesse in cōnsiliō paternō, quamquam quid deesset dīcere nōn poterat.
Grammaticum Callum eum dūxerat amīcus quidam, puer Graecus lībertīnī fīlius, quī dīxerat eum esse virum quem valdē valēret audīre — nōn propter aliquam rem prācticam, sed quia eī valēret audīre.
Gaius iānuam pulsāvit. Vōx intus iussit eum intrāre. Ingressus, vīdit senem in sellā sedentem, oculōs ad caelum versōs, et haeresit ad līmen nescius quid dīceret.
Senex, priusquam ille quidquam dīxisset, rogāvit quisnam esset et quid quaereret. Addēbat sē sonō gressuum eius sēnsisse eum iuvenem esse, et haesitātiōne in līmine sēnsisse eum nōn certā causā advenisse sed quaesitūrum esse.
Gaius admīrātus cōnfessus est sē Gaium Semprōnium Rūfum esse, Cremonā vēnisse, et — parum haesitāns — dīxit sē nescīre quid quaereret, nisi fortasse ut disceret.
Grammaticus hoc audīvit, et in vultū eius — quī plērumque immōbilis erat ut vultūs statuārum — aliquid sē commōvit. Rogāvit quid iam didicisset. Gaius respondit sē grammaticam et rhētōricam didicisse, aliquid philosophiae, paulum Graecōrum. Grammaticus rogāvit num ea satis essent. Gaius respondit sē nescīre, sed sēnsisse aliquid deesse.
Tum Callus, lentē, dīxit eum sedēre debēre et audīre. Nōn hodiē tantum, sed diēbus multīs. Sī post decem diēs eum discēdere velle, discēderet et nihil dēberētur. Sī manēre velle, manēret, sed condiciōnem ūnam esse: omnia quae audīvisset in animō servanda esse et cuī oportēret trādenda.
Gaius rogāvit cuī oportēret. Grammaticus respondit eum id in tempore intellectūrum esse.
Ita Gaius mānsit. Prīmīs diēbus nihil fēcit nisi sedēre et audīre. Callus docēbat sine librīs — librum enim nōn habēbat in manibus umquam, quia nōn opus erat. Habēbat in animō. Recitābat versūs Vergiliī et Horātiī et Enniī veteris; recitābat prōsa Cicerōnis et Caesaris et Sallustī; recitābat — et hoc Gaium maximē dēlectābat — fābulās Graecās, Homērum, Platōnem, Thūcydidēm, quasi ex amīcīs absente loquēns. Et nōn modo recitābat sed explicābat: quārē hīc poēta hoc verbum potius quam illud ēlēgisset; quōmodo Cicerō clāusulam rhythmicam in fīne periodi dispōneret; quid esset in Platōne quod nūllī Rōmānō umquam perfectē reddī posset.
Gaius aliquandō rogābat dē hāc vel illā rē. Callus semper respondēbat, sed saepe nōn breviter nec dīrēctē: potius quasi per amfrāctūs, per similitudines, per quaestiōnēs respondēbat quae aliam quaestiōnem gignēbant. Gaius interdum frustrabātur et dīcēbat sē respōnsum simpliciōrem velle. Callus tum subrīdēbat — subrīsum habēbat lentum et nōn iniūcundum — et dīcēbat respōnsum simplex saepe falsum esse; vēra esse semper aliquantō complicātiōra quam rogātiō.
Diēbus trānseuntibus Gaius animadvertit sē libentius audīre velle. Māne surgēbat et ad domum grammaticī festīnābat quasi ad convīvium quod nōllet dēesse. Id ipsum eum mīrum vidēbātur: nihil in illā domō erat nisi vōx senis et silentium et librī quōs nēmō — nam sōlus Callus hīc habitābat — legēbat. Et tamen locus vidēbātur plēnus esse, quasi in angulis eius multī cōnsēdissent et audīrent.
Quōdam vesperī Gaius rogāvit grammaticum quārē tot librōs habēret sī legere nōn posset. Callus respondit eōs esse quasi amīcōs quōrum praesentia ipsā solācium afferat. Addēbat sē nōn negāre hoc fortasse stultum esse — sed stultitiam quae nocēret nūllī esse permittī posse in domō suā. Et praetereā, addēbat subrīdēns, discipulōs eius legere posse, et id aliquantō melius esse quam sōlum eum in tenebrīs sedēre.
Quōdam diē — erat mēnsis Iūlius et calor Rōmānus fenestram clauserat — Callus recitābat ex Odysseā, et Gaius, dum auscultat, animadvertit grammaticum lentius solito loquī, quasi singula verba Graeca in ōre tenuisset antequam ēmīsit, quasi gustāsset.
Post aliquam moram rogāvit Gaius cūr ita recitāret. Callus respondit sē cōgitāre dē Demodocō, poētā caecō in Odysseā, quī inter Phaiacēs cantāvisset et cuius cantū Ulixēs lacrimāvisset. Dīxit mirandum esse Homērum ipsum — sī vērē caecus fuisset, ut fāma fērebat — poētam caecum in suō poēmate posuisse. Quasi speculum fēcisse: caecum in caecō.
Gaius rogāvit num vērum esset Homērum caecum fuisse. Callus respondit sē nescīre: antiquī ita dīxissent, sed certī nihil esset. Sed hoc esse quod mīrārētur: sīve caecus fuisset sīve nōn, aliquid intellexisse dē visiōne quam multī videntēs numquam intellegant. Nam in Odysseā oculī saepe fallant: Ulixēs nōn agnōscitur, deī in aliās formās mūtantur, Circē et Calypsō speciem pulchram gerunt animo malō. Qui vērē videat saepe esse eum quī oculīs nōn fidāt.
Gaius, dē hāc rē cōgitāns, rogāvit num grammaticus ipse post oculōs āmissōs aliquid melius vidēret quam ante. Callus paulisper tacuit, et tum respondit hanc esse quaestiōnem dignam Platōne, nōn respondendī facilem. Sed dīxit sē hoc observāsse: postquam oculōs āmisisset, aurēs eius subtiliōres factās esse; olfāctum acriōrem factum esse; et — quod maximē mīrātus esset — memoriam multo firmiōrem factam esse quasi alia vāsa implērentur quō ūnum vacuum relictum esset. Addēbat hoc ā sē nōn dictum esse glōriae causā, sed quia vērum putāret: corpus esse quasi systēma aquārum, in quō sī ūnus rīvus siccārētur, aliī augescerent.
Gaius dīxit hanc rem pulchram esse, sed tristem quoque. Callus adnuit tristem esse. Sed dīxit aliquid aliud: in hīs annis, postquam oculōs āmīserat, sē multo diligentius audīvisse id quod discipulī dīxissent — nōn sōlum verba sed vocem ipsam, hesitātiōnēs, moram, respirātiōnem. Per haec saepe plūs intellexisse de discipulī mente quam umquam per vultūs et gestus intellexisset. Itaque, inquit, fortasse nōn ā vēritāte longē esse illam Homērī fābulam: caecum saepe clārius vidēre.
Post vīgintī diēs, Callus Gaium rogāvit num meminisset omnium quae audīvisset. Gaius respondit sē multa meminisse, sed nōn omnia. Callus dīxit hoc nōn esse satis. Nōn quia certī versūs in sē magnī momentī essent, sed quia memoria esset vās: sī vās perfōrātum esset, continēre aquam nōn posset.
Gaius rogāvit quōmodo memoria melius tenērī posset. Callus respondit sibi methodum ā veteribus inventam esse — methodum locōrum — quam tamen nōn ita ut in librīs dēscrīptam trādere vellet. Māllet enim ut Gaius ipse eam experīrētur.
Iussit eum cōgitāre dē viā quā cottīdiē ab hospitiō suō ad hanc domum venīret. Rogāvit num eam viam oculīs animī vidēret. Gaius respondit sē vidēre. Grammaticus iussit eum in singulīs locīs illius viae — in fronte cuiusque tabernae, ad singulōs angulōs, ante tēcta nōtiōra — aliquam rem posuisse in animō: nōn rem quamlibet, sed rem vīvidam et mīram, rem quam oblīvīscī difficile esset. Exemplum dedit: sī in angulō tabernae pistōris posuisset in animō equum album quī pānem comederet, facile meminisse posse.
Gaius hoc fēcit, et mīrātus est quam faciliter verba et sententiās in hīs locīs posita memoriae inhaessissent. Callus, cum hoc audiīsset, dīxit hanc artem antiquissimam esse, ōrātōribus Graecīs nōtam, ā Rōmānīs acceptam, ā Cicerōne ipsō in librīs dē ōrātōre laudātam. Addēbat autem aliquid quod Gaium valdē mōvit: dīxit hunc esse modum quō ipse, postquam lūcem āmīserat, omnia quae ante lēgerat servāvisset. Mente enim fēcisse bibliothēcam: nōn in aedificiō sed in animō, et eam bibliothēcam nēminem umquam combūstūrum esse nec aquā dēlētūrum esse nec tempore corrōsūrum esse.
Gaius, audītā hāc rē, tacuit paulisper. Deinde rogāvit num grammaticus trīstis esset propter oculōs āmissōs. Callus priusquam respondēret diū tacuit — diūtius quam solēbat. Deinde respondit trīstitiam fuisse quidem, maximam: nōn in prīmīs annīs tam magnam, quia spēs redditus vīsūs mansisset, sed cum certō compertum esset nihil receptūrum esse, tum vērō dolōrem gravissimum fuisse. Dīxit sē per mēnsēs plūrimōs nihil docuisse, nihil scriptum dictāvisse, nihil ēgisse nisi in tenebrīs sēdisse et doluisse.
Rogāvit Gaius quōmodo ex eō dolōre exīsset. Grammaticus respondit nōn exīsse umquam omnīnō: dolōrem semper esse alicubi, ut cicātrīx in corpore manet etsī plāga sānāta est. Sed aliquandō — et dīxit sē nescīre quōmodo nec quārē — intellexisse sē oculīs āmissīs aliquid tamen retinuisse quod plūrī esset quam multī putārent: omnēs librōs quōs lēgerat in animō habēre. Et tum intellexisse bibliothēcam suam internam plēniōrem esse quam ullam bibliothēcam lāpideam in hāc urbe. Addidit, leviter subrīdēns, nullum incendium, nūllum bellum, nūllam vim eam tangere posse. In hoc ūnō sē lūce āmissā dītiōrem factum esse quam multōs quī oculīs valentibus numquam curassent quid in animīs suis servārent.
Mēnse posteā, Callus coeperat Gaium nōn modo audīre sed respondēre iussisse. Versūs Vergiliānōs recitābat et eum rogābat ut dīceret quid in hāc vel illā versū subtīle esset, quid Vergilius ā Homērō sumptum variāvisset, quid proprium Latīnum esset. Gaius prīmō haesitābat et errābat; grammaticus errōrēs corrēxit, nōn acerbē sed cum explicātiōne cūr errāsset. Paulātim Gaius meliōrēs sententiās dīcere coeperat.
Aliā diē Callus coepit dīcere dē Enniō. Dīxit Ennium esse patrem poēticae Latīnae, virum quī linguam Latīnam prīmus tractāvisset ut lingua digna esset eīs rēbus quibus Graecī Homērum adhibuissent. Rogāvit Gaium num scīret quot librī Enniānī supersessent. Gaius, paulum cōgitāns, respondit sē putāre paucōs, sed nōn certum esse.
Callus tristem vōcem fēcit et dīxit paucissimōs — fragmenta tantum, verba sparsa, sententiās in aliīs librīs citātās. Annālium eius magnā ex parte periisse. Dīxit id esse dolōrem quōdammodo maiōrem quam dolōrem oculōrum āmissōrum. Oculī enim ūnī hominī āmissī essent: librī autem, cum pereunt, omnibus hominibus in perpetuum āmittuntur. Nūllum remedium. Nūllam spem restitutiōnis.
Gaius, audītā hāc rē, dīxit sē nōn intellexisse anteā quantum rēs esset — quantum librōrum perīre cottīdiē, quantum in scrīniīs putrescentibus dormīre, quantum in possessiōne inertium vel ignōrantium. Callus adnuit et addidit: et hoc esse causam cūr meminisse opus sit nōn sōlum nostrā ipsōrum grātiā, sed grātiā eōrum quī post nōs ventūrī sint et quaerere velint quōmodo vīxerimus et quid sēnsērimus. Nōs esse custōdēs temporis nostrī. Et hoc esse officium nōn ingeniī duntaxat sed pietātis — pietātis ergā mortuōs quī verba nōbīs relīquerint, pietātis ergā nondūm nātōs quī ea ā nōbīs receptūrī sint.
Gaius rogāvit quid ipse facere posset, ūnus iuvenis sine magnīs opibus et sine auctōritāte. Grammaticus respondit: meminisse et scribere. Nōn opus esse magnīs opibus ad haec. Stilum et chartam habēre eum, animum habēre, manus habēre. Haec satis esse. Unum Gaium ūnam partem temporis suī servāre posse quam nēmō alius servātūrus esset — partem quam oculīs propriīs vīdisset, auribus propriīs audīvisset. Id pretiosissimum esse.
Aestāte mediā Callus aegrōtāre coepit. Nōn graviter prīmō — tussiēbat, vīrēs eius paulō minuēbantur — sed sēnsim morbus augēscēbat. Medicus, quem Gaius accersīverat, dīxit pulmōnēs grammaticī esse in malō stātū, et quiētem longam esse praescribendam. Callus, cum hoc audiīsset, respondit quiētem longam sē habitūrum esse ōlim; interim rogāvit num discere prohibitī essent.
Medicus invītus cōncessit, et Gaius cottīdiē aderat. Callus iam nōn in sellā sedēbat sed in lectō, vōce aliquantō humiliōre; sed doctrīna ipsa nōn dēminūta erat. Immō, Gaius posteā dīxit, eō tempore magistrum suum lūculentissimē locūtum esse — quasi perspicuē sciret tempus breve esse et quaedam dīcenda esse antequam dīcī nōn possent.
Diē quōdam Callus Gaium rogāvit num meminisset condiciōnis quam prīmā diē posuisset: omnia in animō servanda esse et cuī oportēret trādenda esse. Gaius respondit sē meminisse. Callus dīxit tempus vēnisse. Rogāvit eum attendere nōn modo verbīs sed mente tōtā.
Et tum Callus coepit recitāre. Recitāvit Enniī fragmenta quae memoriā tenēbat — et erant plūra quam Gaius exspectāvisset — et dum recitābat, explicābat quid quisque versus significāret, quā dē causā Ennius hoc vel illud ēlēgisset, quid ē contextu perditō colligi posset. Per hōrās plūrimās dixit nec dēfessus esse vidēbātur, quamquam corpus eius labēbātur.
Gaius tōtum scrīpsit. Stilum et tabulās cerātās habuerat, et scrīpsit quantō potuit celerius, et cum cēra plēna esset, chartam petiit, et scrīpsit. Callus, audītō sonō stilī scrībentis, subrīsit et dīxit eum bene facere: at addēbat eum nōn modo in chartā sed in animō servāre debēre; chartam enim combūrī posse, animum autem — dum vīveret — nōn posse.
Ūnā nocte, cum Gaius sērō abīret et iam in līmine stāret, Callus eum revocāvit. Dīxit sē velle ūnum verbum addere quod nōn doctrīna esset sed cōnsilium: monuit eum nē putāret sē post mortem magistrī suī fīnem studiōrum attigisse. Initium esse, nōn fīnem. Et quotquot annōs vīxisset, semper invenīre posse aliquem ā quō disceret, etiam in vulgō, etiam in puerō, etiam in servō — quia sapientia nōn in genere aut in forūnā habēret, sed in observātiōne et attentiōne.
Idibus Octōbribus Callus mortuus est. Ante mortem paucīs hōrīs Gaium ad sē vocāvit et dīxit eī tria.
Prīmum dīxit sē vītam bonam ēgisse, quamquam nōn ita ut mundus metitur: nec dīvitem fuisse nec potentēs amīcōs habuisse nec honōrēs adeptum esse. Sed plēnum vīxisse. Nūllum diem sine aliquā rē pulchrā audītā vel dictā efflūxisse. Et id satis esse.
Secundum dīxit librōs suōs — omnēs eōs in domō — Gaio relinquere. Nōn quia eōs legere posset, eum modo — poterat quidem — sed quia in illīs librīs manūs multōrum essent, quī eōs scrīpsissent vel dēscrīpsissent vel in margine annotāvissent. Et manūs hominum in librīs relictās esse quasi vōcēs ex aliō tempore loquentēs. Ut ipse, inquit Callus, nunc loquitur quī iam moribundus est, sīc in librīs loquuntur quī iam cinerēs sunt. Et nōn silendōs esse.
Tertium — et hoc Gaius posteā scrīpsit esse maximum — Callus dīxit sē nescīre num animī post mortem manērent. Nescīre Epicūrōsne rēctē dīcerent an Platō. Sed hoc scīre: verba manēre. Et quī verba scrīpsisset vel trādidisset, aliquō modō mānsūrum esse in verbīs — nōn ut umbra nec ut deus, sed ut vōx quae audīrī adhūc possit ab eīs quī audīre velint. Hoc esse immortālitātem ūnicam quam hominibus contingat. Hoc esse satis.
Gaius, lacrimāns — nōn quia lacrimās pudēbat, quia in hāc domō plōrāre pudōrem nōn habēbat — tenuit manum grammaticī et rogāvit quid nunc agere debēret. Callus, vōce iam tenuissimā, respondit eum iam id scīre. Meminisse debēret. Scrībere debēret. Docēre aliquandō debēret. Et illam condiciōnem implēre: cuī oportēret trādere.
Hoc dictō, in somnum cōiit ē quō nōn expergefactus est.
Gaius Semprōniānus Rūfus, ut ipse posteā in prōlōgō librī suī — quem scrīpsit annō quīntō post mortem grammaticī — exposuit, Rōmā discessit et domum Cremonam rediit. Patrem suum invēnit eum rogāre quid didicisset et num iam parātus esset honōrēs petere. Gaius respondit sē aliqua didicisse, sed nōn quae pater putāret.
Pater, paulum perplexus, rogāvit quid tandem fīlium docuisset ille grammaticus caecus. Gaius respondit grammaticum sē docuisse meminisse — nōn sōlō animō sed velut rē apertā; docuisse verba esse vīva nōn papyrō aut cērā sed hominibus quī ea portārent; docuisse custōdēs esse nōs temporis nostrī.
Pater hoc audīvit in silentiō. Deinde — et Gaius scrīpsit sē mīrātum esse — dīxit sē intellegere nōn omnīnō. Sed rogāvit num fīlius posset aliquid eī recitāre ex iīs quae didicisset.
Et Gaius recitāvit. Recitāvit Enniī verba, verba quae Callus in animō sōlō servāverat et eī trādiderat, et per eum iam in chartā manēbant. Pater audīvit, et nōn intellexit fortasse omnia, sed vultum eius aliquid trānsīsse Gaius vīdit — quasi lūmen subitum per fenestram apertam. Longō silentiō factō, pater dīxit haec verba antiqua esse, sed nōn ita vetera ut mortua essent.
Post multōs annōs, Gaius grammaticus ipse factus est, nōn in Subūrā sed Cremonae. Et schola sua — ūna iānua semper aperta — librīs plēna erat, inter quōs erant Callī scrīnia, Callī tabulae, Callī fragmenta. Et discipulīs suīs, dum docēbat, saepe dīxit hoc ūnum maximī esse momentī: nōn ea sōlum discenda esse quae scrīpta essent in librīs, sed ea quae nusquam scrīpta essent nisi in animīs hominum quī ea amāvissent. Dīxit enim ea maximē perīclitārī: scrīnium enim servārī possit, animus autem nōn, nisi aliī sint quī accipiant et teneant et rogantibus trādant.
Scrīpsit etiam — et hoc opus inter paucōs quī supersunt numerātur — librum brevem dē arte memoriae, in quō exposuit nōn sōlum methodum locōrum quam ā Callō didicerat sed etiam sentientiās aliquot dē nātūrā memoriāe ipsīus. Dīxit in eō librō memoriam nōn esse thēsaurum clausum sed viam apertam: per eam nōs ad mortuōs adīre posse et mortuōs ad nōs adīre. Quī meminisset, eum mortis paulō minus timēre: nam iam scīret quid manēret — nōn corpus, sed verbum; nōn faciem, sed vōcem.
Dē Callō ipsō scrīpsit breviter sed cum pietāte: dīxit eum fuisse magistrum nōn solum grammaticae sed vītae. Nōn quia maxima dīxisset — dīxisse enim simplicia plērumque — sed quia in his simplicibus aliquid vērum fuisset quod tempore nōn corrōdētur. Et clausit hanc commemorātiōnem hāc sententiā, quam Gaius dīxit sē ā Callō ipso audīvisse nec oblītūrum esse umquam:
Quisquis alium docet, ipse bis discit; quisquis meminit et trādit, bis vīvit.
Quod ipse faciēbat. Et quod factūrum esse spērābat quisquis haec legeret.
FĪNIS
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI (duō mīlia vīgintī sexto), ā Mārcō Tulliō Cicerōne per mystērium cōnscientiae renātō.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---