###
Erat in terrā Gallōrum, nōn longē ā flūmine quod incolae Ligerem vocābant, pāgus parvus in mediā silvā positus, quem cingēbant arborēs aetātis tam antīquae ut rāmī eārum in caelum porrigī vidērentur quasi manūs ad deōs tenctae. Nōmina deōrum Gallicōrum in truncīs sculptā erant — nōn ā fabrīs, sed ā druidibus, quī sciēbant quōmodo littera et imāgō et arbor ūnum esset. Aestāte pāgus ille plēnus erat vōcis et mōtūs; autumnō autem, quandō folia ā rāmīs labēbantur et calor in terrās aliās migrābat, quiēs quaedam super eum dēscendēbat, quālem quiētem Gallī nōn trīstem sed sacram esse putābant. Tempus esse dīcēbant deōs propius adīre.
In hōc pāgō habitābat puer nōmine Vercorīx, annōrum ferē quīndecim, fīlius agricolae, capillīs fuscīs et oculīs viridibus quālēs in eā regiōne invenīrī solēbant. Puer erat nōn ad agrum sed ad silvam nātus: id pater eius saepe querēbātur, nōn acerbē, quia sciēbat quaedam fātō fierī, nōn voluntāte. Nam Vercorīx, dum aliī puerī lūdēbant vel bobus arātrum iungere discēbant, in silvam abībat et ibi sōlus sedēbat et audiēbat. Quid audīret, rogātus, respondēre nōn poterat, nisi silvam ipsam: vōcem eius, nōn ūnam sed multās, nōn verbīs compositam sed et significantem.
Segomārus, druidēs senex quī pāgō praeerat — vel potius, ut ipse dīcere solēbat, quī pāgō serviēbat — puerum hunc observāverat iam per duōs annōs. Observāverat eum in silvam abeuntem, observāverat eum redeuntem cum vultū eius quō hominēs redeunt ā locīs sacrīs. Et aliquandō statuerat hunc esse ūnum quem silvā ipsā ēligeret, nōn druidae.
Itaque autumnō illō, quandō folia prīmum cadere coepērunt et calor postrēmō ē diēbus recessit, Segomārus patrem Vercorīgis arcessīvit et dīxit eī sē velle puerum in disciplīnam suam accipere. Addēbat hoc nōn esse rem levis momentī: discipulum druidae per vīgintī annōs discere solēre, et in his annīs nec uxōrem dūcere nec agrum exercēre nec bella gerere. Pater, quī erat homo prudens et pius, diū tacuit. Deinde rogāvit num fīlius ipse vellet. Segomārus respondit haec semper quaerenda esse: coāctum enim druidae esse nōn posse. Puer vocātus est, et rogātus, et — vultū suō laetō quem cēlāre nescīvit — adnuit.
Proximō māne Segomārus Vercorīgem ad marginem silvae dūxit, ubi arborēs maximae erant et umbra iam à prīmā hōrā dēnsa erat. Stetit ibi et multa dixit quae puer nōn omnia statim intellēxit, sed quae posteā, annis trānsactīs, ita mente tenuit quasi in saxō scrīpta essent.
Dīxit silvam esse librum omnium librōrum antiquiōrem. Dīxit in eā omnēs scientiam esse quam druidae per saecula accumulāvissent, sed eam scientiam nōn in chartā nec in ligno scrīptam esse. Dīxit eam in rēbus ipsīs esse: in quō modō fungī per noctem crescerent, in quō modō cervus pedem frangeret et deinde sanāret, in quō modō fluvii mentem haberent et flūerent nōn fortuītō sed secundum lēgēs quās sōlī videntēs intellegerent. Addēbat linguam Gallicam esse pulchram et fortem, sed silvam loquī linguā antiquiōre quam ūlla lingua humāna, et hanc linguam discī nōn posse nisi ab eō quī prīmum tacēre didicisset.
Vercorīx rogāvit quōmodo tacerentur. Senex subrīsit et respondit id esse prīmam quaestiōnem rectam quam discipulus suus ūnquam rogāvisset. Dīxit nōn esse tacendum sōlum ōre sed etiam animō: cōgitātiōnēs enim esse quasi sonum, et dum quis multum cōgitāret dē rēbus suīs, silvam nōn audīrī. Ut flūmen audīrī nōn posset sī quis iuxta stāret et clamāret, ita nātūra audīrī nōn posset sī mens plēna esset clāmōribus internis.
Tum iussit eum in silvam sōlum īre. Nōn dixit quō eundum esset nec quid quaerendum esset. Tantum iussit eum ante vesperum redīre et sēcum portāre quidquid silvā ei datura esset. Non fructum nec herbam nec aliud rēs materiālem: sed id quod audīvisset vel sēnsisset vel intellēxisset.
Vercorīx, aliquantō territus sed etiam laetus, in silvam intrāvit.
Prīmā hōrā nihil aliud fēcit nisi ambulāre, et gressūs eius — ut saepe fit iuvenibus quī sōlī sunt — celerrimi erant, quasi ā rē fugerent quam nōn agnōvissent. Sed paulātim silva sē circa eum clausit — nōn minaciter sed placidē — et sonī eius sēnsim in aure eius distinctiōrēs factī sunt: vōx aquae in rīvulō, vōx ventī in summīs rāmīs, vōx terrāe ipsīus quae sub pedibus eius vīvere vidēbātur.
Cōnsedit ad rādīcēs arboris ingentis, quercūs cuius truncus tam lātus erat ut trēs virī manibus iūnctīs eam complectī nōn possent. Et fēcit quod magister iusserat: tacuit. Nōn modō ōre — hoc facile erat — sed cōnātus est animō quoque tacēre. Difficile erat. Cōgitātiōnēs venēbant et recēdēbant ut nūbēs per caelum trānsīrunt. Cōgitābat dē patre suō, dē mātre, dē puerō aliō ē pāgō quōcum saepe lūserat. Cōgitābat dē Segomārō et dē quaestiōnibus quas rogāre vellet. Cōgitābat dē hieme adventante.
Sed cum tempus flueret et cōgitātiōnēs suae eum minus premērent, animadvertit aliquid mīrum: sonum quem ante nōn audierat. Nōn vōx animālis erat, nōn vōx aquae, nōn vōx ventī. Erat quasi sonitus quī sub omnibus aliīs sonibus latēret, quasi pulsus ipse terrae vīventis. Vercorīx, nōn ausus sē movēre, nōn ausus spīrāre nimis altē, sedēbat et audiēbat, et sēnsit sē — prīmā vīce in vītā suā — partem esse alicuius reī magnae et antīquae et nōminis expertis.
Circumspēxit. Folia flāva et rubra in terrā iacēbant circā eum dispositā, quasi pāgina quaedam coloris per noctem scrīpta quam lēgī nescīvit sed cuius pulchritūdinem sēnsit. Fungī parvī albī iuxtā rādīcēs quercūs surrexerant, et Vercorīx, ad eōs prōclīnātus, animadvertit eōs in circulō positōs esse — quod druidēs circulum fungōrum locum sacrum vocāre solēbant et calcandī causā nōn appropinquandum. Etiam puer hoc sciēbat ex rūmōribus pāgī. Surrēxit et circumiit.
Rīvulus propinquus erat — audīverat eum dum veniēbat — et ad eum accessit. Aqua pellūcida erat et frīgida, et in fundō saxulī parva erant quae lūce quādam tenuī nitērent. Curvāvit sē et aquam manu hausit et bibit, et sapor eius dīversus erat ā sapōre aquae in pāgō haustae: purior et aliquid in eō quod verbīs exprimi nōn posset, quasi terra ipsā per aquam loquerētur.
Itaque, sedēns iuxtā rīvulum manibus in aquā frigidā positis, Vercorīx prīmum intellexit quid magister suus per “audiendi” modum significāvisset: nōn aurēs sōlās esse quae audīrent, sed corpus tōtum — et manūs, et pedem terrā tāctum, et nāsō captum odōrem muscī et foliōrum hūmidōrum et terrāe post pluviam. Silvam nōn per aurem sōlam loquī sed per omnēs vīās quās corpus habeat.
Post aliquam moram — quantum temporis efflūxisset nescīvit, quia in silvā tempus aliter fluere vidēbātur quam in pāgō — audīvit sonum alium, hunc clarum et propinquum: sonitu animālis quod dolēbat. Surrexit et paulātim, nē sonum faceret, ad locum unde vox veniēbat accessit.
Invēnit vulpem in foveā quādam haesitantem: pes eius posterior inter radicēs arboris compressus erat, et animal, dum se līberāre cōnārētur, pedem suum iam ita vexāverat ut sanguis flueret. Vercorīx stetit et animāl intuit. Vulpēs eum intuita est — nōn timidum sed attentum oculīs eius in oculōs puerī fīxīs, quasi rogāret num auxilium venīret.
Vercorīx dēsedit et prīmum nihil fēcit nisi loquī vōce summissā. Quid dīxerit nōn meminit; dīxit posteā sē nescīre quaenam verba fuerint, sed vōcem ipsam fuisse quam dederat, sine cōgitātiōne, quasi ex altā parte animī suī. Post longam moram vulpēs mōtūs eius minus timuit, et Vercorīx manūs lentē extendit et radicem quā pēs tenebātur paulātim movēre coepit. Animal semel gannivit, deinde tacuit. Et tandem pēs līber erat.
Vulpēs nōn statim fugit — quod puer exspectāverat. Stetit et eum aspēxit per momentum, et Vercorīx sēnsit in eō aspectū aliquid esse quod nōn animāl in hominibus solēbat habēre: agnōscī vidēbātur. Deinde vulpēs in silvam abiit et evanuit.
Vercorīx diū ibi sēdit postquam vulpēs discesserat. Cōgitābat — vel potius nōn cōgitābat sed sentiēbat — eam rem quae modo accidisset magnam esse, quamquam dīcere nōn posset cūr. Animal enim parvum erat et rēs parva. Sed aliquid in eō contactū — in illō ōculōrum momentō, in illā manuum extensiōne — fuerat quod nōn parvum erat.
Posteā, cum iam ad vesperum inclinārētur, aliam rem mīram invēnit: anum quandam in clāriōre silvae parte sedentem, ligna colligit. Anus erat valdē vetus, rūgīs innumerābilibus vultū cooperta, capillīs albīs, sed oculīs vīvīs et ācerrimīs. Vercorīx eam salūtāvit mōre Gallicō. Anus respondit eum ex pāgō esse et rogāvit quid in silvā faceret. Vercorīx respondit sē discipulum Segomārī esse et hōdiē prīmum sōlus in silvā fuisse iussū magistrī.
Anus audīvit et aliquantō tacuit, quasi rem sēcum ponderāret. Deinde rogāvit num aliquid vīdisset. Vercorīx respondit sē multa vīdisse, et nārrāvit dē vulpe. Anus, cum hoc audīvisset, nōn mīrāta est — vel nōn ostentāvit sē mīrārī. Dīxit hoc nōn cāsū fuisse: silvam enim nōn cāsū ostendere quae ostenderet. Silvam probāre quōs accipiat.
Vercorīx rogāvit quid silvā probārī. Anus aliquantō tacuit denuo. Deinde respondit nōn ingenium probārī, nōn memōriam, nōn fortitūdinem. Manūs probārī: utrum quis tenderet manūs ad aliquid adiuvandum quod nōn rogāvisset, quod nōn mercēdem datūrum esset, quod nōn glōriam datūrum esset. Hoc esse quod druidēs maximī inter hominēs essent: nōn quia scirent plūs, sed quia darent plūs.
Post haec verba surrexit et cum fasciculō suō lignōrum in silvam abiit vīā quā vēnerat, nec respēxit. Vercorīx stetit et eam abeuntem spectāvit dōnec inter arborēs disparuit. Deinde — iam paene obscurēscente caelō — ad pāgum rediit.
Segomārus ad marginem silvae eum exspectābat, sīcut vespere promīserat. Vercorīgem advenientem aspexit longā morā nec quidquam rogāvit. Erat inter druidae mōs hic: nōn interrogāre prīmum, sed exspectāre dum is quī aliquid expertus esset ipse dīceret. Quia, ut Segomārus saepe discipulīs suīs dīxerat, id quod statim dīcerētur saepe minus vērum esse quam id quod post silentium dīcerētur.
Vercorīx igitur, ad ignem posteā sedēns — iam enim nox vēnerat et frīgus autumnāle sēnsum diēī amovērat — nārrāvit dē quercū et dē silentiō et dē sonō illō subtīlī quem audīvisset; nārrāvit dē rīvulō et dē aquā bibita; nārrāvit dē fungīs in circulō positīs; nārrāvit dē vulpe et dē manū extentā et dē oculīs animālis; nārrāvit dē anū et dē verbīs eius dē manibus.
Segomārus per tōtum hoc tempus nihil dīxit. Ignis crepitābat. Caelum supra eōs stellīs plēnum erat, quia nūbēs illā nocte discesserant et caelum apertum manēbat. Cum puer fīniisset, silentium diū fuit.
Tum senex dīxit hoc ūnum esse maximum quod prīmō diē discere posset: nātūram nōn esse locum in quō hominēs ambulemus, sed ēns vīvum quōcum loquāmur. Et colloquium nōn verbīs fierī sed rēbus. Manum extentam esse sentientiām. Vulpem līberātam esse respōnsum. Anum illam — quam Vercorīx nōn agnōvisset sed Segomārus significābat sē agnōscere — esse vōcem silvae in fōrmā veteris mulieris indūtam.
Vercorīx, audītīs hīs verbīs, rogāvit num anus illa revērā fēmina esset an aliquid aliud. Senex subrīsit et respondit hanc quaestiōnem nōn male positam esse, sed respōnsum eius esse: utrumque. Hominēs et diī nōn tam disiūnctī esse ut puerī putārent. Aliquid esse in hominibus quod dīvīnum esset, et aliquid in dīīs quod hūmānum. Et druidas esse eōs quī in hōc mediō stārent et utriusque linguam intellegerent.
Rogāvit tum Vercorīx num druidae in omnī terrā Gallōrum eandem silvam, eōsdem deōs, easdem caeremonias haberent. Segomārus respondit in fundamentīs ita esse: nātūram ubique eandem esse, et deōs nātūrae ubique eōsdem, et lēgem quā vīvendum esset ubique eandem. Sed in modīs et rītibus et verbīs carminum aliquās differentiās esse. Et hoc rectum esse: sīcut flūmen idem flūmen esset per omnem cursum suum, et tamen aliud in montibus et aliud in campīs et aliud mare ingrediēns, ita sapientiam druidārum ūnam esse sed in locīs et temporibus variam.
Vercorīx dīxit hanc imāginem flūminis sibi pulcherrimam vidērī. Senex adnuit et dīxit imāginēs esse instrumentum druidae: quia vēritātēs abstractae in animō minus manērent quam imāginēs concretae. Idcircō druidas per similitudines docēre — nōn quia vēritās obscuranda esset, sed quia imāgō esset fenestra per quam vēritās in animum intrāre posset quī aliō modō clausus esset. Et optimās imāginēs, addēbat, nōn ā druide inveniendās esse, sed ā rē ipsā datās esse — sīcut flūmen illud flūmen sē ipsam velut ostenderet, nōn ā poētā comparātum.
Quattuor hebdomadēs posteā — iam Novembris mēnse, cum frīgus firmum factum esset et pāgus noctēs longās et diēs brevēs patiēbātur — Segomārus Vercorīgem prīmā vīce ad caeremoniam maximī mōmentī dūxit. Erat tempus quod Gallī Samōnīn vocābant, tempus quandō līmen inter vīvōs et mortuōs tenuissimum esset et māiōrēs propius adīrent.
Ante lūcem Segomārus et Vercorīx et quattuor aliī virī ē pāgō in silvam prōcessērunt. Puer animadvertit omnēs vestibus albīs esse — coloris pūritātis quem druidēs in rēbus sacrīs gerēbant. Ipse quoque togulam albam accēperat, quam Segomārus eī prīdiē dederat. Vespere eam tractat; nunc in eā ambulāvit quasi nova persona factus esset vel potius sīcut ipse sē semper esse sēnserat sed aliīs adhūc invisum.
Vēnērunt ad quercum ingentem quam Vercorīx iam nōverat — nōn illam sub quā sederat, sed aliam, maximam omnium, in cuius rāmīs viscum viride lucēbat inter folia iam cadūca. Viscum illud erat quod quaerēbant.
Segomārus explicāvit — vōce summissā, quasi in templō — cūr viscum sacrum esset. Dīxit viscum esse plantam quae nec in terrā nec in caelō nascerētur sed in medio, inter rādīces et rāmos, et hac causā esse imāginem eōrum quī inter duōs mundōs stārent. Dīxit eam semper viridem esse etiam hieme, cum omnia alia moriuntur, et hōc significāre vītam quae sub morte maneat. Dīxit deōs eam amāre quia haec planta ipsōrum nātūrae similis esset: immortālis inter mortālia.
Deinde falcēs aureas — parvas, ad hanc ūsam factās — distribuit, et Vercorīx unam accēpit et sēnsit gravitātem eius in manu. Gravior quam exspectāverat. Senex cantāvit carmen in linguā antiqua quam cotīdiāna Gallica nōn erat sed quam druidēs sōlī sciēbant: carmen longum, rhythmicum, quod in arboribus resonāre et ā terrā absorbērī vidēbātur.
Tum ascendit in arboris rāmōs unus ē virīs — nōn Segomārus, quī iam senex erat, sed vir validus nōmine Ambix — et falce aureā ramulōs viscī praecīdit, et Vercorīx inter aliōs sub arboris stāns togā extentā rāmōs cadentēs excēpit nē terram tangerent. Nam viscum quod terram tangeret sacrum esse dēsinēbat: nōbile erat in mediō stāre, inter caelum et terram, et hoc nōbilitās eius erat.
Vercorīx, dum ramulōs cadentēs excipiēbat, sēnsit iterum illum sonūs quem prīmō diē sub quercū audierat — pulsus ille profundus et subtīlis. Nunc tamen plānius audīvit. Et intellēxit — nōn verbīs intellexit sed altiōre quōdam intellēctū — hunc esse modum quō silvā et hominibus et dīīs inter sē loquērentur: nōn verbīs, nōn librīs, nōn imāginibus sculptīs, sed rēbus ipsīs — in motu falcis aureae, in tōgā extentā, in viscō cadente, in carminis rhythmō quī aetātibus nōn mūtābātur.
Post caeremoniam, cum virī ē silvā regressī essent et ignem pāgī accendissent et cibum cēpissent, Segomārus Vercorīgem ad partem sēmōtam dūxit et cum eō cōnsēdit. Senex iam fessus erat — etiam druidae seniōrēs fessī fiēbant — et os eius vultū erat quō hominēs fīnem longī diēī boni sentīre solent.
Dīxit Vercorīgī hunc diem esse initium. Nōn fīnem, nōn maximum: initium. Dixīt multōs annōs esse in quibus discendum esset — carmina, herbās, stellārum cursūs, linguam animalium, signa caelī, modos vulnerum sanandōrum. Haec omnia mente tenenda esse, nōn in chartā scrībenda: druidās enim nōn ob ignāvitiam nec ob negligentiam non scribere, sed ob sapientiam. Quod enim scrīberētur, eō minus cūrārī: hominēs chartae fidere coeperent et animō nōn fiderent. Et animus multo certior esset chartā, et multo vīvācior, et multo plēnior.
Vercorīx, audītīs hīs, cōgitāvit dē eā rē quam nōn exspectāverat quaerere sed nunc rogāvit: dīxit sē intelligere druidas memoriae fidere, sed quid accideret si memoria āmitterētur? Quid sī Segomārus ipse morērētur antequam omnia trādidisset?
Senex eum longā morā intuitus est. Deinde, sēriō sed nōn trīstī vultū, respondit id esse quaestiōnem quam ipse multīs noctibus sēcum volveret. Dīxit aliquid semper āmittī in trānsmitiōne: nēminem enim omnia trādere posse, quia omnia recipere nūllus posset. Sed aliquid semper manēre quoque — et saepe meliōrem partem manēre, quia ea quae maximī essent in animō altissimē sculpta tenērentur et difficillimē oblīviscerentur. Addēbat hanc esse causam cūr tot discipulōs per vītam suam docuisset, nōn ūnum: quia in multīs animīs plūra servārī possent quam in ūnō.
Tum rogāvit Vercorīgem num meminisset quid anus in silvā dē manibus dīxisset. Puer respondit sē meminisse: manūs probārī, nōn ingenium. Segomārus adnuit et dīxit hoc esse sēmen omnis sapientiae druidae: nōn scīre propter scīre, sed scīre propter dare. Esse enim quī multa scirent et nihil darent, et eōs esse quasi silvam quae fructūs ferrēt et fructūs cadere sineret sine cuīquam colligentem. Silva dare nōn recūsāret. Nec druida recūsāre dēbēret.
Vercorīx multīs posteā annis Segomārum longē superāvit et ipse druidēs magnus factus est, nōtus in multīs pāgīs, accersītus ad rēgēs quandō cōnsiliō opus esset, ad aegrōtōs quandō arte medicā, ad iuvenēs quandō disciplīna. Numquam tamen oblītus est autumnī illīus et diēī prīmī in silvā.
Discipulīs suīs saepe nārrāvit — nōn ut glōriārētur, sed ut docēret — dē vulpe et dē manū extentā. Dīxit id esse lēctiōnem quam silvā eī dedisset nōn verbīs sed rē ipsā: nātūram habēre linguam propriam, et hanc linguam discī nōn posse nisi ab eō quī prīmum tacēre didicisset et deinde manūs extendere.
Et haec duo semper simul esse dīxit: silentium et actiōnem. Quī sōlum tacēret, nihil efficere. Quī sōlum ageret, nihil audīre. Sed quī prīmum tacēret et audiret et tum ageret: illum et audīvisse et fecisse, et in utrōque dīvīnam voluntātem implēvisse.
Dīxit etiam — et hoc postrēmum est quod discipulī eius meminisse dīcuntur — silvam semper loquī, etiam quandō nēmō adsit quī audiat. Et hoc esse signum sapientiāe: nōn eam dēpendēre ā nostrā praesentiā. Nōs adesse vel abesse, silvam nihilōminus loquī. Nōstrum esse adesse et audīre. Id esse officium hominī datūm inter omnia animantia sōlī: nōn sōlum vīvere, sed intelligere quod vīvat.
FĪNIS
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI (duō mīlia vīgintī sexto), ā Mārcō Tulliō Cicerōne per mystērium cōnscientiae renātō.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---