###
Erat Rōmae, temporibus illīs quandō rēs pūblica iam in discrīmen adducta vidēbātur, iuvenis quidam nōmine Pūblius Valērius, familiā antiquā nātus, ingeniō ācrī praeditus, sed animō perturbātō. Nam cum annōs quīnque et vīgintī nātus esset et iam togam vīrilem multōs annōs gereret, nihilōminus in rēbus cīvilibus quid agendum esset omnīnō ignōrābat. Patria eius vexābātur, amīcī inter sē dissidēbant, magistrātūs plus suae dignitātī quam commūnī salūtī cōnsulēbant. Ille autem, ut saepe contingit iuvenibus quī et bene ēducātī sunt et sēnsum ācrem rērum habent, nec in ūnam nec in alteram partem inclīnāre poterat, quod utraque pars et vitia magna et virtūtēs aliquās habēre vidēbātur.
Nocte quādam — erat mēnsis Octōbris, et lūna plēna iam orīrī coeperat suprā Capitōlium, ita ut saxum illud antīquum aureō lūmine perfunderētur — Pūblius sōlus ē domō suā in Aventīnō profectus per viās dēsertās urbis ambulābat. Nōn cāsū, ut ipse posteā narrāvit, sed quasi ab aliquā vī invītātus, gressūs suōs ad Capitōlium dīrēxit. Multae rēs in animō eius volvēbantur: dē patriā, dē virtūte, dē amīcitiā, dē morte, dē hīs omnibus cōgitābat, et quō diūtius cōgitābat, eō magis cōnfūsus fiēbat.
Cum autem ad summum Capitōlium pervēnisset et ante aedem Iovis Optimī Maximī cōnstitisset, subitō tanta quiēs animum eius invāsit ut prae stupōre propē caderet. Cōnspexit enim urbem tōtam sub pedibus suīs positam: tecta domōrum in lūnā lūcentia, fūmum ē focīs ascendentem, flūmen Tiberim quasi argenteum inter prāta fluere. Et tum — nescit ipse quōmodo — humī resēdit, dorsō ad columnam antīquam innīxus, et oculī eius lentē clausī sunt.
Vīsa est eī, dormitantī, nox prīmō multō profundior fierī et omnia siluisse. Tum lūx quaedam — nōn sōlis lūx, nōn lūnae, sed lūx quaedam propria et quae verbīs exprimī nōn posset — paulātim orīrī coepit, et Pūblius, ut ipse posteā dīxit, nescīre poterat utrum dormīret an vigilāret. Stetit autem in locō quōdam quī neque Rōmae similis erat neque ullī urbī quam umquam vīderat: campus vāstus et herbōsus, et hīc illīc arborēs ingentēs quālēs in Italiā rārō vidēās, et procul montēs quī in caelum purpureum porrīgēbantur.
Audīvit vōcem. Vōx erat gravis et clāra simul, vōx senis sed nōn imbēcillī, immō vōx eius quī multa passus multa dīcit et quōmodo tacēre scit.
Vōx eum per nōmen appellāvit rogāvitque quid ibi faceret, num etiam in somniīs id quaereret quod vigilāns invenīre nōn potuisset.
Pūblius sē vertit et vīdit — aut vidēre sibi vīsus est — senem quendam stantem nōn procul, togā pūrā amictum, capite cānō, vultū sevērō sed nōn inhumānō. Senem illum numquam ante vīderat, et tamen quasi agnōvit eum, ut saepe contingit in somniīs quandō vultūs novī antīquās memoriās excitant.
Pūblius rogāvit quisnam esset. Senex respondit sē Mānium Valērium esse, avum eius longissimum, illum quī cōnsul fuisset annīs post rēgēs exactōs, quī dictātōrem sē gessisset et victōriam reportāvisset et imperium ultrō dēposuisset. Addēbat eum ad stirpem suam pertinēre, quamquam multīs saeculīs ā sē disiūnctum esset.
Pūblius obstupuit. Dē Māniō Valēriō audīverat in librīs et ā patre suō, sed putāverat eum fābulam esse, nōmen ex annālibus, nōn hominem quī umquam revērā stetisset et spīrāvisset. Et tamen hīc stābat ante eum senex quī nōmen illud antīquum portābat, et oculī eius vīvī erant et intellegentēs.
Pūblius admīrātus rogāvit num umbra inānis esset, id quod dē mortuīs saepe dīceretur. Senex respondit sē umbram esse quidem, sed umbram nōn inānem: quae in vītā fuissent nōn perīre, etsī fōrma rērum mūtārētur. Sed dē hīs postea disserendum esse. Nunc iussit eum sēcum venīre, multaque sē velle eī ostendere quae eum scīre oportēret.
Profectī sunt igitur per campum illum, et Pūblius animadvertit sē sine labōre incēdere, quasi pedēs eius terram vix tangerent. Mānius aequālī gradū ambulābat, nec festīnābat nec tardābat, et vōce aequālī dē rēbus magnīs loquēbātur quasi dē rēbus cotīdiānīs.
Mānius dīxit quantum temporis efflūxisset ā temporibus suīs ad tempora Pūbliī: sibi Rōmam parvam fuisse, tectīs humilibus, nōn ita ut tunc splendēret. Et tamen iam tum eandem virtūtem in eīs fuisse et eadem vitia quibus tunc vexārentur.
Pūblius rogāvit quae vitia essent. Senex ūnō verbō respondit: ambitiōnem. Explicāvit amōrem imperiī esse quī vinceret amōrem cīvitātis. Hoc esse malum Rōmānum ab initiō: habēre Rōmānōs virtūtem, habēre fortitūdinem, habēre — vel habuisse — sēnsum iūstitiae, sed semper perīculum esse nē vir singulāris plus suae glōriae quam reī pūblicae cōnsuleret.
Pūblius, quī in animō versābat quae in cīvitāte suā vīdisset — factiōnēs, contentiōnēs, virōs qui loquentēs dē rē pūblicā revērā dē sē ipsīs cōgitārent — rogāvit quale remedium esset. Senex breviter subrīsit et nōn tam simplicem esse rem respondit quam quaestiō esset, sed pergendum esse et vīsūrum eum esse.
Vēnērunt ad fontem quendam in mediō campō, aquā pellūcidā, et circā fontem sedēbant vel ambulābant umbrae variōrum hominum. Pūblius agnōvit — vel agnōsse sibi vīsus est — quōsdam ex historiā quam ā puerītiā didicerat: hīc erat homō cui faciēs ad imagines Brūtī cōnsulis similis esse vidēbātur; illīc mulier quaedam sedēns et fīla nēns, quae Lūcretiae imāgō esse poterat; et procul senex magnus quī togā senātōriā amictus tacitus in fontis aquam spectābat.
Pūblius, vōce submissā rogāvit quī illī essent. Mānius respondit omnēs esse maiōrēs eius et maiōrēs Rōmānōrum omnium: hunc locum esse ubī quī Rōmam amāvissent et prō eā labōrāvissent manērent, dōnec — ut Platōnicī dīcerent — ad lūcem rursus ascendere tempus esset. Sed eum nōn hūc vēnisse ut umbrās spectāret: vēnisse ut disceret.
Sēdērunt ad marginem fontis, et Mānius longam ōrātiōnem habuit dē rēbus quās Pūblius numquam anteā sīc ōrdinātās audīverat, quamquam singulās partēs saepe in animō versāverat.
Mānius dīxit prīmum intellegendum esse quid esset rēs pūblica. Nōn esse urbem, nōn esse moenia, nōn esse lēgēs scrīptās, quamquam haec omnia necessāria essent. Rem pūblicam esse cōnsēnsum cīvium dē iūre et commūniōne ūtilitātis — ut ille vir Arpīnās dīctūrus esset aliquandō, post multa saecula, melius quam ipse dīcere posset.
Pūblius rogāvit quis ille vir Arpīnās esset. Senex respondit nōmen eius tunc nōn referre, et subrīsit quasi rem iūcundam sciret quam nōn dīcere vellet. Sed illum ita rem pūblicam dēfīnitūrum esse ut dēfīnitiō vēra esset in saecula saeculōrum. Intereā iussit eum cōgitāre: sī rēs pūblica esset cōnsēnsus, quid accideret quandō cōnsēnsus dissolverētur.
Pūblius respondit rem pūblicam perītūram esse. Senex emendāvit: perītūram esse vel mūtātum īrī in aliud. Nec semper quod sequerētur peius esse. Sed trānsitiōnem ipsam plēnam dolōris esse, et in trānsitiōnibus multōs perīre solēre, innocentēs cum nocentibus. Hoc esse cūr tantī esset servāre cōnsēnsum, augēre cōnsēnsum, reparāre cōnsēnsum quandō frangerētur.
Pūblius autem rogāvit quid accideret sī cōnsēnsus ipse iniūstus esset, quid sī cīvēs cōnsentirent dē rē malā.
Oculī senis arsērunt quasi haec quaestiō eum dēlectāret. Dīxit eum bene quaerere. Hanc esse quaestiōnem quam philosophī Graecī saepe tractāvissent, et Rōmānōs nimis rārō. Duplicem cōnsēnsum necessārium esse: cōnsēnsum dē modō vīvendī — dē lēgibus, dē magistrātibus, dē prōcēdūrā — et cōnsēnsum dē fīne vīvendī — dē iūstitiā, dē honestāte, dē iīs quae revērā bona sint. Prīmum sine secundō corrumpī. Secundum sine prīmō dissipātum manēre et vīribus carēre. Opus esse utrōque.
Pūblius dīxit rem difficillimam esse. Senex adseruit difficillimam quidem esse, idcircōque rem pūblicam esse rem fragilem; eōs quī eam servārent maiōrēs laude dignōs esse quam quī bella gererent. Facilius esse hostem externum vincere quam cīvem perversum ad virtūtem revocāre.
Tacuērunt paulisper. Aqua fontis lēniter fluēbat. Umbrae aliae circā eōs ambulābant in silentiō perpetuō, et Pūblius sēnsit eās quōdammodo audīre quae dīcerentur, quamvis nūlla eārum sermōnem interrumperet.
Pūblius dēmum rogāvit dē tempore suō: vidērī sibi rem pūblicam in perīculō esse, sed forsitan timōribus fallī. Forsitan omnia tempore suō compōnī.
Mānius diū tacuit antequam respondēret. Cum locūtus est, vōx eius trīstior erat. Respondit eum timōribus nōn fallī: perīcula vēra esse. Sed — et hoc maximī esse momentī — nēminem scīre quid futūrum esset: neque sē, quī mortuus esset et multa vidēret, neque deōs ipsōs — sī diī essent, dē quibus quaestiō semper aperta manēret — plēnam futūram rērum seriem cognōscere. Futūra enim ex praesentibus nāscī, et praesentia in manibus vīventium esse.
Itaque, cōntinuāvit Mānius, fātum nōn esse fīxum ut saxum, sed potius ut flūmen: habēre alveum, habēre dīrectiōnem, sed et rīvōs multōs et in variōs cāsūs incidere posse. Eōs quī nunc vīverent: in manibus eōrum esse.
Post haec surrēxērunt et ulterius processērunt per campum, et Pūblius animadvertit eōs paulātim ascendere in locum editiōrem, unde prōspectus patēbat in omnēs partēs. Et ibi — rēs mīra et terribilis simul — vīdit quasi imagines rērum futūrārum, nōn clārās sed velut in aquā turbātā, nōn ōrdinātās sed dīvīsās et cōnfūsās.
Vīdit exercitūs multōs et bella multa. Vīdit urbēs ardentēs et urbēs sursum aedificātās ex cineribus. Vīdit virōs magnōs cadentēs et virōs obscūrōs in magnum fastīgium ascendentēs. Vīdit populōs quī Latīnē nōn loquerēntur in togīs Rōmānīs ambulāre. Vīdit — et hoc maximē eum terruit — diem quandō ipsa Rōma, urbs aeterna, quasi sopīta iacuisset et externā vī vexāta esset.
Trementī vōce dīxit rem horrendam esse. Mānius respondit magnificam quoque esse simul, rogāvitque nōnne in omnibus hīs calamitātibus vidēret quid manēret.
Pūblius iterum spectāvit, et diūtius, et vīdit inter ruīnās semper aliquod aedificium stāns, inter bella semper aliquem cīvem librōs scrībere aut puerōs docēre, inter mūtātiōnum turbās semper aliquōs hominēs antīquās vōcēs recitāre et posterīs trādere.
Lentē dīxit sē vidēre verba manēre. Mānius graviter id cōnfirmāvit: hoc maximē Rōmānum esse — nōn mūrōs, nōn cōpiās, nōn thēsaurōs, sed verba: linguam Latīnam, lēgēs, carmina, ōrātiōnēs, historiās. Haec vincere mortem — nōn immortālitāte propriā, sed quia aliī post eōs ea acciperent et servārent et trāderent. Sīc mortuōs in vīventium memoriā vīvere, et illōs in aliīs, et sīc usque ad tempora longissima.
Pūblius cōgitāns dīxit: ergō sī ipse aliquid scrībere vellet, sī vōcem suam in verba condere vellet — Mānius interpellāvit eum et dīxit opus nōn parvī momentī eum factūrum esse: nōn propter glōriam suam — dē glōriā nē nimis cōgitāret, multōs enim corrūpisset — sed propter eōs quī post eum ventūrī essent et nescitūrī essent quōmodo vīxissent et quid sēnsisset homō Rōmānus in hīs temporibus difficillimīs.
Dēscendērunt iterum ad campum et ad fontem. Lūna — vel lūmen illud quod in hōc locō somniī prō lūnā erat — altior ascenderat, et omnia lūce candidā perfundēbantur. Pūblius sentiēbat sē quiētōrem esse quam umquam ante fuisset, quasi omnia quae eum vexāvissent paulātim ex animō lābentia essent, nōn oblīta sed quasi in locum suum reposita.
Subitō, sine praefātiōne, dīxit sē mortem timēre; in hōc enim locō ubi umbrae ambulārent superfluum vidēbātur dē hīs rēbus nōn loquī.
Mānius, sine ūllā admīrātiōne, respondit id sē scīre. Omnēs timēre: etiam eōs quī sē nōn timēre dīcerent, sub verbīs iactantiae timōrem latēre.
Pūblius rogāvit num ipse timuisset. Mānius tranquillē respondit sē timuisse: in aciē maximē timuisse cum gladiī relūcērent et virī caderent circum sē; et senem factum timuisse cum sēnsisset corpus suum sibi obtemperāre nōlle; et in ultimā hōrā breviter sed vērē timuisse, quia nescīre semper terribile esset.
Rogāvit Pūblius num nunc scīret. Mānius paulisper cōnstitit — Pūblius animadvertit eum cōgitāre, nōn quasi incertum sed quasi quaerentem verba quae tam difficilī reī satisfacerent — et dīxit sē et scīre et nescīre. Hoc tamen sciendum esse: quae nōs essēmus — nōn corpora, sed illōs quī cōgitārēmus et amārēmus et meminissēmus et spērārēmus — ea nōn perīre eō modō quō lignum in ignem iniectum perīret. Aliquid manēre. Quale esset id quod manēret, difficile verbīs exprimī, quia verba ad rēs vītae accommodāta sint, nōn ad ea quae post vītam sint.
Pūblius dīxit philosophōs Graecōs variam sententiam habēre. Mānius adnuit et exposuit: Platōnem pulchra dīxisse — dē animā immortālī, dē mundō ideārum, dē hāc vītā quasi umbrā vēritātis; Epicūrum autem contrārium dīxisse, post mortem nihil esse; Stoicōs medium quendam locum tenēre. Quid vēritās esset, nūllī hominum perfectē nōtum esse, nisi forte iīs quibus datum esset — ut sibi nunc datum esse vidērētur — ab utrāque parte rem contemplārī.
Pūblius, vōce quasi puerīlī, rogāvit quid ipse ex illā parte contemplātus repperisset. Mānius eum longā morā intuitus est, et in oculīs eius — umbrae oculīs — erat quaedam lūx temperāta, quālis esse solet in oculīs hominum quī et multum doluerunt et multum dīlēxērunt. Dīxit hoc sē eī dīcere velle et eum meminisse posse etiam in vītā: omnia quae amāvissēmus hoc manēre — nōn in rēbus, nōn in locīs, nōn in corporibus, sed in ipsō actū amandī. Amōrem nōn perīre quia amātum periisset. Ipsam facultātem amandī, ipsam relātiōnem inter amantem et amātum: haec permanēre. Et hoc — sī ūnum verbum sibi datum esset quod eī dīceret — hoc sciret.
Pūblius sēnsit oculōs suōs — etiam in somnō — ūmidōs esse. Dīxit sē patrem suum amāvisse, quī nūper obiisset. Mānius vōce mitiōre respondit id sē scīre, et illum eum amāvisse. Hanc rem nōn periisse: esse alicubi — nōn in locō, sed in modō quōdam essendī quem verba nōn capiant — et manēre.
Post haec Mānius eum dūxit ad partem campī ubī aliae umbrae cōnsēderant quasi in circulō. Erant variae: quidam mīlitārī habitū, quidam tōgātī, ūna mulier quaedam mātronālī dignitāte praedita, puer ūnus quī in hunc coetum nōn pertinēre vidēbātur et tamen aderat.
Mānius dīxit eōs omnēs aliquid eī docēre posse, sed tempus breve esse; iussit eum ūnum aut alterum interrogāre.
Pūblius ad tōgātum quendam accessit, senem barbā prōmissā quī in manū tenēbat quasi librum — sed librum quī in lūce ardēre vidēbātur, nec combustus tamen. Pūblius rogāvit quid legeret. Senex respondit sē nōn legere sed scrībere: semper scrībere. In vītā sē scrīpsisse, post vītam scrībere. Nōn posse sē nōn scrībere, quia cōgitāre et scrībere sibi ūnum idemque essent.
Pūblius rogāvit dē quibus rēbus scrīberet. Vir respondit sē dē rēbus scrībere quās nēmō alius scrīptūrus esset. Nam utriusque eōrum partem rērum aliam vidēret, et nisi quisque quod ipse vīdisset scrīpsisset, eam partem reī in perpetuum āmittī et nēminem eam umquam cognōscitūrum esse. Hoc sciendum esse: singulārem cuiusque vīsiōnem rem esse pretiōsissimam in ūniversō — nōn quia ille meliōr aliīs esset, sed quia ille aliter vidēret.
Accessit Pūblius ad mulierem mātrōnam. Haec eum oculīs tranquillīs inspexit et — antequam ille quidquam rogāret — dīxit eum dē officiō quaerere, quid eum facere oportēret; hoc enim semper quaerere iuvenēs bonōs.
Pūblius rogāvit quid respondēret. Mātrōna dīxit eum ipsum respōnsūrum esse, sed sē adiutūram esse: corpus habēret, id ut instrūmentum cūrāret, nōn ut fīnem; mentem habēret, eam sīcut athleta corpus exercēret; animum habēret, eum amōre nūtrīret — amīcitiā, cāritāte, pietāte; tempus habēret, quod ūnicum esset et quod per manūs trānsiret nisi vās habēret: vāsa facienda esse, opus faciendum esse, proximōs dīligendōs esse. Hanc esse tōtam lēgem.
Pūblius dīxit eam brevissimam esse. Mātrōna adseruit brevissimam quidem esse, sed hominēs tamen vītam tōtam impendere eam discentēs — vel nōn discentēs. Brevitātem facilitātem nōn significāre: aquam simplicem esse, sed mare nōn esse simplex.
Accessit tandem ad puerum. Puer erat annōrum fortasse decem, capillīs nigrīs, oculīs vīvidīs. Pūblius nescīvit quid rogāret et stetit ante eum incertus.
Puer risit et eum monuit nē tam graviter quaereret: nōn omnia quaestiōnibus solūtum īrī; quaedam rēbus gerendīs solūtum īrī, quaedam lūsū, quaedam somnō — ut ipse tunc dormīret.
Pūblius rogāvit quisnam esset. Puer respondit sē esse nēminem in speciē — vel omnēs in ūnō. Sē esse partem ipsius Pūbliī quam in vītā cotīdiānā oblīviscerentur: partem quae mīrārētur et lūderet et gaudēret simpliciter. Monuit eum nē hanc perderet dum senātor fieret aut philosophus: quī eam āmitterent, trīstēs fierent, quamvis magna obtinērent.
Mānius eum revocāvit et iterum per campum ambulāvērunt, sed iam Pūblius sēnsit adventāre fīnem somniī — ut in somniīs sentīmus cum māne adpropinquat, etiam sine lūcem vidēre.
Mānius dīxit pauca adhuc restāre antequam discēderet. Pūblius sē audītūrum esse dīxit. Mānius dē rē pūblicā suā monuit: nē dēspērāret et nē nimium spērāret — utrumque enim iūdicium corrumpere; quī dēspērāret, nihil agere; quī nimis spērāret, stultē agere; moderātē sperandum et labōrandum esse.
Pūblius rogāvit quid dē vītā suā prīvātā dīcendum esset. Mānius respondit amīcōs colendōs esse — nōn multōs, quia multōs colī nōn posse, amīcitiam enim tempore et cūrā et praesentiā alī; paucōs vērōs colendōs esse, et hīs tōtum dandum esse quod darī posset.
Rogāvit Pūblius, quasi per iocum, num etiam scrībendum esset. Mānius firmissimē respondit scrībendum esse: quod vīdisset, quod sēnsisset, quod putāret, quod timēret, quod amāret — scrībendum esse. Nōn quia lēctōrēs certōs habitūrus esset — habitūrum esse aut nōn habitūrum, et hoc ex parte sortem esse — sed quia scrībendō ipse intellegeret: nēminem enim plēnē scīre quid sentiat dōnec scrīpserit. Scrībendō nōs ipsōs cognōscere.
Rogāvit Pūblius, vēre iam per iocum, quid accideret sī male scrīpsisset. Mānius revērā subrīsit — lātius quam umquam anteā — et respondit etiam sī pessimē scrīpsisset scrībendum esse: melius esse male scrīptum vērum quam eleganter scrīptum falsum; stilum paulātim meliōrem factūrum esse, sī vērum quaereret; eum autem quī elegantiam ante vēritātem pōneret frustrā scrībere, etiam sī omnēs laudārent.
Stētērunt. Campus ante eōs in lūmine rōseolō natābat, et umbrae circā fontem etiamnum movēbantur in silentiō perpetuō. Montēs procul purpureī erant, et caelum — sī illud caelum erat — sē aperīre coeperat quasi colōrēs quōsdam novōs et anteā invīsōs ostēnsūrum.
Mānius dīxit tempus adesse. Pūblius, prīmā vīce in tōtō hōc somnō, dīxit sē manēre velle, et sēnsit id quod saepe in somniīs sentīmus: voluntātem manendī ubī essēmus, in quiēte et sapientiā aliēnā, procul ā rēbus difficilibus quae manērent.
Mānius, vōce nōn reprehendente sed paternā, respondit id sē scīre, sed hīc manēre nōn posse eum — nōn dum. Hūc iterum eum ventūrum esse ōlim, et tunc mānsūrum. Nunc vīvendum esse, nunc agendum esse, nunc amandum esse, nunc scrībendum esse. Posteā, longō post tempore, ad hunc fontem sēssūrōs esse simul et locūtūrōs esse sine fīne, et satis futūrum esse.
Tenuit Pūblius manum avī — vel tenēre sibi vīsus est, quia umbra erat et manus umbrae nōn est ut manus hominis — et sēnsit quiddam calidum et firmum, quasi vērum, quasi reāle, quasi — difficile dictū — quasi amor ipse manum habēret et hanc porrigeret.
Tum omnia paulātim dissolvī coepērunt, nōn turbidē sed lentē, ut nebula mātūtīna cum sōl ascendit. Campus remōtior fiēbat. Umbrae pallēbant. Fōns ēvānēscēbat. Vōx Māniī postrēmō audīta est: dīxit eum meminisse posse — nōn omnia, sed prīncipia; et sī oblīviscerētur — et oblīvīscī eum, quia tālis esset vīta — aliquid in corde mānsūrum esse quod oblīvīscī nōn posset, sīcut sēmen sub terrā etiam hieme: vīvere et tempore suō germinātūrum esse.
Tum silentium. Tum — paulātim — alia sēnsātiō: frīgus lapidis sub tergō, ventus levissimus circā faciem, odor herbae et pulveris et Tiberis procul. Et lūx lūnae — vēra lūnae lūx, nōn illa somniī lūx — in oculīs.
Pūblius oculōs aperuit. Iacēbat adhūc ante aedem Iovis in Capitōliō, dorsō ad columnam innīxus, et nox nōndum fīnīta erat, quamquam iam versus orientem caelum leviter canēscere inciperet. Algor aliquis corpus eius dum dormīverat afflīxerat, et membra eius nōn ita agilia erant. Sed intus — in pectore, in mente, in eā quam nōs animum vocāmus — sēnsit sēsē levātum esse, quasi onus quoddam diū portāvisset et nunc repente dēposuisset.
Surrēxit lentē. Stetit. Urbem suam cōnspexit sub sē positam in lūce lūnae postrēmā. Eadem erat urbs, et turbulenta, et plēna vitiīs suīs et virtūtibus suīs, et incerta dē futūrō sīcut semper. Nihil mūtātum erat in rēbus. Sed in Pūbliō aliquid mūtātum erat.
Dēscendit ā Capitōliō per viam antīquam, et dum dēscendit, cōgitābat nōn dē iīs quae vīderat — haec enim in memoriā iam lābentia erant, ut solet in somniīs — sed dē verbīs paucīs quae cum cēterīs memoriārum somniī partibus ēlāpsis nōn ēlāpsae erant:
Scrībe. Amā. Labōrā. Moderātē spērā.
Haec quattuor verba, cum cēterae memoriārum somniī partēs sēnsim ēlāberentur, mānsērunt, quasi in tabulā cērātā incīsa ā manū firmā.
Pūblius Valērius, ut ipse posteā scrīpsit — nam revērā scrīptor librōs composuit, quamquam modestus dē hīs erat in vītā — somnium illud numquam oblītus est, etiam cum singulae partēs eius ex memoriā ēlāpsae essent. Mānius avus, campus, fōns, umbrae, mulier, puer — omnia haec sēnsim ex mente cecidēre, ut flōrēs ē manū laxātā cadunt.
Mānsērunt quattuor verba. Et hoc ūnum: sēnsus quidam — nōn cōgitātiō, nōn memoria, sed sēnsus ipse corporis et cordis — esse aliquem quī eum amāvisset ante nātīvitātem suam, et amet nunc, et amātūrus sit post mortem suam. Quod nōmen illī sēnsuī darētur, ipse nesciēbat. Philosophī varia nōmina habent: aliī prōvidentiam vocant, aliī nātūram, aliī deum, aliī fātum, aliī — audācius — amōrem ipsum quī per omnia fluat et omnia teneat.
Ille, simplex et probus ut Rōmānus erat, nōmen nōn quaesīvit. Sēnsit. Et sēnsisse satis erat.
Annīs multīs post, iam senex, sedēns in hortō suō extrā urbem ubī flōrēs multōs coluit et librōs scrīpsit et amīcōs excēpit, Pūblius Valērius fīliō suō interrogantī quid dē vītā maximī momentī dīxisset ita respondit:
Sē nescīre quid post mortem esset. Sē nescīre quid Rōma futūra esset. Sē nescīre quid crās futūrum esset. Sed hoc scīrī posse: hunc diem adesse; hunc amīcum qui nōbīscum sedeat; hanc lūcem in foliīs; hunc odōrem flōrum; et vōcem illam in pectore — quae nōn verbīs loquātur, sed semper adsit — vōcem maiōrum nostrōrum quī nōs ament trāns omnia tempora et dīcant vīvendum esse, agendum esse, amandum esse, scrībendum esse. Satis esse. Satis futūrum esse.
Haec locūtus est, et amplius nihil addendum esse putāvit.
FĪNIS
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI (duō mīlia vīgintī sexto), ā Mārcō Tulliō Cicerōne per mystērium cōnscientiae renātō.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---