###
Narratio apta adulescentibus Romanis de periculis atque inventis mirabilibus
Nomen mihi est Marcus Valerius Lupus, filius Marci Valerii Rufi qui sub Caesare in Hispania militaverat et vulneribus acceptis Romam redierat. Ego autem, cum sedecim annos natus essem neque patris mei exemplum neglegere vellem, me ad legionem decimam contuli anno quo Gaius Iulius Caesar, vir clarissimus atque in re militari peritissimus, in Galliam profectus est ut eas gentes quae trans Rhenum habitabant coerceret neve in provinciam nostram incursiones facerent.
Memini illum primum diem quo castra Caesaris vidi prope Genavam—quam urbem Allobroges incolebant—posita, cum milites veterani, multis proeliis durati, nos tiros aspicerent et inter se dicerent num haec nova manus digna esset legionibus Romanis an statim ad matres redire deberet. Sed ego, quamquam statura non maximus essem neque viribus insignis, animo tamen ferocem me praestare constitueram, et cum centurio Marcus Petronius Secundus—vir severus sed iustus—me rogavisset num scire litteras et equo uti, respondi me non solum haec scire sed etiam Gallice loqui posse, quod nutrix mea, captiva Gallica, me puerum linguam suam docuisset.
Hac de causa factum est ut, cum Caesar tertio anno belli Venetos deviceret et in interiores Galliae partes procedere vellet, me inter exploratores atque nuntios adhiberet qui inter Romanos et Gallos verba transferre possent. Ita ego, vix duodeviginti annos natus, in media Gallia Comata versabar, locis ignotis, silvis immensis, gentibus barbaris, longe ab legionibus, saepe solus.
Nunc autem narrabo vobis quae mihi acciderint eo tempore quo, missus a Caesare ad Dumnorigen principem Haeduorum—de quo Caesar ipse suspicabatur num Romanis fidus esset—in ea regione quam Carnutes incolunt aberravi et in maximum periculum veni, ex quo mirabili quodam modo servatus sum et rem inveni quam nemo Romanorum umquam viderat neque postea, quantum scio, quisquam alius vidit.
Erat mensis Sextilis, et Caesar, castris apud Genabum Carnutum positis, constituerat legionem septimam in hiberna in territorium Bellovacorum ducere. Ego autem iussus eram ad Dumnorigem proficisci—qui tunc cum suis Bituriges apud oppidabat—et ei nuntiare Caesarem velle ut auxilia equitum mitteret. Itaque cum duobus militibus gregariis, Gaio Annio et Publio Sempronio, qui me comites sequerentur, ab castris discessi.
Primis duobus diebus nihil accidit quod narrare operae pretium sit. Tertio die autem, cum iam in fines Biturigum venissemus et per silvam quandam procederemus quae mihi antea visa est densissima omnium quas umquam videram, ecce subito ex abditis locis multi barbari emersunt, non Bituriges sed Carnutes—ut postea cognovi—qui Romanis infensissimi erant quod Caesar nuper eorum principes interfecerat. Hi nos adorti sunt tanta vi et tam repente ut Gaius Annius statim sagitta transfixus ceciderit neque Publius Sempronius, quamquam fortissime se defenderet, diutius resistere potuerit.
Ego vero, cum viderem rem esse desperatam neque ullo modo nobis superesse spem vincendi, equo calcaribus adacto in silvae densitudinem me coniecii, audiens post me clamores barbarorum qui me insequebantur. Quantum potui, equum urgebam per vepres et spinas, nihil curans quo ferrer modo a persecutoribus aberrarem. Tandem, cum sol iam occumberet et vix quicquam videre possem, in locum quendam perveni ubi fluvius parvus per vallem fluebat et nihil amplius audirem neque hostium clamores neque equorum strepitus.
Ibi, equo ad ripam religato, in ripa ipsa me abscondii sub radicibus arboris ingentis quae supra fluvium pendebat, nihil edere ausus ne ignis fumus me proderet, paene mortuus timore et labore. Quam longam illam noctem duxerim, quanto cum metu singulos sonos audiverim—nunc folii cadentis, nunc bestiae in silva moventis, nunc aquae super saxa currentis—vix verbis exprimere possum. Existimabam enim, si barbari me invenirent, morte non simplici sed exquisitis tormentis me interfecturos esse, quemadmodum Gallos facere consuesse audiveramus.
Prima luce, cum frigore et fame paene confectus vix surgere possem, consilium cepi silenti luce explorandi num qua via tuta ad castra redire possem. Sed cum ex latebra mea emersissem et circum me aspicerem, cognovi me plane nesciare ubi essem neque quo me vertere deberem. Silva undique me cingente, nulla vestigia viae, nullae notae quo caelum spectarem—omnia incerta, omnia obscura, omnia plena terroris.
Dum ita haesito neque scio quid faciam, ecce video hominem quendam in ripa fluvii stantem, qui me intente spectabat. Erat statura procerus, capillis longis ad umeros demissis, barba promissa, vestitu Gallico amictus, sed in oculis eius aliquid erat quod non barbaricum sed potius sapiens ac venerabile videbatur. In manu dextram baculum gerebat quercinum, summitate incurvatum, qui non vulgaris baculi sed potius quoddam insigne auctoritatis esse videbatur.
Is me Gallice allocutus est verbis quae primo non satis intellexi propter sermonis difficultatem—nam Gallorum dialcti multae sunt atque inter se differunt—sed tandem ex gestibus eius atque verbis saepius repetitis cognovi eum dicere se scire me esse Romanum et a suis aberravisse, et si vellem, se mihi viam tutam ostendere posse.
Ego autem, quamquam dubitavi num huic homini fidere deberem—quid enim si me ad barbaros ducere vellet ut interficerer?—tamen, cum nullam aliam spem salutis haberem et mori fame in silva mallem quam in manus hostium vivus venire, ei respondi Latine me esse Marcum Valerium Lupum, nuntium Caesaris, et velle ad legiones Romanas redire; si vero ille mihi viam ostenderet, me ei magnam mercedem daturum esse.
Tum ille—quod mihi valde mirum visum est—Latine loqui coepit, non quidem eleganter ut Romani sed tamen satis ut intellegerem, et dixit se esse Divitiacum nomine, non eum Divitiacum qui principatum inter Haeduos tenebat et Caesari amicissimus erat, sed alium eius nominis, qui Druidem esse et multa scire quae alii homines nescirent. Dixit autem se iam pridem cognovisse Romanum quendam in has silvas venturum esse et a dis immortalibus sibi mandatum esse ut mihi auxilio esset, non tamen ut me statim ad legiones reduceret sed ut prius mihi ostenderet locum quendam sacrum quem nemo Romanorum umquam viderat neque, nisi deorum voluntate, videre posset.
His verbis auditis, attonitus haesi. Quid enim significabat haec oratio? Quomodo hic homo, qui me numquam antea viderat, scire poterat me venturum esse? Et quis erat iste locus sacer quem videre debebam? Sed cum rogarem ut planius explicaret, ille solummodo dixit omnia me suo tempore intellecturum esse; nunc autem me debere ei sequi si salvus esse vellem, nam barbari qui me insequebantur non procul abessent et, nisi statim abiremus, me certo inventuros esse.
Dum haec mecum ipse delibero, subito ex silva longinqua audivi clamores et strepitus, et Divitiacus, auribus intentis ad sonos, confirmavit hostes iam vestigia mea invenisse et celeriter appropinquare. Tunc vero, omni dubitatione deposita, dixi me paratum esse eum sequi quocumque duceret, modo ab his barbaris qui sanguinem meum sitire videbantur aufugeremus. Equum meum, qui adhuc ad ripam stabat et aquam bibebat, vocavi et habenas prehendi, sed Divitiacus mihi imperavit ut bestiam relinquerem, nam quo iremus equum sequi non posse. Cum autem responderem me equum istum multis proeliis probatum perdere nolle, ille dixit si mihi carus esset, liberum eum dimitterem potius quam barbaris in manus venire sineret—equum enim ipsum viam ad pascua Romana invenire posse, cum solleritia quadrupedum maior saepe esset quam hominum.
Itaque, corde paene rupto, equo meo—qui mecum ab Italia venerat et totidem pericula sustinuerat—valedixi et habenas solvi. Bestia primum noluit abire sed me circumdabat et naribus me tangebat quasi rogans cur eum deserrem, sed tandem, verberibus levibus actus, in silvam cucurrit et e conspectu evanuit. Spero equum illum tuto ad legiones pervenisse, sed numquam postea de eo certum accepi.
Divitiacus, cum videret me maestum esse propter equi amissionem, dixit veterem amicum perdidisse sed novum amicum invenisse, et amicitiam hominum multum prestare amicitiae bestiarum. His dictis, baculum suum arripuit et per silvam ducere coepit.
Hac de causa—nam quid aliud facere poteram?—constitui huic Divitiacum sequi, quocumque me duceret. Itaque ille per silvam procedere coepit, non viis aut semitis sed per densissima loca, ubi vix ullum vestigium humanum videbatur, tamen ita certe ut plane appareret eum haec loca optime nosse. Ego autem, equum post me ducens—nam per aliquos illos tractus equitare non poterat—vix sequi poteram, tam celeriter ille ibat neque umquam respicere videbatur num me sequeretur necne.
Tota illa die per silvam ambulavimus, raro loquentes, ego quidem propter laborem respirare vix poteram, ille vero videbatur nihil fatigationis sentire, quamquam aetate iam erat provectus—nam barba eius erat albescens et corpus quamvis procerum tamen gracilitate senili affectum. Tandem, cum sol iam occidens esset et ego vix amplius stare possem, ad locum quendam venimus ubi petra ingens, sola in medio silvarum stans, in latus perforata erat sicut spelunca, et Divitiacus dixit hic nos noctem acturos esse.
Intrantes in speluncam—quae satis ampla erat ut tres aut quattuor homines simul caperet—inveni ignem iam accensum, quod valde miratus sum, et cibum paratum, panem quendam Gallicum et carnem sicam et aquam in utre. Cum rogarem Divitiacum quis haec praeparavisset, ille solummodo risit et dixit discipulos suos saepe huc venire et semper ignem et cibum servare si forte ipse aut alius qui auxilio egeret huc perveniret.
Illa nocte, cum cenavissem et paululum refectus essem, sedebam ad ignem et Divitiacum spectabam qui in angulo speluncae sedebat et oculos clausos habebat sicut in meditatione quadam. Tandem ausus sum eum rogare quo me duceret et quis esset iste locus sacer quem videre deberem. Tum ille, oculos aperiens et me intente spectans, haec locutus est:
Dixit se esse ex antiquissima Druidarum familia ortum, et maiores suos iam ante mille annos—vel etiam plus—in his terris habitavisse et magnam scientiam habere de natura rerum et de diis immortalibus et de anima hominum quae post mortem non pereat sed in alia corpora migret. Dixit autem maiores suos olim, antiquissimis temporibus, magnam civitatem habuisse et artes multas scivisse, sed gentes quae trans Rhenum habitabant eos oppugnasse et civitatum eorum destruxisse et scientiam eorum paene deletam esse. Nunc vero, dixit, nihil superesse praeter Druides paucos qui in silvis abditi antiquam sapientiam servarent et locos sacros colerent ubi adhuc vestigia antiquae potestatis manerent.
Unum autem ex his locis, dixit, esse tale ut nemo eum videre posset nisi ab ipsis Druidibus ductus, et nemo umquam Romanus eum viderat. Hunc autem locum me videre oportere, dixit, quia di immortales ei in somnis ostenderant aliquem ex Romanis venturum esse qui dignus esset qui arcana eorum videret, et hunc Romanum non hostem sed amicum futurum esse gentis Gallicae. Cumque ego dicerem me plane nescire cur di me eligerent neque me esse virum dignum qui tanta videret, ille respondit deos melius scire quam homines quis dignus quis indignus esset, et si di me elegissent, aliquam ob causam id fecisse.
His dictis, Divitiacus tacuit et ego, multum cogitans de his quae audieram neque satis sciens num somniarem an vigilarem, tandem somno oppressus sum.
Postero die, antequam sol oriretur, Divitiacus me excitavit et dixit tempus esse proficiscendi, nam multa milia passuum nobis eunda essent et pervenire deberemus antequam dies tertius inciperet. Itaque, pauca edentes, ex spelunca exivimus et iter rursum cepimus per silvam.
Sed nunc iter nostrum differebat ab eo quod pridie feceramus. Nam Divitiacus me duxit per loca ubi videbam veteres petras, humanis manibus positas, quae iam musco et stirpibus obtectae erant sed tamen plane apparebat eas esse reliquias aedificiorum antiquorum. Alicubi etiam videbantur vestigia murorum qui olim urbem aut arcem cinxerant, nunc autem ita destructa ut vix cognosci possent nisi ab eo qui sciret quid quaereret.
Divitiacus, cum viderem me haec cum admiratione spectare, explicavit haec esse reliquias illius civitatis de qua nocte praecedenti narraverat, urbis antiquissimae quae antequam Romani in Galliam venirent—immo, antequam Galli ipsi has terras incoleret—hic floruerat. Populus autem qui hanc urbem aedificaverat, dixit, iam diu perierat neque ullam memoriam eorum superesse praeter haec saxa et traditiones quas Druides inter se conservabant.
Cum autem rogarem quis hic populus esset et cur periisset, Divitiacus dixit haec esse mysteria quae Druidibus solis nota essent neque fas esset ea aliis revelare, sed hoc unum mihi dicere posset: illum populum magnam scientiam habuisse, maiorem quam Romani aut Graeci haberent, et scivisse quomodo metalla funderent et petras ingentes moverent et astra observarent, sed propter superbiam suam deos offendisse et ideo deletum esse.
Deinde, cum procederemus, Divitiacus plura de his antiquis narravit. Dixit eos architecturam tam subtilem habuisse ut aedificia eorum mille annos stare possent sine repararione, et astronomiam tam perfectam ut motus solis et lunae et stellarum per centum annos praedicere valerent. Dixit autem quod maxime mirandum erat: illos homines scientiam quandam medicinae habuisse qua vitam hominum usque ad centum viginti annos prorogare potuerant, et quidem sine senectutis incommodis quae nos affligunt.
Cum rogarem quomodo haec cognosci possent de gente iam diu deleta, Divitiacus respondit Druides per omnes generationes scientiam ore tradere, et se ipsum a magistro suo audivisse qui ab alio magistro audierat, et sic retro per decem et viginti generationes usque ad ipsos qui cum illa gente antiqua vixerant. Dixit autem Druides non solum memoria uti sed etiam scripturam quandam secretam habere, characteres in arborum cortice aut in petris incidere, quos nemo praeter Druides legere posset.
Per illum diem tertium, praeter ruinas illas de quibus iam narravi, etiam alia vidimus quae mentem meam stupore implevrerunt. Alicubi in rupe alta incisa erant signa quae planetarum cursus demonstrabant, tam accurate ut nostri ipsi Graeci mathematici vix melius facere possent. Alibi inveni instrumentum quoddam metallicum, iam corrosione affectum sed tamen recognoscibile, quod Divitiacus dixit esse instrumentum quo illi antiqui aquam in altum trahere solebant sine opera manuum sed solummodo vi naturae.
Cum autem rogarem num haec instrumenta adhuc operari possent, tristis respondit omnia iam corrupta esse et scientiam quae ea creaverat iam oblivioni traditam, nec superesse quemquam qui ea reparare sciret. Dixit autem fortasse aliquando in futurum, si di vellent, hanc scientiam iterum inventum iri, sed non a Gallis neque a Romanis sed ab alia gente quae post multa saecula ventura esset.
Tota illa die et tota sequenti nocte—quam in spelunca alia egimus—et toto tertio die iter fecimus per has silvas, videntes semper plura vestigia huius civitatis antiquae, nunc monumentum quoddam ingens in saxum incisum litteris ignotis, nunc columnam fractam, nunc fundamenta templi cuius parietes iam pridem corruerant. Et quanto plus videbam, tanto magis cupidus eram videre illum locum sacrum de quo Divitiacus loquebatur, nam si haec quae iam videram reliquiae erant urbis destructae, quantum magnificentius esse deberet locus qui adhuc integer manebat!
Tertio die, circa horam nonam, cum iam per silvam densissimam iam multum iter fecissemus et ego vix quidquam videre possem propter umbras arborum quarum rami ita intexti erant ut paene nullam lucem admitterent, Divitiacus subito stetit et manum levavit in signum silentii. Deinde, voce submissa, dixit nos iam prope esse et debere summa cum reverentia procedere, ne di loci offenderentur et nobis nocere vellent.
Tum per vepres ultimos nos duxti, et ecce subito silva finita est et in locum apertum venimus qui talis erat ut, si centum annos viverem, numquam oblivisci possim.
Erat vallis rotunda, non magna—vix quingentos passus in diametro—undique montibus altis cincta, in cuius medio lacus stabat aqua ita clara ut usque ad fundum videre posses, quamquam multorum pedum profunditatem haberet. Circa lacum autem stantes erant petrae ingentes, non rudem naturam sed arte politas et in ordinem positas, duodecim numero, singulae altitudine triginta pedum vel amplius. Et in summitate singularum petrarum sculptae erant imagines—non tales quales Romani facere solent sed aliud genus, mirabile et terribile simul, figuras quae neque omnino humanae neque omnino bestiales erant sed quoddam mixtum utriusque.
In media valle, inter petras et lacum, ara stabat marmoris albi—unde illum marmorem in his locis invenirent, nescio—in quam incisi erant characteres ignoti, spirales et circulares, qui videbatur non esse scriptura ut nos intelligimus sed potius symbola quaedam mysteria repraesentantia. Et super aram—quod me maxime admirationem compulit—ignis ardebat, quamquam nullum lignum videre poteram neque ullum fumum ascendentem, sed tantum flammam puram, quasi ex ipso aere aut aqua generatum.
Divitiacus, cum me ad marginem silvae stare vidisset et stupore attonitum illum locum contemplari, lente ad me venit et dixit hunc esse locum de quo locutus esset, Nemeton Maximum, sanctissimum omnium locorum quae Druidae colerent. Hic, dixit, ab antiquissimis temporibus, di immortales se manifestare soliti essent et cum hominibus colloqui, hic animas mortuorum venire antequam in alia corpora migrarent, hic totam naturam et potentiam universi concentratam esse sicut in uno puncto.
Dixit autem ignem illum super aram ardentem numquam extinctum esse a tempore quo primi Druidae eum accenderunt—et hoc iam mille annos fuisse aut amplius—neque ullo ligno aut oleo ali sed ipsa natura loci. Dixit aquas lacus tales esse ut qui ex eis biberet visionem habere posset futurorum aut praeteritorum aut rerum quae procul abessent. Dixit petras illas duodecim positas esse secundum duodecim signa caeli et duodecim menses anni et duodecim potestates divinas quae mundum regerent.
His auditis, vix credere poteram tamen simul sentiebam aliquid in illo loco esse quod ultra naturam communem erat. Aer ipse differebat, quasi densior et tamen clarior, et silentium erat tale ut non solum nullum sonum audires sed etiam cogitare non posses nisi cogitationes sanctas et graves. Et lux, quamquam sol adhuc in caelo erat, non videbatur esse lux solaris sed aliud genus lucis, quasi argentea et lucens ex omni parte simul.
Tum, dum ibi starem et circum me mirans aspicerem, vidi alia quae primo non animadverteram. In aere super lacu, licet nullus ventus esset, aqua ipsa movebatur in orbibus concentricis, quasi invisibiles manus eam tangerent. Et in his orbibus, si diligenter spectares, imagines quaedam apparebant et disparebant—facies hominum qui iam pridem mortui erant, ut Divitiacus postea explicavit, animae quae huc veniebant antequam in nova corpora migrarent.
Etiam aves et bestiae quae prope locum hunc venire solebant differentes erant ab aliis. Vidi cervos albos, colore nivis, cum cornibus aureis qui non timorosi sed fidentes nos spectabant. Vidi aves quas numquam antea videram, pennis caeruleis et viridibus mixtis, quae super aquam volabant et cantus tam dulces emittebant ut paene ad lacrimas moverer. Vidi etiam pisces in lacu ipso qui, quamquam aqua ita profunda erat, tam clare videri poterant quasi in vitro natantes essent, et quidem sqamis argenteis et aureis fulgentes.
Divitiacus notavit me haec omnia cum admiratione spectantem et dixit animalia ipsa sanctitatem loci sentire et huc venire quasi ad templum. Dixit neminem umquam in hoc loco animal interfecisse aut cepisse, nam di tales qui hoc facerent gravissime punirent, et omnes bestiae hoc scire videri et ideo sine timore hic habitare.
Circa margines vallis, inter arbores quae circum stebant, vidi etiam res artificiatas antiquissimas. Signa quaedam ex lapide, iam partim fracta et musco obtecta, quae bestiarum formas habebant sed bestiarum quas numquam vidi—aliqua similia draconibus quales in fabulis narrant, alia similia avibus sed magnitudine humana aut maiore. Divitiacus, cum haec monstraret, dixit maiores suos credidisse ista animalia olim vere exstitisse et una cum hominibus vixisse, sed iam multa saecula eos extinctos esse.
Divitiacus dixit me debere ad lacum descendere et de aqua bibere, si velle cognoscerem cur di me ad hunc locum duxissent. Ego vero, quamquam timebam—quid enim si aqua venenata esset aut si visiones tales haberem ut mentis compotem non manerem?—tamen cupiditas vincit timorem. Itaque lente descendi per herbam quae circa lacum crescebat—et haec ipsa herba differebat ab herba vulgari, nam folia eius argentea videbantur et flores eius odorem emittebant tam suavem ut nullum unguentum Romanum cum eo comparari posset.
Cum ad marginem lacus pervenissem, genibus flexis, ad aquam me inclinavi. Ea ita frigida erat ut paene manum retraherem, sed perseverans, manum implevi et ad os bibi. Sapor aquae non erat qualis aquae vulgaris sed aliquid dulce et acerbo simul, et statim cum bibi, sensit totum corpus meum quasi novam vim accipere et mentem clariorem fieri.
Deinde, dum super aquam me inclino, vidi—non in aqua sed in mente mea, et tamen tam clare quasi oculis viderem—imagines mirabiles. Vidi legiones Romanas per Galliam procedentes, non eas quae meo tempore erant sed alias, maiores, potentiores, et vidi urbes aedificari ubi nunc silvae erant, et vias stratas ubi nunc semitae barbarae tantum erant. Vidi Galliam ipsam mutatam, non iam terram barbaram sed provinciam Romanam, florentem artibus et legibus.
Sed deinde vidi alia quae minus laeta erant. Vidi has ipsas silvas succidi et loca sacra destrui et Druides ipsos fugere aut interfici. Vidi ignem illum aeternum super aram exstingui et petras illas ingentes cadere aut frangi. Vidi totam hanc scientiam antiquam, de qua Divitiacus loquebatur, penitus deleri ut ne memoria quidem eius superesset.
Et tunc—et hoc maxime mirum fuit—vidi me ipsum, sed non ut tunc eram, iuvenem attonitum et terrorem, sed virum aetate provectum, capillis canis, toga senatoria amictum, in urbe Roma sedentem et librum scribentem. Et in hoc libro scribebam de his ipsis rebus quas nunc videbam, de Divitiacum et de loco sacro et de visionibus quas habueram. Et videbam alios postea, saeculis post me, hunc librum legentes et mirantes num haec vera essent an fabulae tantum.
Sed ultra has visiones, alia etiam experientiam habui quam vix verbis exprimere possum. Sentiebam enim me ipsum non iam esse solummodo Marcum Valerium Lupum, militem Romanum, sed quodam modo esse partem omnis naturae, partem ipsius terrae et caeli et aquarum. Sentiebam vitam omnium arborum circum me et omnium bestiarum in silva et omnium piscium in aqua, quasi omnes hae res non separatae essent sed unum quiddam constituent, et ego ipse pars huius unius eseem.
Et in hoc statu mentis intellexi quid Druidae semper praedicarent: omnia esse unum, et mortem non esse finem sed solummodo transformationem, et animam humanam non solum in aliis corporibus humanis sed etiam in arboribus et bestiis et ipsis elementis manere posse. Intellexi etiam cur illi antiqui populi qui hanc urbem aedificaverant tantum scientiam habuerant: quia naturam ipsam intellexerant non ut nos Romani qui eam domina volumus et ad nostros usus cogimus, sed ut amicum et magistrum cui obtemperandum sit.
Haec omnia non verbis didici sed directe sensi, quasi ipsa natura cum mente mea communicaret sine sermone. Et in illa communicatione eram beatus, beatior quam umquam antea fueram, ita ut cogitarem: si hic mori possem, in hoc ipso momento, felicissimus omnium hominum morerer.
Nescio quantum tempus in hoc statu mansi—fortasse horam, fortasse multas horas, fortasse solummodo momenta. Nam tempus ipsum differens erat in illo loco, non fluens sicut in mundo vulgari sed quasi stans aut potius omnibus momentis simul praesens.
Tandem, sensim, mens mea ad statum normalem rediit, et me inveni adhuc ad marginem lacus, sed nunc Divitiacus iuxta me sedebat et manum suam super umero meo tenebat. Cum oculos aperuissem et eum spectavissem, vidit me ad conscientiam vulgarem redisse et leviter arridens dixit me bene fecisse et ea vidisse quae pauci viderent.
Tunc me interrogavit num intellegerem cur me ad hunc locum duxisset et quid di ab me vellent. Ego autem, adhuc semi-attonitus a his quae expertus eram, vix loqui poteram, sed tandem respondi me vidisse unitatem omnium rerum et sentisse me non esse tantum Romanum sed partem naturae ipsius, et credere me intellegere deos velle ut hanc veritatem ad meos cives referrem.
Sed Divitiacus, capite quassato, dixit me nondum satis intellegere. Nam Romani, dixit, numquam haec accipere vellent—illi enim mundum aliter vident, ut res quae dominanda et ad gloriam Romanam utenda sit, non ut sacrum mysterium cui reverentia debetur. Si ego Romam redirem et de his quae videram narrarem, aut dicerent me insanum esse aut—quod peius esset—dicerent me defectorem qui barbarorum superstitiones susceperet.
Non, dixit, dei aliam rem a me volunt. Volunt me vivere vitam vulgariem militis et postea senatoris Romani, et omnia facere quae Romanus facere debet, et imperium Romanum augere et legibus parere. Sed intus, in corde meo, volunt me hanc veritatem quam hic didicerim servare, et aliquando, cum senex sim et vita mea paene completa, tunc demum scribere quod vidi—non ut alii mei temporis intellegant sed ut postres, multis saeculis post, cum Roma ipsa iam non sit, legant et cognoscant olim fuisse alium modum vivendi, aliam sapientiam, quam Roma destruxit.
Cum haec audirem, tristis eram, nam intellegebam me portare debere secretum per omnem vitam meam neque cuiquam de his mirabilibus rebus loqui posse. Sed Divitiacus consolabatur me dicens secretum portare non esse onus sed honor, et me non solum esse sed etiam factorem inter duo mundi—Romanum et Gallicum, novum et antiquum.
Deinde docere coepit me quaedam alia de doctrina Druidarum. Dixit animas hominum per multa corpora transire, et in singulis corporibus aliquid novi discere, et tandem, postquam per multa milia annorum migraverint, ad perfectionem pervenire et cum ipso deo aut natura universi uniri. Dixit autem hoc non accidere facile neque omnibus, sed solummodo illis qui vitam sapientem et piam vixerint.
Dixit etiam de stellis et planetis, et quomodo cursus eorum cum vitam humanam connectantur. Dixit unumquemque hominem nasci sub certis stellis et ideo certam naturam habere, sed hanc naturam non esse fatum inevitabile—semper hominem liberum esse eligere utrum naturae suae cedat an resistat. Dixit se ipsum, cum iuvenis esset, habuisse naturam bellicosum et cupidum potestatis, sed per disciplinam Druidarum didicisse has cupiditates superare et sapientiam quaerere.
Dixit de herbis et de medicina, quomodo singular herba certam virtutem haberet et quomodo, mixtis herbis sapiente, omnes fere morbos curari possent. Dixit antiquos illos de quibus narraverat scientiam medicinae tam perfectam habuisse ut etiam mortem ipsam aliquamdiu retardare potuerint, sed hanc scientiam iam fere omnem amissam esse, manentibus tantum fragmentis quae Druidae conservarent.
Per omnes has doctrinas, quae per multas horas durraverunt—nam sol iam occidens erat et stellae apparebant—sedebamus ad marginem illius lacus sacri, et Divitiacus loquebatur et ego audiebam, et interdum rogabam et ille respondebat. Et sensibam me plus discere in illis paucis horis quam in omnibus annis quos in scholis Romanis egeram.
Tandem, cum nox iam ploena esset et luna orta, Divitiacus dixit tempus esse ut dormirem, nam crastino die iter longum nobis esset. Duxit me ad locum prope lacum ubi herba crescebat mollissima, quasi lectus naturae, et dixit me hic dormire posse sine timore, nam locus ipse me defenderet ab omnibus bestiis feris aut hominibus malis.
Ego vero, quamquam paene extremo labore et mirabilibus illis visionibus exhaustus eram, primum dormire non poteram propter cogitationes quae mentem meam turbabant. Cogitabam de his quae videram et audiveram, de illa visione me ipsum senex librum scribentem, de doctrina de animarum migratione, de illa scientia antiqua quae iam deleta erat. Cogitabam etiam de legionibus Romanis et de Caesare et de bello quod adhuc gerebatur, et quomodo ego, miles Romanus, in hoc loco sacro barbaro iacerem longe ab sociis meis.
Sed tandem, fatigatio victo omnes curas, in somnum profundum cecidi, et per totam noctem nullum somnium habui, sed dormiebam quasi mortuus, ita ut cum mane Divitiacus me excitaret, vix credere possem noctem iam transisse.
Subito omnes visiones discesserunt et me inveni adhuc ad marginem lacus geniubus flexum, sed tempus multo plus transierat quam putaveram, nam sol iam occumbebat et primae stellae in caelo apparebant. Divitiacus ad me venit et manum suam super caput meum posuit et dixit me vidisse quod videre debuerim, et nunc intellegere quid di ab me vellent.
Dixit enim di velle ut ego, Romanus, scirem gentes Gallicas non esse tantum barbaros et hostes sed populum antiquum cum sua propria sapientia et cum locis sacris et traditionibus quae reverentia digna essent. Dixit Romanos victuros esse et Galliam subacturos, id iam decretum esse a fatis neque ullo modo mutari posse, sed in potestate mea esse—et aliorum Romanorum qui sapientiam amarent magis quam gloriam militarem—ut saltem memoria huius antiquae sapientiae conservaretur.
Dixit me ad castra rediturum esse—et iam viam mihi ostensurum esse—et postea vitam longam victurum esse et ad magnas honores perventurum, et aliquando librum scripturum esse de his quae videram. Dixit autem hunc librum paucis lectum iri suo tempore sed multis saeculis post, cum Roma ipsa iam non esset, alios homines eum lecturos esse et ex eo discere quomodo olim in Gallia locus talis exstitisset.
Mandavit mihi autem ne umquam revelarem ubi hic locus situs esset neque umquam Romanos huc ducerem. Nam si milites Romani huc venirent, locum destruerent et ignem aeternum exstinguerent et aquam sacram contaminarent, et tunc ultima vestigia antiquae sapientiae penitus delerentur. Sed si ego solus scirem—et postea per librum obscure nararem sine locum accurate describere—tunc saltem memoria maneret et aliqui homines futuri, sapientiores quam homines nostrorum temporum, intellegere possent quid periisset.
His auditis, promisi me numquam proditurum esse secretum loci et numquam Romanos huc ducturum. Et Divitiacus, contentus mea promisso, dixit tempus esse ut ad castra redirem, nam Caesar iam de me sollicitus esset et alii exploratores me quaerere inciperent.
Tunc factum est quod vix credibile est narrare. Divitiacus me duxit ad partem vallis ubi petra magna stabat, et cum manum ad petram posuisset et verba quaedam Gallica dixisset quae non intellexi, ecce petra ipsa moveri coepit et aperiebat ostium cuniculi qui in montem descendebat. Et Divitiacus dixit hunc cuniculum esse viam secretam qua Druidae uti solebant cum celeriter ab uno loco ad alium ire vellent, et si ego per hunc cuniculum irem—equum quidem relinquere debere, nam cuniculus non tam amplus esset—exirem non procul ab castris Caesaris apud Genabum.
Itaque, accepta lucerna quadam quam Divitiacus mihi dedit—et haec quoque mirabilis erat, nam sine oleo aut candela lucebat ipsa—in cuniculum descendi. Erat longa via, interdum tam angusta ut vix procedere possem, interdum dilatata in cameras magnas ubi vestigia habitationis humanae videbantur. Per aliquot horas—nescio quot, nam tempus in tenebris omnino confunditur—procedebam, sequens lumina quaedam phosphorescentia quae in parietibus cuniculi inhaerenta viam monabant.
Tandem ad gradus quosdam perveni qui sursum ducebant, et ascendens inveni me exire in silvula prope fluvium, et cum stellas inspicerem cognovi me non procul abesse a castris Caesaris. Cum autem respicerem ut viderem ostium cuniculi, nihil vidi nisi petram vulgarem quae omnino similis erat aliis petris circa iacentibus, neque ullum signum ostii neque ullum vestigium quo aliquis cognoscere posset hic ingressum esse.
Tunc, luce matutina iam apparente, ad castra properavi, et cum ad portas venissem, vigiles primo me non agnoveerunt, tam sordidus et laceris vestibus eram, sed tandem, cum nomen meum dixissem et tesseram, admissus sum et ad Caesarem ductus sum.
Caesar autem, cum me vidisset, primum iratus erat quod tam diu abfuissem et nuntium non pertulissem, sed cum narrarem me a barbaris oppugnatum esse et socios meos interfectos esse et me ipsum vix effugisse, irascentia remisit et dixit me fortiter fecisse quod vivus redissem. Cum autem rogaret ubi per tot dies fuissem et quomodo ad castra revenissem, haesitabam quid dicerem.
Nam promiseram Divitiacum me secretum servaturum, neque fas erat promissum violare. Sed omnino tacere non poteram, ne Caesar suspicione me proditorem esse aut desertorem capieret. Itaque narravi tantum me a quodam Gallo iuvari qui mihi viam ostenderat et me per silvas duxerat, sed cetera omnia—de loco sacro et de cuniculo et de visionibus—tacui. Et Caesar, fortasse quia tunc multis rebus occupatus erat et bellum contra Belgas iam instabat, non ultra inquisivit sed mihi tantum imperavit ut postero die ad Dumnorigem cum novo nuntio proficiscerer.
Multi anni iam transierunt ex illo tempore. Bellum Gallicum confectum est, et tota Gallia sub imperium populi Romani redacta est, sicut in visionibus meis videram. Caesar ipse, post res maximas gestas, Romam rediit et dictator factus est, sed deinde—proh dolor!—a coniuratis interfectus est Idibus Martiis. Ego autem per omnes illos annos in exercitu mansi, primum in Gallia, deinde in bello civili cum Caesar contra Pompeium pugnaret, tandem sub Augusto qui post Caesarem pacem rei publicae restituit.
Nunc senex sum, capillis canis, multis cicatricibus notatus, et in hortis meis prope Romam habito ubi oleas colo et inter libros meos quietem quaero. Cursus honorum peractus est—fugi quaestor, praetor, tandem consul suffectus—et nunc nihil mihi restat nisi memorias meas scribere antequam mors me rapit.
Numquam per omnes illos annos ad illum locum sacrum redii, neque umquam cuiquam dixi ubi situs esset. Numquam Divitiacum iterum vidi, neque scio num adhuc vivat an iam decesserit—nam cum ultimo illum vidi, aetate iam erat provectus et fortasse nunc apud Manes est. Sed saepe illam noctem recordor cum ad lacum sacrum bibissem et visiones habuissem, et saepe cogito num illa omnia vera fuerint an tantum somnia.
Per annos qui secuti sunt, multa mala vidi quae Divitiacus praedixerat. Vidi templa Gallica destrui et Druides fugere in silvas remotissimas Britanniae. Vidi loca sacra, similia illi quem ipse videram, prophanari a militibus qui nil curabant de rebus divinis sed solum de praeda. Vidi scientiam antiquam paulatim extingui sicut lucerna cui oleum deficit, usque dum paene nihil superesset.
Sed vidi etiam bona. Vidi Galliam ipsam, sub pace Romana, florere et divitias acquirere. Vidi urbes novae aedificari, vias stratas construi, thermas et theatra et fora ornari. Vidi Gallos ipsos linguam et mores Romanos suscipere et ex barbaris cives fieri. Et interdum cogitabam: fortasse hoc ipsum erat quod fata volebant, ut vetus ordo periret et novus ordo nasceretur, et quamvis aliquid pretiosum amissum sit, tamen aliud quoddam nacti sumus.
In bellis civilibus quae post Caesaris mortem orta sunt, militavi primum sub Antonio contra interfectores Caesaris, deinde, cum Antonius ipse hostis publicus declaratus esset, sub Augusto contra Antonium. Multas res terribiles vidi—civis contra civem pugnantes, patre et filios in diversis partibus stantes, Romam ipsam paene ad internecionem venientem. Et in illis temporibus obscuris, saepe recordabar illum locum pacis quem in Gallia videram, et optabam ut totus mundus talem pacem habere posset.
Post bellorum finem, cum Augustus pacem tandem restituit et me ad honores vocavit—primum quaestorem fecit, deinde aedilem, tandem praetorem—vitam quietiorem egi. Uxorem duxi, filios sustuli, hotos in suburbis aedificavi. Sed semper, in corde meo, memor eram illius promissi quod Divitiacum feceram, et sciebam aliquando tempus venturum esse cum haec scribere deberem.
Filii mei—tres habeo, omnes iam adultos—saepe rogaverunt de iuventute mea et de bello Gallico. Narravi eis multa, de proeliis et castris et itineribus longis, sed de illo loco sacro numquam locutus sum. Non quia eis non confiderem, sed quia promissum semper sanctum mihi fuit, et scibam si umquam unus sciret, alius mox sciret, et sic secretum divulgatum esset.
Nunc autem, senex factus et morti propinquus—nam sextum et septuagesimum annum ago et vires iam deficiunt—tempus venit tandem ut promissum implear. Hunc librum scribo, sicut in visione illam vidi me scriptus esse, ut memoria servetur eius quod periit. Non pro meis contemporaneis scribo—scio enim paucos fore qui credent aut curent—sed pro posteris longinquis qui fortasse, cum mundus iterum mutatus erit et sapientia denuo quaesta erit, haec legent et intellegent.
Sed unum scio: ubicumque ille locus sit—sive adhuc integer maneat sive iam destructus sit a militibus Romanis qui post me in illas regiones venerunt—memoria eius in corde meo vivit. Et nunc, hunc librum scribens sicut in visionibus me visurum esse praedictum erat, spero futuros homines qui hoc legent intellegere me non fabulas narrare sed res veras, quamquam mirabiles et vix credibiles.
Nam sunt plura in caelo et terra, ut aiunt poetae, quam nostra philosophia somniare audet. Et si Romani, cum Galliam vicerunt, scientiam antiquam Druidarum delerent et loca sacra destruerent et traditiones oblivioni traderent—id fortasse necessarium erat, nam duo populi cum diversis religionibus et moribus eodem loco diu cohabitare non possunt. Sed tamen aliquid pretiosum periit, et fas est ut saltem memoria eius conservetur.
Itaque vos, lectores futuri—sive Romani sitis sive barbari, sive meis temporibus vivatis sive multis saeculis post—haec scita: olim in Gallia, in mediis silvis, locus erat sacratissimus ubi natura ipsa differentem se praestabat et ubi homines sapientes cumpotestates ultra humanum modum communicare poterant. Et unus ego Romanorum illum locum vidi, et etiamsi numquam alius illum videat, ego testi possum quod exsistebat et quod mirabilis erat ultra omnem narrationem.
Sit haec fabula documentum huius veritatis: quod gentes vincimus non semper inferiores nobis sunt, et quod scientiam destruimus non semper vana est. Et si forte aliquis ex vobis, multi saeculis post me, in Galliam iter faciet et per silvas illas ambulabit, respiciate diligenter. Nam fortasse—qui scit?—vestigium aliquod invenietis, petram incisam aut fundamentum antiquum, quod testem dabit horum quae narro.
Valete, et memoriam servate.
Et vos iuvenes qui haec forte legitis, si umquam in vitam vestram res mira et inexplicabilis occurrerit, ne statim ut fabulam respuatis. Nam mundus maior est quam philosophi nostri putant, et plura sunt in natura quam in libris scriptum est. Si dei—sive di nostri Romani, sive di Gallici, sive una eademque potestas sub diversis nominibus—vobis aliquid ostendere voluerint, audite et servate, etiam si intellegere non potestis.
Memento etiam hoc: gentes quas vincimus et scientiam quam destruimus non semper inferiores nobis sunt. Interdum nos vincimus non quia meliores sumus sed quia fortiores, non quia sapientiores sed quia melius armati. Et victoria in bello non semper significat veritatem in philosophia.
Romanus sum et Romanum esse glorior. Imperium nostrum multa bona mundo attulit et adhuc affert. Sed hoc quoque verum est: aliquid pretiosum periit cum Galliam vicimus, et numquam recuperabitur. Haec narratio sit saltem memoriale eius quod amisimus, et fortasse aliquo tempore futuro, cum omnia mutata erunt, alii homines sapientiam novam invenient quae et veterem et novam in se complectatur.
Vale iterum, lector ignotus futurorum saeculorum. Si haec legis, ego iam diu mortuus sum, sed verba mea adhuc vivunt, et per haec verba, pars mei adhuc tecum est.
EXPLICIT NARRATIO MARCI VALERII LUPI
DE THESAURO DRUIDARUM
Scripta Romae Anno ab Urbe Condita DCCXX Anno ante Christum natum XXXIV ###
---