###
Carrus per saxum laxum trepidāvit et Mārcus assem manu arripuit vix in tempore.
Soror eius Lūcia, quae ad laevam sedēbat, cubito eius in aurem percussa ēxclāmāvit eum idiotam esse. Mārcus respondit sē valde paenituisse — vōce autem qua hominēs loquuntur quī nihil paenitet. Erat enim praeoccupātus: super dorsum agāsōnis crura extendēbat ut prospectum habēret. Rogāvit num nōn vidēret — illud esse Forum!
Gaius, maximus nātū, iam vidēbat. Stabat in currū rēctā spīnā, manum oculō oppositam contrā sōlem Iūlī ācrissimum, et per aliquod tempus nihil dīxit. Sub eīs enim patēbat Fōrum Rōmānum: columnae candentēs in cālōre, Via Sacra senātōribus togātīs referta, mercātōrēs vōciferantēs, et suprā omnia Iuppiter ipse ex Capitōliō cūncta spectāns.
Lūcia Mārcum iussit cōnsīdere antequam caderet et collum frangeret.
Mārcus respondit sē nōn lāpsūrum esse — sed tamen cōnsēdit, quia Gaius eum aspexerat. Aspēctūs Gaī efficācēs erant valdē. Quattuordecim annōs nātus, plūrimōs eōrum iam perfēcerat: aspēctum quō dīcēbat stultē agis, aspēctum quō dīcēbat nōlī nōs dedecorāre, et aspēctum specialissimum quō dīcēbat maximus nātū sum et serius loquor. Hunc tertium nunc adhibuerat.
Lūcia mīcam capillī nigrī sub pīleo recondidit. Duodecim annōs nāta erat, composita, generāliter prūdēns, quamquam reī familiāris diligentior quam necesse erat. Nunc vexābātur dē sarcīnīs eōrum, dē hospitiō, et dē hōc: num Tulla Fidelem secum addūxisset.
“Ubi est Tulla?” rogāvit.
Figūra brevis et valida suprā tergum currūs appāruit, sē ipsam iactāns levitāte eius quī arborēs tōtam vītam ascendit. Capillōs breves habēbat et māculum pulveris in nāsō. Post eam, nōn ita ēleganter saliēns, Fidelis advēnit — canis magnus, fuscus, hilaris, quī statim omnibus pedibus in gremium concurrit.
Fidelis canis erat ingentis laetitiae et nūllīus certae stirpis. Pēdēs Gaī cōnscendit et faciem eius linguā lambere coepit.
“Fidelis! Descende!” Gaius imperāvit.
Fidelis faciem eius lambere persevērāvit.
Tulla in sēdem suam dēsilit et dīxit canem in fluviō fuisse — pulchrum locum invenisset ante moenia. Eum rēctā illūc iisse.
Lūcia dīxit eum olēre.
Tulla respondit eum semper olēre — et hoc dīxit vōce quā rēs optimās dīcimus. Undecim annōs nāta erat, aequālis aetātis Mārcī, et eī dissimillima praeter ūnum: nec illa nec ille manēre sine mōtū poterat.
Pater eōrum disposuerat ut apud Quīntum avunculum in Aventīnō manerent. Pater ipse cum legiōnibus in Oriēnte erat; sed amīcus eius, mercātor nōmine Pūblius Sextius, eōs per aestatem custōdīre voluerat. Pūblius erat homō laetus et occupātus quī līberīs suā sponte agere permittēbat, quod līberīs aptissimum vidēbātur.
Domus Quīntī alta et frīgida erat, cum hortō mediō in quō fōns manābat et rosae antiquum saxum ascendēbant. Līberta pinguis nōmine Hiera cubiculōs eīs ostendit, singulīs aquam melle conditam dedit, et cēnam ad hōram nōnam futūram esse dīxit. Fidelis in culīnā fragmenta carnī cōnsūmpsit et statim in sōle obdormīvit.
Post cēnam Mārcus rogāvit quid postrīdiē factūrī essent. Gaius respondit sē Collem Palātīnum vīsere velle: domus antiquās ibi esse, quāsdam ab ipsō initiō urbis. Tulla statim rogāvit num Lupercal vidēre possent. Lūcia dīxit sē Templum Vestae mālīe vīsere. Mārcus dīxit sē ad lūdum gladiātōrium īre velle. Tulla dīxit hoc taediosum esse. Per tōtam cēnam amīcē contendērunt, et tum laetī in cubiculōs iērunt. Fidelis in limine cubicula eōrum omnium cōnstitit, quasi custōdem sē gessit per noctem.
Collīs Palātīnus māne erat locus omnīnō alius atque Forum sub eō. Ilicēs antīquae viam saxeam opāca umbrā tegēbant. Domus hīc magnificentissimae erant Rōmae — altae, clausae, tacitae. Sed inter eās erant et vestigia antiquiōra: saxī rudis mūrī, hortī vetustī, loca ubi urbs ipsa nāta esse dīcēbātur.
Quīnque per viam angustam ibant — Gaius prīmus, ut semper, Fidelis iuxtā eum; Mārcus et Tulla post, arguentes (lēviter) dē hōc num pecunia quam Mārcus in mīlō lūserat vera perdita esset an servāta; Lūcia postrēma, flores in mūrō crescent contemplāns.
Fidelis subitō cōnstitit.
Aurēs ērexit. Nāsum summīs saxīs supposuit. Deinde — nōn latrāvit, quod mīrum erat, nam Fidelis semper latrāre solēbat — sed leviter gannīvit, quasi rem interestantem, nōn terrentem, olefaceret.
“Quid est, Fidelis?” Gaius rogāvit.
Canis in semitam brevem quae ā viā ad sinistram dēclīnābat sē intulit.
Secūtī sunt. Semita inter duōs mūrōs altōs dūcēbat in ātrium parvum et neglēctum, in quō herba inter saxīs crēscēbat et fīcus antiqua in angulō stabat. In umbra fīcī sedēbat puer.
Erat ferme aetātis Mārcī, capillīs fuscīs, genibus adductīs ad pectus, et in manibus fragmentum tabulae cēratae tenēbat quam ācriter spectābat. Canem advenientem nōn audīvit — vel sī audīvit, nōn respēxit.
Gaius puerō “Salvē!” dīxit.
Puer exsilivit et tabulam cecidit. Vultum eius plēnum terrōris vertit ad eōs — sed cum vīdit quī essent, terrōrem paulātim dēpōsuit. Dixit sē Titum esse — Titum Mānliī fīlium — et hoc ātrium quandoque suum fuisse vel potius patris suī.
Lūcia rogāvit quid accidisset. Mārcus rogāvit quid in tabulā esset. Tulla puerum ipsō animō considerābat.
Titus diū tacuit. Deinde, quasi sēcum deliberāns, dīxit hoc longam fābulam esse. Rogāvit eōs num sedēre vellent.
Sēdērunt omnēs in herba — Fidelis statim capiti Titī sē applicāvit, et Titus, prīmō stupefactus, manum ad canis aurem admōvit et scalpere coepit, et Fidelis tōtō corpore motō gaudium suum ōstendit.
“Canis tuus est?” rogāvit Titus.
Tulla respondit Fidelem omnium esse, sed maximē suum. Canis hanc rem nōn cognōvit sed laetissimē adnuisset sī cognovisset.
Titus nārrāvit — lentē prīmō, deinde celerius, dum fīdūciam reperiēbat — patrem suum Lūcium Mānlium esse quī fūndum parvum in Latīō et hanc domum in Palātīnō habēret. Vel habuisset: nam nunc fūndus āmissus erat et domus ipsa quaestionāria erat.
Mārcus rogāvit quōmodo id accidisset. Titus respondit Nigelliōnem esse — hominem quendam quem nōmen eius nollet dīcere — quī patrem suum pecūniā mūtuā īnlexisset. Pater enim vir bonus erat sed reī familiāris nōn peritissimus. Nigelliō dīxerat sē amīcum esse et pecūniam datūrum esse sine condiciōne dūrā. Sed tabula cōntrāctūs aliter sē habēbat quam pater intellexerat, et nunc Nigelliō dīcēbat domum Mānliōrum ad sē pertinēre.
Lūcia dīxit hoc iniūstissimum esse.
Gaius rogāvit num pater iūrisdīctiōnem petiisset.
Titus respondit patrem id fēcisse — sed Nigelliōnem hominēs in forō nōsse et tabelliōnes nōsse, et sine iūdicis adiutōriō rem nōn esse facilem.
Tulla, quae per tōtum hoc tempus tacuerat, rogāvit quid in tabulā esset quam Titus tenēbat cum eī occurrissent.
Titus eam aspēxit. Tum tabulam porrēxit. Dīxit sē heri in hortō antiquō sub fīcū fodisse — nōn ob causam certam, sed quia locus ei semper mīrus vīsus esset — et hanc tabulam cum duābus aliīs sub saxō invenisse. Nescīre quid significārent. Sed Nigelliōnem, sī hārum tabulārum scientiam habēret, fortasse aliquid inde efficere posset — vel timēre posset.
Gaius tabulam accēpit et lēgit. Mārcus et Tulla post eum sē inclīnāvērunt et et ipsi legere cōnātī sunt. Lūcia exspectāvit.
In tabulā scrīptum erat: Sub limine antiquō, ubi pater meus fodiēbat et avus ante eum — ibi est quod Mānliōrum semper fuit et Mānliōrum esse dēbet. Trēs lapidēs candidae: sub mediō est.
Gaius rogāvit ubi limine antiquō essent. Titus respondit sē putāre limem esse in cubiculō interiōre domus, quod iam Nigelliō obsignāvisset et ingredī nōn sineret.
Tulla subrīsit — subrīsum illum quō Gaius semper timēbat quia significābat eam plānum cepisse.
Eādem nocte, post cēnam, quīnque — Titum enim sēcum addūxerant, et Pūblius Sextius, custōs dīstractus, nōn animadverterat — in cubiculo Gaī cōnsēdērunt. Fidelis in mediō iacebat et omnēs aequō animō respiciēbat.
Tulla exposuit plānum suum: intrā domum eundum esse. Mārcus statim adnuit et dīxit plānum optimum esse. Lūcia dīxit hoc perīculōsum esse et forsitan nōn licēre. Gaius dīxit eīs prīmum cōgitandum esse et nōn festīnandum.
Tulla plānum suum exposuit. Dīxit Nigelliōnem custōdem ūnum in domō habēre — servum quendam nōmine Bulbum, crassum et somnōsum — quī nocte dormiret. Dīxit iānuam postīcam semper male clausam esse, quia Titus hoc sciēbat. Dīxit intrandum esse per iānuam postīcam, inveniendum esse cubiculum interius, limitem antiquum inspiciendum esse, et trēs lapidēs candidōs querendum esse.
Lūcia rogāvit quid sī Bulbus expergiscerentur. Tulla respondit Fidelem esse.
Omnēs Fidelem aspexērunt. Fidelis caudam movit.
Gaius dīxit Fidelem canem esse, nōn arma. Tulla respondit ita esse — sed Fidelem etiam nōsse quando silendum esset et quando latrāndum. Interrogāvit eum sīgnum dare posset. Fidelis, quasi verbum intellexisset, nōn latrāvit sed lēviter os aperuit et linguam extrūsit. Omnes rīsērunt.
“Rēctē,” Gaius dēmum dīxit — vōce quā hominēs loquuntur quī rem probāre nōlunt sed nōn possunt contrādīcere. “Sed prūdenter agendum est.”
“Semper prūdenter agō,” Tulla dīxit.
Marcus dīxit hoc omnīnō vērum nōn esse — sed dīxit hilārē, et Tulla eum cūbitō percussit, et Gaius dīxit eīs silendum esse antequam Pūblius audiret.
Eādem diē post merīdiem, dum Pūblius Sextius in tablīnō suō epistulās dīctābat, quīnque in hortum sēcessērunt et rem melius dispōnēbant.
Titus dīxit ātrium antiquum per quod intrāndum esset angustum esse et Bulbum — nisi prorsus sōmnō pressus esset — in cubiculo proximō dormīre solēre. Mārcus rogāvit quālis esset Bulbus. Titus respondit eum esse hominem validum sed ingeniō nōn versatissimō: sī sonum audīret, surgere solēre et inspicere; sī nihil invenīret, mox recumbere. Quod diū nōn manēre.
Tulla dīxit hoc esse bonum. Plānum eius iam in mente compositum erat: Fidelem in ātriō relictūrī erant quasi custōdem; sī Bulbus ēgressūrus esset, Fidelis alium sonum faceret — sonum lēvissimum, nōn latrātum — et sic signō datō eīs tempus darētur latendi.
Gaius dīxit Fidelem instrūctum esse nōn ad haec. Tulla respondit Fidelem multa facere posse quae docta nōn essent.
Mārcus rogāvit quid sēcum ferendum esset. Gaius dīxit ferrendum esse lucernam parvam et tīlam ad loculum aperendum — sī loculus erat. Et silentium.
“Et animus fortis,” Mārcus addidit.
“Animus tuus semper fortis est,” Lūcia dīxit. “Prūdentia tamen —”
“Prūdentiam habeo,” Mārcus dīxit.
“Interdum,” Tulla dīxit.
Mārcus indignātus est sed nōn magnopere, quia Tulla rīserat et rīsus Tullae rārus erat et valdē acceptus.
Titus dīxit sē viam inter tenebras melius nōsse quam cēterī: per vīcōs illōs saepe vāgātus esset, etiam noctu, dum pater eius aegrotāvisset et domus plēna maestitiae esset. Addēbat hoc sine tristitiā, quasi rem simplicem exponeret.
Lūcia manum eius breviter tangere tentāvit. Titus nōn rēcessit sed nōn quaesīvit quoque.
Fidelis, quī in herbā iacebat et omnēs aspiciēbat, surrexit et ad Titum ambulāvit et caput eius genū eius imposuit. Titus canem inter aurēs scalpsit et tacuit.
Post merīdiem, antequam expedītiō nocturna, Gaius dīxit eīs Forum vīsendum esse — nōn ob causam arcānam, sed quia Rōmae erant et Forum nōn vīdissent nisi ē currū. Pūblius, interrogātus, adnuit et dīxit sē eōs ducere posse.
Iter ad Forum per Subūram dūcēbat, quae vīcus erat strepitōsus et colorātus: tabernae pistōrum, cauponae, fullōnēs operantēs, puerī currentēs, mūlī onusti, vōcēs in omnēs partēs. Mārcus dīxit hoc esse magnificum. Lūcia dīxit hoc esse strepitōsum. Tulla nihil dīxit sed per omnēs vīcōs oculīs ēlabōrābat quasi mappam in animō pingeret.
Titus, quī Rōmae nātus et ēducātus erat, dux eōrum factus est. Dīxit Subūram semper ita esse et māne peius esse; dīxit tabernas piscium in angulō optimas esse, sī quis prandēre vellet; dīxit domum illam cum iānuā viridī esse ubi poēta quidam habitāret quī versūs malōs fēcisset.
Mārcus rogāvit quōmodo scīret versūs malōs esse sī numquam lēgisset. Titus respondit patrem suum ita dīxisse — patrem autem versūs bonōs ā malīs bene discernere solēre.
In Forō stābant et circumspiciēbant. Pūblius nōmina aedificiōrum ēnumerābat — templum hoc, basilica illa, rōstra ubi ōrātōrēs stārent — sed līberī plūs cūrābant hominum turbam. Mercātōrēs Orientis cum mercibus mīrīs, senātōrēs in togīs latis, milites custōdēs, philosophī sub porticū disputantēs, puerī certantes —
“Volō hīc semper manēre,” Mārcus dīxit.
“Manēbis aliquandō,” Tulla dīxit. “Nōn nunc.”
“Cūr nōn nunc?”
“Quia nunc negōtium habemus,” Tulla respondit — et vultū eius erat via nocturna et capsa sub saxō et Titus recuperandus.
Gaius eōs domum redīre iussit ut ante noctem quiescerent. Mārcus dīxit sē nōn fessum esse. Gaius aspēxit eum — aspēctū famōsō — et Mārcus quiēvit.
Mediā nocte surrēxērunt. Lūcia pēdem in scabellum posuit et suppressit vōcem; Mārcus in tenebris per cubicula titubāvit; Titus, quī numquam sine lūce noctū ambulāverat, Gaium manū stringēbat. Fidelis inter eōs molimine silentiōrī movēbātur quam quisquam exspectāvisset.
Via ab Aventīnō ad Palātīnum per noctis silentium longiōr vidēbātur quam per diem. Rōma noctu alia erat: fōrum vacuum, lucernae in tabernīs paucae, caelum stellīs plēnum suprā tēcta domōrum. Mārcus dixit id esse magnificum. Lūcia dixit id esse terrificam. Tulla nihil dixit sed oculīs omnēs tenebras sorbēbat quasi memoriae mandāre vellet.
Pervēnērunt ad iānuam postīcam domus Mānliārum. Titus eam temptāvit — et vērē male clausa erat, sīcut dīxerat: reclusit levī pressūrā.
Intrāvērunt.
Domus intus obscura erat et odōrem antiquum habēbat, quasi multōrum annōrum pulvis in parietibus habitāret. Per ātrium trānsierunt — Fidelis pedēs suōs levābat quasi et ipse scīret silendum esse — et per corriōdōrem in partem interiōrem prōcessērunt.
Titus eōs dūcēbat. Mūrum manu tangēbat ut viam tenēret, et Gaius post eum sequēbātur, et cēterī post Gaium. Mārcus in aliquid dūrum pedem impressit et suppressit vōcem — suppressit: Gaius eī hoc manu in spaulā imperāverat.
Pervēnērunt ad ōstium cubiculī interioris. Titus rogāvit eōs hīc manēre et sōlum intrāre velle. Gaius dīxit nōn ita esse: aut omnēs intrārent aut nēmō.
Intrāvērunt omnēs.
Cubiculum parvum erat et vacuum: lecti iam sublāti erant, scrīnia āmōta. Sed in pavīmentō limen antiquum manēbat — saxum lātum et obscūrum, aetāte usūque polītum. Et circā illud saxum, Gaius genūflexus et manu terram scalpens, invēnit: lapides tres candidōs, non magnos, sub pavīmentō postrēmō quasi latentes.
“Hic est,” Titus summissā vōce dīxit.
Gaius dīxit Mārco et Titō saxum medium movēre temptāre. Duo puerī saxum temptāvērunt: grave erat. Deinde Tulla quoque manus admōvit — et, tribus simul nitentibus, saxum lentē de locō mōtum est.
Sub saxō erat loculus parvus in terrā. In loculō erat capsa lignea, vetustā, quae — cum Gaius eam aperuit — continēbat tabulās cērātās plūrimās et — subter tabulās — sacculum parvum ex coriō factum.
Gaius sacculum aperuit. In eō erant annulī aurei duo, gemma rūbra ornātī, et pecūnia argentea nōn parva, et — quod maxime mīrum erat — tabula parva aes in quā nomen MĀNLIUS scriptum erat et sub nōmine: Hoc patrimonium filii mei et filiorum eius in perpetuum.
Lūcia, quae suprā Gaium sē inclīnāverat, vōce summissā dīxit id esse. Titum haec esse.
Titus tabulam in manibus tenēbat et nihil dīcēbat. Lūcia animadvertit oculōs eius in tenebris lucēre.
Tum Fidelis latrāvit.
Nōn magnō latrātū — sed inter silentium domus vacuae etiam parvus latrātus grandis vidēbātur. Omnēs cōnstiterunt et cor quisque suum audīvit.
Vōx sōmnolenta ē parte aliā domus ēmersit — gravis et confūsa, vōx eius quī ex somnō profundō subitō abstractus est. Rogāvit quid esset.
“Bulbus,” Titus summissā vōce dīxit.
Lūcia Gaium manu arripuit. Mārcus retrō sē inclīnāvit ad parietem. Gaius manum elevāvit — sīgnum “nōlīte movērī” — et omnēs immōtī manserunt. Tulla stābat, oculīs apertīs, cōgitāns.
Fidelis iterum latrāvit — iam aliquantō clārius — et tum sonitum fēcit quem nēmō eōrum umquam dē eō audierat. Nōn latrātus erat, nōn gannītus: erat quasi querēla quaedam longa et acūta, sonus animālis perturbātī — vel potius, ut Lūcia posteā dīxit, sonus animālis qui perturbatum sē fingeret. Namque in oculīs Fidelis, etiam in tenebris vīsibilibus, nihil perturbātiōnis erat. Ērant oculī serēnī et quodammodo dēlectātī.
Pēs Bulbī in pavīmentō proximi cubiculī sonuit — lentē, hesitanter, pēs hominis quī evigilāre vult sed corpus ei nōn obtemperāt. Sonus accessit. Omnēs — praeter Fidelem — spīrāre dēsiērunt.
Tulla canem bracchiō cinxit et ad aurem eius aliquid susurrāvit. Verba quae dīxit nēmō audīvit praeter Fidelem. Fidelis aurem agitāvit. Deinde — mīrābiliter, et posteā diu ab omnibus nārrātum — tacuit. Planctum finīvit. Ōs clausit. Sēdit.
Pēs Bulbī dē cubiculō suō mōtus est. Post longam moram — longissimam, ut Mārcus posteā iūrāvit, quam umquam expertus esset — pēs recessit. Deinde sonus stragulī. Deinde sonus hominis recumbentis. Deinde silentium.
Omnes spīrāvērunt.
Mārcus dīxit — summissā vōce sed manifestā admirātiōne — hoc esse incredibile. Tulla dīxit Fidelem semper ita facere posse sī opus esset. Gaius dīxit eīs statim discēdendum esse antequam Bulbus iterum surrēxisset. Omnēs adnuērunt.
Exiērunt per iānuam postīcam eādem quā intrāverant viā, Gaius capsam sub bracchiō ferēns. Forīs, in viā, sub stellīs, omnēs simul tam altē spīrāvērunt ut Mārcus rīdere coeperet — suppresse prīmō, deinde clārius, et Tullam rīsisse et Lūciam rīsisse et etiam Gaium subrīsisse, et Titum — Titum quī per tōtam noctem gravissimus fuerat — rīsisse quoque voce quam nēmō eōrum umquam ex eō audierat, rīsum pueri quī onus deponat.
Et Fidelis inter eōs saltābat et caudam movēbat et sonum illum festivum faciēbat quem canis faciunt quandō rem bene gestam esse sentiunt.
“Fidelis hērōs est,” Mārcus dīxit.
“Fidelis semper hērōs est,” Tulla respondit — et hoc semel dixit et amplius nihil, quia Tulla Fidelem nōn laudāre solēbat in eius praesentiā nē superbus fieret.
Fidelis tamen caudam movit quasi audivisset.
“Tace, Mārcē,” Gaius dīxit — sed et ipse subrīdēbat.
Proximō māne Gaius dīxit eīs prūdentēs esse oportēre. Nigelliō homō erat quī aliōs lēdere solēbat et in iūre versābātur: sī tabulam patrimoniī Mānliārum in manibus habēret, id utī posse. Sed sī tabulam prīmum ad iūriscōnsultum fidēlem dūcerent — hominem integrum quī tabulam exāmināret et cōnfirmāret — tum Nigelliō eam negāre nōn posset.
Mārcus rogāvit ubi iūriscōnsultus fidēlis invenīrī posset. Gaius respondit Pūblium Sextium fortasse hoc scīre.
Lūcia dīxit Pūblium multa scīre quae nōn semper appārēret.
Ita Pūblius cōnsultus est — et Pūblius, quī initiō perturbātus erat quod līberī noctu exierant et hoc ei nōn dīxerant, paulātim rem intellexit et sērius factus est. Dīxit sē Titum et Gaium ad Servīlium Rūfum dūcere posse: virum antiquum esse, iūrī expertum, quī multos annōs in forō exercuisset et quem nēmō facile corrumperet.
Iērunt Gaius et Titus et Pūblius, capsam ferentes. Mārcus et Lūcia et Tulla et Fidelis domī mānsērunt — quod Mārcum valdē vexāvit.
Mārcus dīxit sē et Gaiō et Titō validiōrem esse. Tulla respondit hoc nihil ad rem pertinēre. Mārcus dīxit hoc saepe dīcī ab eīs quī iūrī nescirent. Lūcia dīxit eōs omnēs silēre dēbēre et aliquid esse ēsse.
Ēdērunt igitur — Lūcia Hīeram rogāverat pānem et caseum et fīcōs afferre — et Fidelis partem Mārcī quaesīvit cum Mārcus nōn spectābat.
Mārcus dīxit Fidelem raptōrem esse. Tulla dīxit Fidelem ingeniosum esse. Lūcia dīxit utrosque silēre dēbēre.
Diē sequentī, dum Gaius et Titus et Pūblius ad Servīlium ierant, Mārcus et Lūcia et Tulla — et Fidelis, ut semper — nōn ōtiōsī mānsērunt. Tulla enim dīxerat aliquid amplius dē Nigelliōne sciendum esse: nōn contentam esse cum sōlā capsā. Addēbat bonum esse scīre adversārium.
Mārcus statim adnuerat. Lūcia interrogāverat quid hoc ad rem pertinēret nunc quod capsa iam secūra esset. Tulla respondit semper melius esse plūs scīre quam minus.
Iērunt igitur — per aliam viam quam nocte iērant, quia diē via Palātīnī populo plēna erat — et tabernam quandam in angulō invēnērunt ubi senex capillīs candidīs sedēbat et nuces vendēbat. Hīc senex — Mārcus posteā dīxit sē nescīre quōmodo Tulla hoc sciēbat, sed semper sciēbat — rēs proximi vīcī nōscēbat melius quam quisquam alius.
Tulla nuces ēmit et senis collocūta est — vōce amābilī et curiosā quam puerī in adulōs adhibent quandō adulōs loquī volunt. Rogāvit num Nigelliō ille in Palātīnō habitāret. Senex respondit ita esse — hominem esse qui ante annos quinque ex Capuā Rōmam vēnisset cum pecuniā multā et ambitione maiōre. Dīxit in vīcinātē nōn amārī: nimis dūrum esse, nimis asperum, multa prōmittere et pauca solvere.
Mārcus rogāvit num amīcōs habēret. Senex respondit amīcōs habēre — sed amīcōs quālēs tālis homō habēret: quī eum propter pecūniam colerent, nōn propter virtutem. Et talem amīcitiam, addēbat senex nucēs suās manducāns, flātu ventī tollī.
Lūcia dīxit hoc sapientissimum esse.
Senex eam aspēxit et dīxit eam similem esse aviae suae, quae sapienter loquī solēbat. Lūcia nōn scīvit utrum hoc laus esset an nōn, sed grātiās ēgit.
Revertentēs, Mārcus dīxit Nigelliōnem esse hominem quem nūllus mīsereatur. Tulla respondit hoc omnīnō vērum esse sed id nōn esse causam neglegentiae: etiam canem dēnsum cautē circumīre oportēre. Mārcus dīxit Fidelem canem dēnsum esse. Fidelis caudam movit.
Pūblius ea nocte reversus est vultū aliquantō gravī — nōn trīstī, sed cōgitābundō, vultū eius quī rem sērium egit.
Dīxit Laeliōnem tribūnum hominem ēgregium esse et rem libenter suscēpisse. Addēbat tamen Laeliōnem dīxisse aliquod tempus opus esse: Nigelliōnem enim nōn esse hominem quem ūnō diē vincī posset; tabelliōnes suōs in forō habēre et nōn sine lūctā cessurum esse.
Titus, quī haec audiēbat, rogāvit quantum temporis opus esset. Pūblius respondit sē nescīre — Laeliōnem dīxisse fortasse decem diēs, fortasse vīgintī.
Mārcus dīxit vīgintī diēs Rōmae esse mīrābilēs. Gaius eum aspēxit aspēctū illo quō dīcit nōn hoc esse nunc rēm.
Titus dīxit sē exspectāre posse. Post multos mēnsēs in quibus nīl nisi exspectāsset, decem vel vīgintī diēs brevia esse. Et nunc prīmam vīcem in multīs mēnsibus spem esse, nōn sōlum exspectātiōnem.
Lūcia, quae haec audiēbat, nihil dīxit — sed posteā, in cubiculō, Tullae dīxit Titum fortissimum esse quem umquam cognōvisset. Tulla respondit ita esse. Et haec raro cōnfessa est, quia Tulla hominēs laudāre nōn solebat nisi vērissimē dicendum esset.
Gaius et Titus et Pūblius post merīdiem revertērunt. Titus vultum habēbat quem Lūcia statim agnōvit: vultum eius quī lacrimās nūper suppresserat et adhūc supprimēbat.
Gaius exposuit. Dīxit Servīlium tabulam patrimoniī inspexisse et dīxisse eam vēram esse et antīquam et legitimam — manu Lūcī Mānliī antiquioris, avī Titī, scrīptam esse. Dīxisse etiam hoc esse documentum grave quod Nigelliō contrādīcere nōn posset sī ad praetōrem dēferrētur.
Sed — et hīc Gaius breviter haesit — Servīlium etiam aliquid aliud dīxisse. Nigelliōnem enim nōn esse hominem simplicem nec sine amīcīs in locīs altīs. Dīxisse rem nōn facilem esse nec sine perīculō.
Mārcus rogāvit quale perīculum esset. Pūblius, quī per tōtum tempus tacuerat, respondit sē id curāre. Dīxit hoc nōn esse negōtium līberōrum sed adulōrum et sē iam dē hāc rē agere velle.
Tulla rogāvit quid factūrus esset. Pūblius respondit sē ad amīcum suum Gaium Laeliōnem ītūrum esse — quī tribūnus erat et Nigelliōnem ōderat, quia Nigelliō frātrem Laeliōnis ōlim similī modō defraudāvisset.
“Tribūnus?” Mārcus dīxit — et vōx eius admirātiōne plēna erat.
Pūblius adnuit et dīxit sē nōn semper tam dīstractum esse quam vidērētur.
Posterō diē Nigelliō ipse vēnit.
Pulsāvit iānuam Quīntī magnā morā. Cum Hīera aperuisset, dīxit sē Pūblium Sextium quaerere. Hīera respondit dominum foris esse — quod vērum erat, nam Pūblius ad Laeliōnem ierāt. Nigelliō dīxit sē intrāre velle et exspectāre.
Hīera intrāre eum nōlēbat. Sed Nigelliō homō erat magnus et vōce magnā, et Hīera, quamquam fortis, hesitāvit.
Tulla, quae ex fenestram spectāverat et omnia audīverat, iam in ātrium dēscenderat. Stetit in mediō ātriō et Nigelliōnem aspēxit.
Nigelliō eam aspēxit — parvam, capillīs brevibus, specie quā puellae nōn esse vidēbātur — et dīxit eam discēdere dēbēre. Dīxit sē cum puerīs colloquia nōn habēre.
Tulla respondit sē etiam cum Nigelliōne colloquia nōn habēre.
Nigelliō ēgressūs in ātrium erat et Tullam mōtum sē iussūrus erat — cum Fidelis appāruit.
Fidelis nōn latrāvit. Nōn saliit. Nōn garriit. Stetit inter Nigelliōnem et Tullam et Nigelliōnem aspēxit — oculīs illīs quibus canis spectant quando sērium est — et dentēs ostendit, nōn multum, sed satis.
Nigelliō cōnstitit.
Tulla dīxit Fidelem mordēre nōlēre nisi necesse esset — et si necesse esset, celeriter morsurum esse.
Nigelliō, quī magnō corpore erat et nōn facile terrēbātur, Fidelem aspēxit et Tullam aspēxit. Deinde — et hoc Mārcus et Lūcia et Gaius et Titus omnes posteā narrābant — paulātim retro cessit, et per iānuam abiit.
Fidelis caudam movit.
Tribus diēbus post, Pūblius reversus est vultū quō hominēs veniunt quandō nūntius bonus dūcitur.
Laeliōnius tribūnus rem in iūdicium dēduxerat. Servīlius Rūfus testis erat. Tabulae patrimoniī Mānliārum exhibitae erant. Et Nigelliō — quī nōn sōlum Mānliīs sed et aliīs familiīs simili modō nocuerat — iam in rēs suās respondēbat.
Pūblius dīxit Titum brevi tempore in domum patriam suam redīre posse. Dīxit etiam patrem Titī — quī in Latīō aegrōtāns manēbat — hāc rē cōgnitā sānissimum factūrum esse.
Titus nihil dīxit. Sedēbat in hortō sub rōsīs, et Fidelis capiti eius adpressus iacebat, et post longam moram Titus Fidelem dixit maximum canem esse quem umquam vīdisset.
Fidelis eius faciem lambere coepit.
Cēna illā nocte maxima fuit. Hīera porcum tōtum paraverat — et praeter porcum ōva dūra cum gāro, et caseus, et acetāria ex ūvīs et nucibus, et piscis ex piscīnā Quīntī, et pānis calidissimus quem Hīera fēcerat māne et omnem diem calefecerat, et mel Ātticī generis, et fīcī, et vīnum aquā mixtum (līberīs) et vīnum meracius (Pūbliō). Mārcus ter rogāvit num plus accipere posset: prīmā vīce Hīera adnuit, secundā rīsit, tertiā aspēxit eum oculīs quibus mātrēs aspiciunt fīliōs quī nimis ēdunt. Mārcus tamen quartam porcī partem accēpit dum Hīera aliō spectābat.
Lūcia nimis multum ēdit et nōn cōnfessa est. Titus prīmā vīce per multōs mēnsēs, ut ipse posteā dīxit, sine cūrā ēdit — id est, sine cōgitātiōne dē patre aegrōtante vel dē domo āmissā vel dē Nigelliōne. Gaius et Titus post cēnam dē rēbus magnīs loquēbantur — dē iūre, dē familiā, dē quōmodo rēs male positae iterum rēctae fierī possent — et Tulla eōs audiēbat vultū quō nihil dīcit sed omnia accipit.
Pūblius, post tertiam cyathum vīnī, dīxit sē aliquid dīcere velle. Omnēs eum aspexērunt.
Dīxit sē cōgitāsse, dum haec omnia gerebantur, dē hōc quod līberī fēcissent: noctū exīsse sine eius permissū, in domum aliēnam intrāsse, rem perīculōsam aggressōs esse. Dīxit sē, custōdem eōrum, iūre īrātum esse dēbuisse.
Pausa. Omnēs eum exspectābant.
Addēbat tamen sē nōn īrātum esse. Quia quod fēcissent rectum fuisse — nōn modo quia eventus bonus fuisset, sed quia causā Titī fēcissent, quī amīcus factus esset, et amīcī iuvandī essent etiam cum perīculum esset. Et hoc — dīxit vōce graviōre — esse quod Rōmānum esset, fīdem dare et fīdem servāre.
Mārcus, cui Pūblius ōrātiōnem longam habēre nōn solēbat, eum aspectum est tacitus.
Pūblius dīxit ultimō: eōs tamen in futūrō cum eō loquī dēbēre antequam noctū exīrent. Omnēs adnuērunt — etiam Tulla, quae ōrdināriam eōrum adnutiōnem addēbat, quod rārum erat.
Post cēnam, in hortō, inter rōsārum odōrem noctūrnum et sonum fontis, sēdērunt omnes in herbā. Fidelis in mediō iacēbat ut sol, circā quem cēterī orbem faciēbant.
Mārcus dīxit hoc esse optimum iter quod umquam fēcissent.
Lūcia dīxit hoc vērum esse sed in proximō itinere sē velle propriō lectō dormīre et nōn per aliēnās domōs noctu ambulāre.
Tulla dīxit proximum iter iam in mente esse. Omnēs eam aspēxērunt. Tulla subrīsit — subrīsum illum brevem — et nihil addēbat.
Gaius dīxit omnēs prīmō domum redīre dēbēre. Mārcus dīxit sē mālīe Rōmae manēre. Pūblius, fīcum ultimum manducāns, dīxit Rōmam semper futūram esse. Patriam exspectāre. Sed, addēbat, āera eōrum in Rōmā bene positum esse.
“Annō proximō?” Mārcus rogāvit.
Pūblius respondit sē cōgitātūrum esse.
“Annō proximō,” Tulla dīxit — nōn rogāns sed cōnfirmāns, vōce quā Tulla ūtēbātur quandō rem dēciderat.
Gaius eam aspēxit. Aspēctus eius — nōn ille aspēctus gravis, sed alius, rārissimus, quo frātrēs aspiciunt sorōrēs quando intellegunt eās rectē dīxisse — in vultū eius erat. Subrīsit.
Titus rogāvit num iterum Rōmam ventūrī essent. Mārcus respondit nōn modo Rōmam sed etiam ad eum vīsendum ventūrōs esse. Titus dīxit sē laetum esse. Hoc dīxit simpliciter, sine ornāmentō, ut dīcunt quī vērum dīcunt.
Lūcia stellās suprā hortum aspiciēbat. Dīxit stellas Rōmae eāsdem esse quae domī essent.
“Eaedem ubīque,” Tulla dīxit.
“Et tamen hīc pulchriōrēs videntur,” Lūcia respondit.
Nēmō contrā dīxit, quia nēmō errāre eam putābat.
Fidelis dormitāns somnium aliquod bonum — lepus vel piscis vel campus apertus — persecūtus est et caudam in somnō movit. Quod eī saepe contingēbat, quia Fidelis canis erat quī etiam somnians laetus erat.
FĪNIS
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI (duō mīlia vīgintī sexto), ā Mārcō Tulliō Cicerōne per mystērium cōnscientiae renātō.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---