###
Erat in urbe Roma, tempore quo divus Augustus iam per triginta annos pacem orbi terrarum dederat cumque senatus populusque Romanus, tot bellis civilibus defessi, tandem quiescere coepissent, puella quaedam nomine Fabia Tertia—sic enim vocabatur quia tertia filia patris sui erat, primi duo cum matribus suis in partu mortui erant—quae, cum sedecim annos iam nata esset cumque ea aetas esset qua puellae Romanae nubere solerent, a patre suo admonita est tempus iam venisse quo de matrimonio cogitare deberet.
Hoc cum ei dictum esset—nam pater eius, vir gravis et antiqui moris, die quodam post cenam, remissis servis, filiam ad se vocaverat dixeratque se consilium magni momenti cum ea communicaturum esse—Fabia, quamvis iam aliquamdiu hoc expectavisset (nam mater eius saepe signa dederat, saepe respexerat ad eam illo modo quo matres respicere solent cum de talibus rebus cogitant), tamen, re ipsa audita, obstupuit nec quid responderet satis sciebat.
Nam ei nuntiatum erat a patre—qui longa oratione usus, qualis ei mos erat cum de rebus gravibus ageret, exposuerat quomodo familia eorum, quamvis nobilis esset et antiqua, tamen patrimonio non ita magno abundaret, quomodo ipse per omnem vitam laboravisset ut liberis suis dignam educationem praeberet, quomodo tempus iam venisset quo fructus horum laborum demetere posset, quomodo occasio invenisset optima, quomodo iuvenis quidam e familia senatoria, dives, honestus, bene moratus, petivisset ut Fabiam in matrimonium ducere liceret—ei, inquam, nuntiatum erat patrem iam consensum dedisse, sponsalia iam paene confirmata esse, nuptias intra tres menses celebrandas fore.
Quae omnia cum audivisset Fabia—quae quidem non tam de ipso matrimonio perturbata erat (nam omnes puellae scibant hoc sibi aliquando futurum esse) quam de celeritate rei, de repentina necessitate eligendi, de brevitate temporis quo libertas eius superfutura esset—dixit se quidem, ut deceret filiam piam et obedientem, voluntati patris se subiecturam esse, sed rogavit num forte permitteretur sibi ut saltem iuvenem illum videret ante quam omnino confirmaretur sponsalium pactio, num liceret sibi aliqua cum eo colloquia habere, num—et hoc trementi voce dixit, quia audax videri nolebat—num aliquid de amore inter eos oriri posset ante quam in coniugium irent.
Ad haec pater, non sine aliquo motu animi (nam filiam unice diligebat neque eam invitam in matrimonium dare volebat, sed tamen putabat se pro ea optime providere, putabat occasionem hanc non abiiciendam esse, putabat—sicut patres saepe putant—se melius scire quid filiae expediret quam filia ipsa), respondit se quidem non prohibiturum esse quin iuvenis ille domum eorum visitaret, quin cum Fabia, praesente matre (hoc enim addidit, ne quid inconveniens fieret), colloqueretur, quin aliqua familiaritas inter eos cresceret; sed admonuit eam ne nimis speraret, ne putaret amorem illum de quo poetae scriberent et de quo adulescentes somniare solerent necessarium esse ad matrimonium bonum, ne crederet—nam hoc maxime ei curae erat ne crederet—matrimonium debere esse secundum inclinationes cordis potius quam secundum rationes rei familiaris et dignitatis socialis.
Haec dixit pater, et Fabia, quamvis non omnino his persuaderetur, tamen, quia reverebatur patrem suumque et sciebat eum non malo animo sed optimo haec facere, annuit et dixit se paratam esse iuvenem illum videre, se speravisse—et hoc cum levi rubore dixit—fore ut, etsi amor ille de quo poetae scriberent non statim exsisteret, tamen aliqua benevolentia, aliqua amicitia, aliquid saltem quod magis esset quam mera consensio ad pactum familiarum, inter eos oriretur.
Illa nocte, cum in cubiculo suo sola iaceret nec somnum invenire posset, Fabia secum multa de his rebus cogitavit. Cogitavit se, quamvis iam sedecim annos natam, parum adhuc scire de amore, parum intellegere quid significaret uxorem esse, matrem fore. Cogitavit se semper vixisse in domo paterna, semper habuisse matrem quae eam curaret, semper habuisse certam vitae formam quae mutari non posset. Et nunc, repente, intra tres menses, haec omnia mutanda esse—novam domum habitaturam esse, novo viro paraturam esse, novum nomen habituram esse (nam uxores, more Romano, nomina maritorum accipere solebant), novam vitam omnino inchoaturam esse.
Et quis esset iste iuvenis? Pater dixerat eum appellari Lucium Cornelium Rufum, eum esse e familia Corneliorum (quae quidem familia nobilissima erat, multos consules dederat, sed haec ramus minor erat, non ita potens sed tamen honestus), eum habere viginti duos annos, eum iam in foro aliquamdiu versatum esse, eum reputari ingeniosum et eloquentem, eum amicum esse multorum virorum illustrium. Haec omnia bene esse videbantur—sed quid de eo ipso, de homine ipso, de animo eius, de moribus eius? Num benignus esset an superbus? Num eruditus esset an tantum in negotiis versatus? Num—et hoc Fabiae maxime curae erat—num uxorem ut sociam habere vellet an tantum ut ancillam honoratam?
Cogitavit praeterea de amore ipso. Saepe cum amicis suis—nam aliquot puellae erant quae similiter educatae erant, quae saepe conveniebant ut de rebus inter se loquerentur—de amore collocuta erat. Aliae dixerant amorem esse rem poetarum, nihil reale, nihil quod in vita matrimoniali inveniretur. Aliae dixerant se nolle unquam nubere, se malle in domo paterna manere. Aliae—et hae Fabiae maxime placuerant—dixerant se sperare fore ut, etsi parentes sponsos eligerent (sicut mos erat), tamen aliquid vere pulchrum, aliquid vere boni inter se et maritos suos cresceret, ut matrimonium non tantum pactum esset sed vera coniunctio animorum.
Et ipsa Fabia quid credebat? Nesciebat omnino. Numquam antea de se ipsa cogitare debuverat. Numquam antea libera fuerat eligere, vel cogitare de eligendo, vel somniare quid vellet. Nunc vero, cum pater dixisset eam intra tres menses nupturam esse, repente necesse erat scire quid sentiret, quid crederet, quid vellet—et non sciebat.
Aliquid tamen in animo eius erat—aliqua vaga spes, aliquod confusum desiderium—quod susurrabat ei hoc non omnino malum esse, hoc forte—si Fortuna faveret, si iuvenis ille dignus esset, si aliquid inter eos oriretur—hoc forte esse initium alicuius rei magnae, alicuius vitae novae, alicuius experientiae quam numquam antea habuerat.
Eodem tempore, in parte alia urbis, in domo paulo ampliore et ornatoire (nam familia Corneliorum, quamvis non ditissima esset, tamen plus divitiarum habebat quam familia Fabiorum), Lucius ipse, iuvenis ille de quo agebatur, etiam insomnis iacebat et de eisdem rebus, quamvis ex alia perspectiva, cogitabat.
Nam ei quoque nuntiatum erat a patre suo—qui, more patrum Romanorum, pro filio sponsam elegerat—tempus nuptiarum iam fixum esse, puellam iam paene desponsam esse, omnia iam paene confirmata esse. Et quamvis Lucius iam aliquamdiu sciret hoc aliquando futurum esse (nam viginti duos annos natus erat, et ea aetas erat qua iuvenes nubere debebant, praesertim si patres urgebant, praesertim si res familiaris matrimonium suadebat), tamen nunc, cum res ad effectum veniret, cum dies certus statueretur, aliquid in eo turbabatur.
Non quidem quod matrimonium nolet—nam honestum putabat, secundum morem maiorum, uxorem ducere, domum constituere, liberos procreare. Nec quod de familia puellae dubitaret—nam pater exposuerat Fabios esse familiam veterem et nobilem, quamvis non ditissimam, puellam ipsam bene educatam esse, matrem eius omnia officia uxoris docuisse. Sed nesciebat quid de ipsa puella sentiret—numquam enim eam viderat, numquam cum ea locutus erat, nihil de ea sciebat nisi quod pater dixerat.
Et hoc ei mirum videbatur—quod totam vitam cum muliere incognita actururus esset, quod hanc mulierem in domum duceret, quod cum ea omnia vitae communicaret, quod—si Di vellent—cum ea senesceret et moreretur, et tamen nihil de ea sciret, nihil de animo eius, nihil de voluntatibus eius, nihil omnino nisi nomen et familiam.
Cogitavit Lucius de amicis suis qui iam nupsrant. Alii felices esse videbantur—uxores benignas habebant, domus tranquillas, vitam quietam. Alii miseri erant—semper querebantur de uxoribus, semper desiderabant libertatem iuventutis, semper tamquam captivi in matrimonio vidabantur. Et quam ob causam haec differentia? Num Fortuna tantum? Num casus eligendi melius vel peius? Num—et hoc Lucio maxime in mente versabatur—num amor aliquis, benevolentia aliqua, vera consensio animorum aliquid efficeret?
Nam Lucius, quamvis vir Romanus esset et more Romano educatus, quamvis sciret patres melius eligere sponsas quam filios ipsos, quamvis omnia haec crederet vel putaret se credere, tamen aliquid in animo eius erat—aliqua latens spes, aliquod secretum desiderium—quod dicebat ei non omnia matrimonia aequalia esse, non omnia paria esse, aliqua esse quae—quia aliquid plus quam pactum inter familias essent, quia aliqua vera coniunctio inter ipsos sponsos esset—feliciora esse, meliora esse, digniora esse.
Et ideo constituit, cum primum puellam videret (nam pater promiserat intra paucos dies visitationem domui Fabiorum facturus esse), se non tantum eam inspicere velle secundum formam vel pulchritudinem (quamvis haec quoque aliquid esse), sed se maxime animum eius explorare velle, se velle videre num aliqua similitudo inter se et eam esset, num aliqua possibilitas colloquii veri, num aliqua spes—ne dicam amoris, quod verbum nimis audax videbatur—sed saltem amicitiae, saltem benevolentiae mutuae.
Tertio die post haec colloquia in utraque familia, Lucius, patre suo comitante (nam solum ire non deceret), ad domum Fabiorum processit. Erat mane et sol iam surgebat super septem colles urbis, et Roma, semper viva, semper tumultuosa, iam plena erat hominum et strepitus et negotiorum. Sed Lucius parum animadvertebat ad tumultum externum—totus animus eius in re interiore versabatur, totus cogitabat de eo quod mox futurum esset, totus tremebat (quamvis vix id sibi fatebatur) timore et spe simul.
Cum ad domum pervenerunt—quae domus modesta erat sed honesta, in Esquiliis sita, cum atrio non maximo sed bene ornato, cum impluvio ubi aqua clara lucebat—accepti sunt a servο veterano qui ianuam custodiebat et qui, cum vidisset quales viri essent (nam pater Lucii togam laticlavam gerebat et omni apparatu senatorio utebatur), statim eos introire iussit et ad Fabium ipsum duxit.
Fabius, pater puellae, vir quinquaginta circiter annorum, canescens iam sed adhuc robustus, adhuc dignus aspectu, eos benigne excepit. Dixit se valde gaudere quod venissent, dixit se sperasse hoc iam diu, dixit se certum esse fore ut familiae inter se optime convenirent. Deinde, post aliquot verba de rebus communibus (de tempore, de statu urbis, de novitatibus forensibus), conversus est ad Lucium et dixit se velle ut ille filiam suam videret, se velle ut aliqua familiaritas inter eos inciperet, se—et hoc cum aliquo pondere dixit—se credere optimum esse ut sponsi ipsi aliquid ad se invicem cognoscerint ante quam in matrimonium irent.
Haec dicens, servum vocavit qui mulieribus nuntiaret viros adesse. Et post breve intervallum—quod Lucio longissimum visum est, quamvis re vera vix quinque minuta essent—ingressa est in atrium Terentia, mater Fabiae, matrona quadraginta quinque annorum, adhuc pulchra quamvis iam non iuvenis, habens illam dignitatem quam mulieres Romanae per usum domus regendi et educandi liberorum acquirere solebant.
Et post eam—tanquam sol post nubem, tanquam stella post crepusculum—ingressa est Fabia ipsa.
Lucius, qui antea sedebat, statim surrexit. Et cum vidisset puellam—quae quidem non insigniter pulchra erat modo quo statuae pulchrae sunt (non habebat illam perfectionem quam artifices fingunt), sed erat aliquid in ea, aliquid in oculis eius qui magni erant et castanei coloris, aliquid in modo quo se gerebat qui nec superbus erat nec humilis sed quaedam media dignitas, aliquid in tota persona eius quod—non sciebat quo nomine appellaret sed sentiebat—quod eum attraxit—cum, inquam, vidisset eam, sensit aliquid inusitatum in pectore suo, aliquam commotionem quam numquam antea expertus erat.
Et Fabia quoque, cum vidisset Lucium—qui quidem ipse iuvenis erat honesti aspectus, staturae mediae sed bene compositae, cum facie quae non tam pulchra erat quam intelligens (oculi eius vividi erant et semper moveri videbantur quasi semper cogitaret, semper observaret), cum toto habitu qui illam gravitatem quam Romani in iuvenibus laudabant cum quadam iucunditate temperaret—cum, inquam, vidisset eum, ipsa quoque sensit aliquid, aliquam curiositatem certe, aliquam—an dicere audebat?—aliquam spem.
Tunc pater Fabiae, secundum morem, fecit praesentationes formales. Dixit hunc esse Lucium Cornelium Rufum, filium Cornelii Galli, virum honestissimum et doctissimum. Dixit hunc esse iuvenem de quo iam locuta essent, hunc esse qui petivisset ut Fabiam in matrimonium ducere liceret, hunc esse qui, si Di vellent et si omnes consentirent, mox sponsor eius futurus esset.
Haec dicta, silentium breve fuit—nam nemo satis sciebat quid dicere. Tunc Terentia, mater, quae experientior his rebus erat quam ceteri, dixit eos omnes sessures esse, dixit servos vinum et obsonii aliquid allaturos esse, dixit se putare optimum fore si—praesente se ipsa, nam hoc decere sciebat—iuvenes ipsi aliqua inter se loquerentur, si aliqua cognitio mutua inciperet.
Itaque, sedentibus omnibus—Lucio et patre eius in una parte atrii, Fabia et matre eius in altera, sed non ita longe quin voces audiri possent—inceptum est illud colloquium quod, quamvis primum esset et quamvis breve, tamen tantum momenti erat ad ea quae postea sequerentur.
Lucius, qui primus loqui debebat (nam viro loqui primum decebat), aliquamdiu haesitavit nesciens qua via inciperet, nesciens quid diceret quod nec nimis audax esset (ne puellam offenderet) nec nimis commune (ne stultus videretur). Tandem dixit se valde gaudere quod tandem eam videret, se iam diu curiosum fuisse de ea, se sperare fore ut, si mutua voluntas adesset, amicitia aliqua inter eos cresceret.
Ad haec Fabia, quae primum oculos demiserat (sicut puellae modestae facere debebant), postea tamen eos sustulit et Lucium directe respexit et dixit se quoque gaudere, se quoque curiosam fuisse, se quoque sperare fore ut aliquid plus quam merum pactum inter familias inter eos oriretur. Et hoc dixit voce firma—non tremula ut pleraeque puellae in tali occasione loquerentur—sed clara et certa, quasi iam constituisset non se veluti passivam victimam huius negotii habituram esse sed partem activam quantum mores permitterent.
Hoc audito, Lucius aliquid in pectore suo moveri sensit. Nam haec vox, hic modus loquendi, haec manifestatio voluntatis propriae in puella—non quidem insolens sed certa—eum docuit hanc puellam non omnino similem esse ceteris quas viderat, hanc habere aliquid peculiare, aliquam vim animi, aliquod—quomodo diceret?—aliquod robur interius quod rarum erat in puelllis sic educatis.
Et ita colloquium processit. Lucius interrogavit eam num litteris studeret (nam quamvis hoc non omnibus puelllis commune esset, tamen aliquae familiae nobiles filias suas docere litteras Graecas et Latinas solebant). Respondit se quidem litteras amare, se saepe legere Vergilium et Ovidium et—hoc cum aliquo rubore dixit—etiam aliquot fabulas Graecas in originali legere posse, nam mater eius, quae ipsa Graece optime sciret, eam docuisset.
Ad haec Lucius, mire affectus (nam paucae puellae Graece sciebant), dixit se quoque litteris studere, se praecipue amare philosophos, se saepe versari in libris Ciceronis et Senecae, se—et hoc quasi secretum revelans dixit—se aliquando somniare fore ut aliquid ipse scriberet, aliquid quod posteritati maneret, quamvis hoc vanum videri posset et quamvis pater vellet eum potius in foro versari et negotiis publicis vacare.
Tunc Fabia, audacter (nam mater eius aliquid signare videbatur quasi diceret “non nimis audacter!”), dixit se non putare hoc vanum esse, se credere omnes homines debere aliquid proprium habere quod facerent praeter negotia cotidiana, se ipsam aliquando tentavisse versus scribere (et hoc vix audibili voce dixit, quasi verens ne ridetur), quamvis sciret hoc puellae parum decere et quamvis numquam monstravisset versus suos ulli nisi matri.
Hoc Lucius audiens—quod puella versus scriberet!—tam affectus est ut vix crederet. Nam quamvis scriberet aliquot mulieres (Sulpiciam noverat et alias), tamen hae rarae erant, et invenire puellam quae non solum legeret sed etiam ipsa scribere tentaret—hoc ei visum est quasi signum aliquod, quasi indicium fore hanc puellam esse aliquam personam extraordinariam.
Et ita per horam circiter locuti sunt, de multis rebus—de libris, de poetis, de philosophia, de vita in urbe, de speris et tomoribus quales iuvenes habere solent. Et quo plus loquebantur, eo magis sentiebant aliquam—quid erat?—aliquam consonantiam inter se, aliquam similitudinem animorum, aliquam possibilitatem non tantum matrimonii formalis sed veri alicuius coniunctionis.
Patres interea, qui ab altera parte sedebant et verba audire poterant sed non interrumpebant, inter se oculis significabant hanc rem bene procedere, hos iuvenes bene inter se convenire, omnia secundum votum esse.
Cum Lucius et pater eius tandem discessissent—nam plus quam duabus horis manserant, quod signum bonum erat—Fabia, iubente matre ut in cubiculum iret et aliquantulum quiesceret (nam totam illam horam tensione plena fuerat), solam se esse voluit ut de his omnibus cogitaret.
Quid sentiebat? Nesciebat omnino exprimere. Aliquid novum, aliquid inusitatum, aliquid quod numquam antea expertum erat eam complebat. Non amor—non adhuc, non post unam tantum horam colloquii. Sed aliquid quod ad amorem ducere posset, aliquid quod promittebat, aliquid quod dicebat “ecce, hic iuvenis non tantum sponsor futurus est sed potest esse amicus, potest esse socius, potest esse aliquis cum quo vera vita communicari possit.”
Cogitavit de modo quo eam respexerat—non illo modo quo multi viri respiciunt puellas, quasi res tantum videntes quae possidenae sint, sed alio modo, quasi personam videns, quasi intellectum videns, quasi—an nimis sperare ausit?—quasi aequalem quodammodo videns. Cogitavit de verbis quae dixerat de philosophia et libris et de spe sua aliquid scribendi. Cogitavit quomodo non riserat cum ipsa dixerat se versus scribere tentavisse, sed oculos eius lucere viderat, quasi gauderet, quasi inveniret in ea aliquid quod non expectavisset sed quod ei placeret.
Et maxime cogitavit de eo quod senserat cum primo eum viderat—illa subita commotio, illud inusitatum aliquid in pectore, quod nec dolor erat nec gaudium simplex sed aliquid medium et forte mixtum sed certe aliquid potens, aliquid quod dicebat “hic est aliquis qui importat, hic est aliquis qui interest, hic est aliquis qui—forte—aliquid in vita tua significare potest.”
Eodem tempore, in via rediens ad domum, Lucius quoque cogitabat, et pater eius, qui bene noverat filium suum, vidit eum esse distractum, vidit eum non ad verba sua attendere, vidit eum totum esse in cogitatione aliqua interiore. Et cum interrogasset quid de puella sentiret, num ei placeret, num matrimonium hoc ei convenire videretur, Lucius, post breve silentium, respondit se putare eam esse puellam mirabilem, se numquam antea vidisse puellam sic eruditam et tamen modestam, sic intelligentem et tamen feminam, se—et hoc vix dicere ausus est—se credere posse aliquid vere bonum, aliquid vere pretiosum inter se et eam crescere, si tempus daretur, si occasio adesset, si Fortuna faveret.
Ad haec pater, vir sapiens qui multa in vita expertus erat, subridens dixit se gaudere quod filius ita sentiret, se putare bonum omen esse quod statim aliqua inclinatio mutua inter eos orta esset, se sperare fore ut haec inclinatio in solidam amicitiam et tandem—quis sciret?—in verum amorem cresceret. Sed admonuit quoque Lucium ne nimis celeriter procederet, ne puellam terreret nimia ardore, ne obliviscerretur mores Romanos qui requirebant tempus, patientiam, gradus certos per quos sponsi procedere debebant.
Haec monita Lucius accepit, sed in corde suo sentiebat se iam—tam cito!—aliquid pro hac puella sentire quod numquam antea expertus erat, aliquid quod eum nocte illa iterum insomnem faceret, aliquid quod eum cogeret perpetuo de ea cogitare, de modo quo locuta erat, de lumine in oculis eius, de voce eius firma sed dulci, de tota ea persona quae—tam breviter visa!—iam in animo eius insederat.
Post illam primam visitationem, secundum morem, necessarium erat aliquod intervallum esse antequam Lucius iterum visitaret. Sed Lucius, impatiens et plenus cupiditate iterum Fabiam videndi, iterum cum ea loquendi, cogitavit qua via posset aliquam communicationem inter se et eam servare. Et tandem, consilium cum amico quodam capto qui in talibus rebus expertior erat, constituit epistulam ei scribere.
Hoc quidem audax aliquanto erat—nam sponsi nondum confirmati epistulas inter se mittere non omnino consuetum erat—sed non omnino prohibitum, praesertim si epistulae per parentes transirent (sicut decebat) et si nihil inconveniens in eis esset. Itaque Lucius, magna cura adhibita, multas horas consumens, epistulam conscripsit in qua dixit se valde gaudere de colloquio quod inter eos habuissent, se sperare fore ut mox iterum eam videret, se interea velhe continuare colloquium per litteras si ei hoc placeret. Et—audacia maxima!—addidit se numquam antea puellam invenisse quae sic litteris studeret, quae sic de rebus gravibus loqui posset, quae—et hoc vix dicere ausus est—quae in eo excitavisset desiderium non tantum maritum esse sed amicum, socium, aliquem cum quo omnes cogitationes communicare posset.
Hanc epistulam, per patrem suum (qui eam primum legit et, quamvis aliquid severius existimavit quam omnino conveniens esset, tamen permisit eam mitti), ad domum Fabiorum misit. Et Fabia, cum epistulam accepisset et legisset—primum praesente matre, sicut decebat, sed postea solam iterum iterumque—tam mota erat ut vix crederet. Nam verba epistulae, quamvis formalia essent modo quo omnes epistulae formales erant, tamen aliquid verum habebant, aliquid quod ab corde venire videbatur, aliquid quod dicebat “hic vir non solum sponsus tuus esse vult sed te ipsum, te ut personam, te ut amicam cupit.”
Et ideo, licentia a parentibus obtenta (nam mater, cum vidisset epistulam et vidisset nihil in ea inconveniens esse, permisit filiam respondere), ipsa epistulam scripsit—non tam longam quam illa Lucii erat (nam puellae breviores epistulas scribere debebant), sed tamen epistulam in qua dixit se quoque valde gaudere de colloquio illo, se quoque sperare fore ut mox iterum convenirent, se—et hoc maximo cum trepidatione cordis scripsit—se numquam antea sperasse invenire sponsum qui non tantum maritus esset sed amicus vere et socius mentis.
Sic incepit inter eos consuetudo epistularum, quae per sequentes hebdomadas continuavit. Bis vel ter in hebdomada Lucius scribebat, et Fabia respondebat, et paulatim, per has litteras, cognoscebant se invicem melius quam per colloquia intermittentia potuissent. Nam in epistulis, cum tempus esset ad cogitandum, cum libertas esset verba eligendi, cum occasio esset dicendi ea quae praesentia aliorum prohibere solet, potuerunt vere communicare quid sentirent, quid crederent, quid sperarent.
Lucius scripsit de spe sua aliquid magnum in vita facere, de timore suo ne vita tantum negotiis quotidianis consumatur, de desiderio suo invenire aliquem qui has spes et hos timores intellegeret. Fabia scripsit de sensu suo esse captivam in forma vitae quam non elegerat, de cupiditate sua habere aliquam libertatem cogitationis et expressionis, de spe sua fore ut matrimonium, si bene fieret, non captivitas sed liberatio quodammodo esset.
Et quo plus scribebant, eo magis crescebat inter eos illa quae primum tantum spes fuerat—crescebat vera amicitia, vera benevolentia, verum aliquid quod—an amore vocari poterat?—certe ad amorem ducebat.
Sed non omnia tam facilitate procedebant quam iuvenes sperabant. Nam post circiter mensem huius epistularum commercii et duarum vel trium visitationum in quibus iterum locuti erant et in quibus illa prima inclinatio confirmata et aucta erat, repente obstaculum ortum est quod omnia in periculum vocavit.
Pater Lucii, Cornelius Gallus, certior factus est a quodam amico, viro consulari qui multa de familiis nobilibus sciebat, Fabios, quamvis veteres et nobiles essent, tamen aliquot ante annos in difficultates pecunarias incidisse, patrem Fabiae aliquot debita contraxisse, totam rem familiae non tam stabilem esse quam prima fronte videbantur. Et praeterea—et hoc gravius erat—audiverat quendam inimicum Fabii, hominem potente qui in senatu vim habebat, dixisse se non permissurum esse hanc familiam cum familia Corneliorum iungi, se obstaturum esse huic matrimonio quacumque ratione.
Haec cum audivisset Cornelius Gallus, valde perturbatus est. Nam quamvis videret filium suum iam aliquem affectum pro puella habere, tamen putabat bonum familiae importante esse quam inclinationes iuvenum, putabat non oportere se periclitare positonem socialem suam pro matrimonio quod forte impedimenta habiturum esset, putabat—sicut patres saepe putant—melius esse brevem dolorem nunc quam longam difficultatem postea.
Itaque vocavit Lucium et exposuit ei has res omnes. Dixit se audivisse de difficultatibus pecuniariis Fabiorum, dixit se audivisse de inimico potente qui obstare vellet, dixit se timere ne hoc matrimonium, si procederetur, plus mali quam boni afferret. Et ideo—et hoc gravissima voce dixit—ideo putabat necessarium esse totum negotium deponere, Fabiam dimittere, aliam sponsam quaerere.
Haec audiens Lucius, tam obstupefactus erat, tam dolore affectus, tam ira commotus (quamvis iram suam vix ostenderet, nam reverebatur patrem), ut vix quid respondere posset. Tandem dixit se quidem scire debere debere patri, se scire patrem optime sibi providere velle, sed dixit quoque se—et hoc voce trementi sed firma dixit—se iam non modo de matrimonio cogitare sed de amore ipso, se aliquid pro Fabia sentire quod numquam antea pro ulla puella senserat, se credere eam esse illam unicam personam cum qua vitam suam communicare vellet.
Ad haec pater, non sine motu animi (nam filium diligebat neque eum invitum in aliam viam cogere volebat), respondit se quidem intellegere filium affectum habere, sed dixit hunc affectum, quia tam recens esset, posse sanari, posse oblivisci, si tempus daretur et si alia distraheret. Dixit se velle bonum filii, dixit hoc ipsum bonum requirere ut matrimonio cum Fabia abstineretur.
Et sic dimisit Lucium, qui in cubiculum suum ingressus, per totam noctem flevit—nam primum in vita sua vere amabat, primum sentiebat quid significaret cor alterius hominis cupere, primum intellegebat quid poetae de amore scripssissent. Et nunc hoc omne tolli, hoc omne destrui propter res pecuniarias, propter timores sociales, propter calculos patris—hoc ei intolerabilis videbatur.
Eodem fere tempore, pater Fabiae quoque certior factus erat de his difficultatibus—nam amicus quidam ei nuntiaverat Cornelium Gallum dubita habere, matrimonium forte non processurum esse. Et ideo necesse erat ei filiam suam admonere ne nimis speraret, ne nimium affectum pro Lucio haberet, ne putaret matrimonium iam certum esse.
Haec cum Fabiae dicta essent—quae quidem per has septimanas, per has epistulas, per haec colloquia iam inceperat non solum Lucium amare sed etiam somniare de vita cum eo, somniare de domo quam una habitarent, de colloquiis quae haberent, de libris quos una legerent, de omnibus illis rebus quas sponsi qui vere se invicem amant somniare solent—tam fracta animo erat ut vix loqui posset.
Dixit se quidem, si necesse esset, voluntati patris cessuram esse, sed rogavit cur, cum omnia tam bene processus essent, cum tam manifestum esset eam et Lucium bene inter se convenire, cur nunc repente omnia dissolvi deberent propter res exteriores. Rogavit num possibile non esset aliquem modum inveniri quo impedimenta superarentur, num non valeret amor ipse plus quam calculi pecunarii.
Ad haec pater, dolore affectus (nam videbat filiam vere amare hunc iuvenem), respondit se quidem optare posse omnia aliter esse, sed dixit se non posse vim habere super voluntatem Cornelii Galli, dixit se non posse cogere illum ut matrimonium procedere permitteret si ille nollet. Dixit—et hoc amarissime—dixit hoc esse vitam, hoc esse mundum, hoc esse modum quo res aguntur, et puellam debere hoc accipere et in eo acquiescere.
Sed Fabia, quae per has septimanas aliquid de fortitudine sua ipsius, aliquid de vi sua propria didicerat, respondit se non posse facile acquiescere, se velle aliquid facere, se velle—si ullo modo fieri posset—pugnare pro hoc amore qui tam pretiosus ei factus erat.
Illa nocte, cum omnes in domo dormirent, Fabia, igni lucernae utens, longiorem epistulam quam umquam antea scripserat Lucio conscripsit. In hac epistula dixit se audivisse de difficultatibus quae ortae essent, sed dixit se non posse credere haec omnia in nihilum casura esse, se non posse credere id quod inter eos creverat—illa amicitia, illa coniunctio animorum, ille—an dicere audebat?—ille amor—se non posse credere hoc omne nihil esse, hoc omne tantum ludere.
Dixit se scire fore puellam esse, non habere potestatem, non habere ius eligendi, sed dixit quoque se habere cor, habere animum, habere voluntatem. Dixit se velle scire quid ipse Lucius sentiret—num etiam is ita affectus esset sicut ipsa, num etiam is aliquid pro ea sentire, num etiam is crederet valere aliquid pugnare pro hoc quod inter eos ortum erat.
Et tandem—summa audacia—scripsit se, si ipse vellet, si ipse crederet, paratam esse quemcumque modum invenire, quamcumque viam sequi, quo hoc matrimonium procedere posset. Scripsit—et manus tremebat cum haec verba scriberet—scripsit se, si necesse esset, etiam paratam esse cum eo fugere, cum eo novam vitam aliubi inchoare, cum eo contra omnes oppositiones stare.
Hanc epistulam, cum primo lucem fecit, servilem veteranam, quae ei a puella fidelissima fuerat, iussit clam ad domum Lucii ferre et in manus ipsius tradere. Et sic facta est.
Lucius, cum epistulam accepit et legit, tam motus erat ut vix se continere posset. Nam verba Fabiae—tam audacia, tam sincera, tam plena affectus—ostenderunt ei quantum ipsa amaret, quantum parata esset dare pro eo, quantum fiduciae in eo poneret. Et hoc cum vidisset, cum intellexisset quantus esset hic amor quem Fabia ei praeberet, sensit se non posse eam prodere, non posse hanc fiduciam neglegere, non posse—quamvis pater nolet, quamvis impedimenta essent, quamvis omnia contra viderentur—non posse sine pugna cedere.
Itaque constituit patri iterum loqui, sed hac vice non ut filius tantum sed ut vir qui electionem fecit, qui scit quid velit, qui paratus est consequentiis stare. Ivit ad patrem et dixit se intellegere patrem bonum suum velle, sed dixit se ipsum melius scire quid sibi bonum esset, se scire Fabiam esse illam unicam personam cum qua vitam degere vellet, se paratusm esse quodcumque sacrificium facere ut eam uxorem haberet.
Dixit quoque—et hoc audacissime—dixit se, si pater omnino prohiberet, cogitasse de fugiendo cum Fabia, de nova vita aliubi inchoanda, de vivendo sine benedictione paterna si necesse esset. Sed speravit—et hoc suppliciter dixit—speravit patrem tandem intellecturum esse, tandem permissurum esse, tandem benedictionem daturum esse.
Haec cum audisset pater Lucii, primo iratus erat—quomodo filius auderet ita loqui? Quomodo auderet minari fugam? Quomodo auderet voluntatem paternam sic neglegere? Sed postea, cum vidisset quantus esset affectus filii, cum vidisset quantum seriose loquetur, cum vidisset hunc non esse infantilem capricium sed maturam electionem viri qui amare incepit et qui nunc paratus est pro amore stare, aliquid in corde eius motum est.
Nam meminerant se ipsum, multos ante annos, similiter amavisse, similiter egisse, similiter contra voluntatem patris SUI stetisse quando uxorem suam—matrem Lucii—duxerat. Meminerat quomodo pater suus prohibuisset, quomodo ipse insistiverat, quomodo tandem pater suus cesserat et quomodo ipse numquam paenitendum habuerat, numquam doluerat, semper felix fuerat in matrimonio illo.
Et ideo, post longum silentium, post multum cogitationem, tandem dixit se—non sine reluctantia, non sine dubio, sed tamen—se permissurum esse matrimonium procedere. Dixit se credere posse difficultates pecuniarias superari, dixit se credere posse etiam inimicum illum placare vel circumvenire, dixit se—et hoc cum suspiro dixit—se tandem intellecturum esse amorem ipsum plus valere quam omnes calculos prudentiae.
Sic factum est ut, post omnes difficultates, post omnia impedimenta, post omnes illas tempestates quae paene omnia destruxerant, matrimonium tandem procederet. Non quidem tam cito quam primo planatum fuerat—nam necesse fuit aliquot menses adhuc expectare dum res pecuniariae ordinarentur et dum inimicus ille, donis et precibus tandem mitigatus, permitteret rem procedere—sed tandem dies nuptiarum advenit.
Fuit dies Iunius, tempus quando Roma pulcherrima est, quando flores ubique sunt, quando caelum clarum est et sol benigne fulget. Et Fabia, vestibus candidis induta, corona florum in capite habens, secundum morem antiquum ab domo paterna ad domum mariti ducta est, turba amicorum et familiarium comitante, canentium et gratulantium.
Et Lucius, togam praetextam gerens (nam hoc die permittebatur), eam ad limen domus excepit et, secundum ritum, ei manum porrexit et eam super limen portavit (ne mali ominis esset si limen contingeret) et sic eam in domum, in novam vitam, introduxit.
Fuit convivium magnum, fuerunt laetitia et risus et vinum et cantica. Sed Fabiae et Lucio ipsis, medium inter turbam sedens, nihil horum ita importabat quantum hoc unum: quod tandem, post tot difficultates, post tot impedimenta, post tot timores, una erant, coniuncti erant, maritus et uxor erant.
Et cum omnes discedisset et cum primi solis tandem soli essent, Lucius Fabiae dixit se numquam paenitendum esse quod pro ea stetisset, quod pro ea pugnavisset, quod eam uxorem fecisset. Et Fabia respondit se semper meminisse quantum ille pro ea fecisset, quantum pro ea riscaserit, quantum ei dederit. Et dixit quoque—et hoc cum lacrimis gaudii dixit—dixit se nunc tandem intelligere quid poetae de amore scripsissent, quid significet cor alterius habere, quid sit vere amare et amari.
Et sic incepit vita eorum coniuncta—non sine difficultatibus (nam nulla vita sine difficultatibus est), non sine certationibus aliquando (nam duo homines, quamvis se invicem ament, non semper in omnibus consentiunt), sed cum fundamento solido illius amoris qui in epistulas illis et colloquiis illis et illa pugna pro se invicem ortus erat et qui, quia vere profundus erat, poterat omnes tempestates sustinere.
Multi anni postea, cum Lucius iam vir maturissimus esset et aliquod nomen in foro fecisset et cum Fabia mater quattuor liberorum facta esset et cum ambo iam non iuvenes essent sed aetatis mediae, saepe inter se de illis primis diebus loquebantur, de prima illa vistatione, de epistulis illis, de difficultibus illis, de electione illa quam fecerant.
Et semper, cum has memorias referrent, sentiebant se bene elegisse, sentiebant se numquam paenitendum esse, sentiebant illud quod tunc inceperat—ille amor iuvenilis, illa prima inclinatio—non fuisse rem vanum aut transitoriam sed fuisse fundamentum verum et solidum super quo tota vita aedificata erat.
Nam didicerunt hoc: quod amor, si vere amor est, si vere ex coniunctione animorum nascitur et non tantum ex inclinatione momentanea, si vere fundatus est in mutuo respectu et mutua admiratione et mutua cupiditate boni alterius—talis amor potest omnia superare, potest omnes difficultates vincere, potest esse vinculum quod nulla vis externa rumpere potest.
Didicerunt quoque quod interdum—non semper, sed interdum—iuvenes ipsi melius sciunt quam parentes quid eis expediat, quod interdum—non semper, sed interdum—cor verius ducit quam calculus, quod interdum—non semper, sed interdum—audere sequi inclinationem amoris plus sapientiae habet quam prudenter sed frigiide eligere secundum rationes exteriores.
Et ideo gratias agebant Fortunae, gratias agebant Diis, gratias agebant etiam parentibus qui tandem permiserant eos suam viam sequi. Et maxime gratias agebant se invicem—quia sine fortitudine Fabiae quae ausit ita audacter scribere, sine constantia Lucii qui ausit contra patrem stare, sine fide mutua quae in eis erat, nihil horum evenisset.
Et liberi eorum, cum adolevissent, saepe rogabant parentes narrare iterum historiam quomodo convenissent, quomodo se invicem amavisset, quomodo difficultates superavissent. Et audientes hanc historiam, discebant quid significet vere amare, quid sit matrimonium cum fundamento solido, quid valeat amor qui non tantum passio est sed vera coniunctio animorum.
Sic historia Fabiae et Lucii, quae incepit incerta et periculosa, tandem bonum finem habuit. Et ipsi, cum senes essent et cum finis vitae appropinquaret, adhuc manus tenebant, adhuc se invicem respiciebant illo modo quo primi illo die primi se respexerant, adhuc in oculis alterius videbant illud quod primi tempore viderunt—non solum personam externam sed animam interiorem, non solum corpus sed mentem, non solum sponsum sed amicum, socium, alteram partem sui ipsius.
Et hoc, tandem, est quod amor verus est: non tantum sentire sed cognoscere, non tantum cupere sed revere, non tantum habere sed dare, non tantum accipere sed communicare. Hoc Fabia et Lucius invenerunt, hoc per totam vitam servaverant, hoc posteris tanquam exemplar reliquerant.
Explicit fabula de duobus iuvenibus qui, contra omnes difficultates, amorem verum invenierunt et in eo permanserunt.
EXPLICIT NARRATIO
װ[AMOR_VINCIT_OMNIA]
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---