Pro adulescentibus scripta, ut intellegant quid sit servitus
Ferunt Quintum servum fuisse qui in villa rustica prope Capuam laborabat. Dicunt eum viginti annos natum esse, corpus validum habuisse, mentem acrem tenuisse - sed nihil horum sibi profuisse, quod dominus eum possideret sicut possideret aratrum aut bovem.
Narratur Quintum natum esse ex matre quae ipsa serva erat. Nunquam scivisse quis pater suus esset - fortasse dominus ipse, fortasse vilicus, fortasse alius servus. Matrem dixisse hoc nihil interesse, quod omnes qui ex ventre servae nascerentur domini essent, non sui.
Quintus puer adhuc fuerat cum primum intellexisset se rem esse, non personam. Magister eum docuerat litteras - non quod dominus servum eruditum cuperet, sed quod utile esset habere servum qui rationes scribere posset. Dum magister eum doceret, dixerat servos instrumenta vocalia esse. Cetera instrumenta, explicaverat, muta essent - aratrum, rota, plaustrum. Sed servi loqui possent, quod eos utiliores faceret.
Quintus meminisse dicitur se tunc rogavisse num servus homo esset. Magister respondisse fertur hominem esse qui sui iuris esset. Servum autem iuris alieni esse. Ergo servum non vere hominem esse, sed instrumentum quod formam humanam haberet.
His verbis auditis, puerum sensisse narrant mundum mutatum esse. Antea putaverat se puerum esse sicut alii pueri. Nunc intellegebat se rem esse quae possideretur.
Quintus decem annos habebat cum primum ad villam rusticum missus est. Antea in domo urbana laboraverat ubi dominus habitabat paucis mensibus per annum. Ibi officia leviora fuerant - aquam ferre, ianuam aperire, domino sandalia trahere.
Sed narrant dominum dixisse Quintum iam robustum esse. Tempus esset, addidit, puerum ad labores veros mitti. Villa rustica, explicavit, servos fortes requireret qui terram colerent.
Quintus matri vale dixerat. Mater flevisse dicitur sed silenter. Dixerat ei fortem esse debere. Addidit dominorum ius vitae necisque in servos habere. Si Quintus non bene laboraret, punitus esse posset - verbera, catena, etiam crux. Mater narrasse fertur multos servos cruci fixos esse qui fugere temptavissent aut dominos offendissent.
Via ad villam longa fuerat. Quintus cum sex aliis servis ambulaverat, omnes catenis vincti. Custos verberibus eos impulerat ut celerius ambularent. Quintus pedem laesisse dicitur sed non ausus esse queri. Sciebat enim servos qui quererentur gravius verberari.
Villa ipsa magna erat. Dominus, Marcus Caecilius Rufus, divitiam magnam habebat. Possidere dicebatur quingentos iugera terrae et ducentos servos. Multi servi in agris laborabant. Alii in villa ipsa laborabant - coqui, pistores, textores. Alii in ergastulis tenebantur - illi qui puniti erant aut qui fugere temptaverant.
Vilicus, Cnaeus nomine, servus ipse erat - sed servus cui potestas super ceteros data erat. Vilicum Quinto dixisse ferunt villam ab servis pigris non tolerari. Narravit servos qui male laborarent verberibus puniri. Eos qui fugerent cruci fixos iri. Eos qui domino resisteret morte turpissima necari.
Quintus timere coepisse dicitur. Sed vilicus non finierat. Addidit servos instrumenta esse quae dominus emeret et venderet pro arbitrio. Si Quintus bene laboraret, fortasse maneret. Si male laboraret, fortasse venderetur - et dominus novus pior esse posset.
Tunc vilicus Quintum ad cellam duxisse narratur. Cella erat parva, sine fenestra, in qua decem servi dormiebant. Lectuli erant stramenta in terra. Vestimenta erant tunicae sordidae. Cibum, dixit vilicus, bis per diem darentur - mane et vespere. Panis, puls, interdum paulum vini acidi.
Quintus cellam ingressus est. Ceteri servi eum inspexerunt. Unus, nomine Davus, rogavisse dicitur unde venisset. Quintus respondisse fertur se ex domo urbana venisse.
Davus risisse narratur. Dixerat Quintum mox intellecrurum esse villam rusticum longe peiorem esse. In domo urbana, explicaverat, servi in conspectu dominorum laborarent. Dominis placeret servos bene vestitos habere, bene nutritos, ut hospites viderent dominum divitem esse. Sed in villa rustica, ubi pauci hospites venirent, domini non curarent quomodo servi viverent. Importaret tantum quantum servi laborarent.
Alius servus, senex nomine Philippus, dixisse fertur villam rusticum carcerem esse. Narravit multos servos ibi mortuos esse - alios ex labore, alios ex fame, alios ex verberibus. Corpus servi, addidit, nihil valeret. Si servus moreretur, dominus simpliciter novum emeret.
Quintus interrogavisse dicitur num numquam libertas sperari posset. Davus respondisse fertur libertantem raram esse. Dominus servos libertaret interdum - sed paucos, et tantum eos qui multos annos fideliter servissent. Plurimi servi, addidit, in servitute morerentur.
Illa nocte Quintus dormire non potuisse narratur. Audivisse fertur gemitus aliorum servorum qui somnia mala habebant. Audivisse dicitur catenas tinnire in ergastullo ubi servi punitii tenebantur. Sensisse fertur se in mundum inferni venisse unde numquam exire posset.
Mane sequenti Quintus expertus esse dicitur quid labor verus esset. Ante lucem excitatus est. Cibum - paulum panis duri et puls - data est. Tunc ad agros ductus est.
Labor erat terram fodere ut novae vites planterentur. Instrumentum quod Quinto datum erat ligo erat, gravis, vetustus. Quintum hoc instrumento terram fodere debere tota die donec sol occideret.
Vilicus servos spectabat. Si quis tardior videbatur, verberibus incitabat. Quintus celeriter laborare temptavisse dicitur, sed manus eius, non assuetae ad talem laborem, mox vesicas fecisse narrantur. Quintus dolere coepisse fertur sed non ausus esse queri.
Meridie, Quintus vidisse dicitur servum quendam collabi. Servus senex erat qui nimis diu laboraverat. Vilicus ad eum accesisse fertur et rogavisse num laborare posset. Servus respondisse dicitur se aegrotare, se non posse.
Vilicus servum verberasse narratur. Dixerat servos qui laborare nollent puni debere. Servus clamavisse dicitur se vere aegrotare, se non simulare. Sed vilicus non curavisse fertur. Iusserat servum surgi et laborare. Servus temptavisse dicitur sed iterum collapsus esse.
Tunc vilicus, iratus, servum verberibus gravioribus punivisse narratur. Servus tandem non iam clamare potuisse dicitur. Iacuisse fertur in terra, spirans vix. Vilicus alios servos laborare iussisse. De servo collapsorum se postea curaturum esse, addidit.
Vespere, cum servi ad villam redissent, servus ille mortuus esse narratur. Corpus eius, ferunt, simpliter extra villam tractum esse et in fossa commune iactum. Nullum funus fuit. Nulla ceremonia. Servus mortuus erat et alius servus laborare deberet.
Quintus hoc vidisse et intellexisse dicitur se vere instrumentum esse. Si frangeretur, sicut ligo fractum abiiceretur, ita servus mortuus abiiceretur. Dominus non flere, non dolere. Simpliciter novum instrumentum emeret.
Nocte illa Quintus manus suas inspexisse fertur. Vesicae iam ruptae erant et sanguis fluebat. Cras autem, sciebat, iterum laborare deberet. Vesicae sanarentur aut non - nihil interesset. Instrumentum vocale, meminiset, verba habebat sed ius nullum.
Menses transierunt. Quintus laborare continuavit. Corpus eius durius factum esse dicitur. Manus vesicas non iam fecerunt sed calli crassi creverunt. Musuculi fortiores facti sunt. Sed mens eius, ferunt, semper doluit.
Quodam die dominus ipse ad villam venisse narratur. Marcus Caecilius raro villam visitabat. Mansionem Romae habebat ubi plurimum tempus agebat. Sed interdum, cum negotia requirerent, ad villam veniebat ut rationes inspiceret et servos videret.
Vilicus domino omnes servos monstrasse dicitur. Marcus servos inspexit sicut mercator equos inspiceret. Rogavit num servi bene laborarent. Vilicus respondisse fertur omnes servos diligenter laborare, sed aliquos fortiores esse quam ceteros.
Marcus Quintum vidisse et vilicum rogavisse quis hic servus esset. Vilicus respondisse dicitur hunc esse Quintum qui ante sex menses ex domo urbana venisset. Marcus annuisse et dixisse se Quintum meminisse. Addidit Quintum bonum servum fuisse in domo urbana.
Tunc Marcus dixisse fertur se Quintum in villa retinere velle. Sed non in agris. Vilicum iussisse dicitur Quintum ad villam ipsam transferri ut intus laboraret. Putabat enim servum qui litteras sciret utilem esse ad rationes scribendas.
Quintus laetus esse debuit. Labor intus levior erat quam labor in agris. Sed mox intellexisse dicitur cur dominus eum intus tenere vellet.
Marcus Quintum in cubiculum suum vocasse narratur nocte prima. Quintus timere coepisse fertur, nescius quid dominus vellet. Marcus Quinto dixisse dicitur se servum pulchrum esse. Addidit corpus Quinti sibi placere.
Quintus intellexisse fertur quid dominus vellet. Corpus eius, quod iam non suum erat sed domini, ad quemvis usum domino placeret adhiberi posset. Quintus resistere temptavisse dicitur. Dixerat se hoc nolle.
Marcus risisse narratur. Rogavit num servus crederet se ius habere nolle. Explicavit servum nihil habere, ne corpus quidem suum. Quicquid dominus vellet, servus pati deberet. Hoc ius erat, hoc mos maiorum, hoc natura ipsa.
Quintus flevisse dicitur. Sed nihil profuit. Dominus fecit quod voluit. Quintus pati debuit. Instrumentum vocale vocem habebat sed voluntatem nullam.
Hoc iterum et iterum accidisse narratur. Quando dominus villam visitaret, Quintum in cubiculum vocaret. Quintus cognovisse fertur se non posse refugere, non posse resistere. Si resisteret, verberibus puniretur aut peiorem poenam pateretur. Melius erat, cogitabat, vivere - etsi vita vix vita erat.
Alii servi sciebant quid accideret. Davus Quinto dixisse fertur hoc saepe servos pulchris accidere. Domini et dominae, explicaverat, corpora servorum pro arbitrio uti poterant. Servus uxorem habere non poterat, liberos suos possidere non poterat, ne corpus quidem suum defendere poterat.
Quintus rogavisse dicitur num numquam melius fieri posset. Davus respondisse fertur servitutem numquam meliorem fieri. Tantum mors libertatem dare posset - et multi servi mortem sperare coepissent.
In villa alia serva erat nomine Lucia. Lucia in culina laborabat. Quinque et viginti annos nata erat, facie pulchra, sed oculis tristibus.
Quintus et Lucia saepe una esse coeperunt. Non licebat servis matrimonium contrahere - tale ius liberi habebant, non servi. Sed servi interdum quasi-matrimonia habebant quae domini tolerabant si non impedirent laborem.
Vilicus Quintum et Luciam rogavisse dicitur num una vivere vellent. Dixit dominum hoc saepe permittere, quod servi qui familias haberet minus facile fugerent. Timens pro coniugibus et liberis, servi fideliores essent.
Quintus et Lucia annuisse ferunt. Non vera libertas erat - nihil servum tangebat vere liberum erat - sed aliquid melius quam solitudo.
Duo annos simul vixisse narrantur. Lucia filium peperisse dicitur. Puer Marcellus vocatus est - non quod parentes nomen eligere possent, sed quod dominus hoc nomen iussisset.
Quintus filium suum tenuisse et flevisse fertur. Amabat puerum - sed sciebat puerum non suum esse. Marcellus natus erat servus. Domini erat, non parentum. Dominus puerum vendere posset, donare posset, occidere posset si vellet. Parentes nihil facere possent.
Lucia Quinto dixisse dicitur se timere pro Marcello. Narravit dominam saepe servulos pulchros emere ut in domo urbana servirent. Si domina Marcellum videret et eum pulchrum iudicaret, eum tollere posset. Et parentes numquam eum iterum viderent.
Quintus conatus esse fertur non desperare. Sed difficile erat spem habere cum nihil possideret, cum ne filium quidem suum defendere posset.
Menses post Marcellum natum esse, dominus ad villam venisse narratur. Domina quoque venit - prima vice Quintus eam viderat. Domina, Cornelia nomine, matres erat superba quae servos sicut res inspiciebat.
Cornelia Marcellum vidisse et dixisse puerum pulchrum esse narratur. Luciae rogavisse fertur quot menses puer natus esset. Lucia, tremens, respondisse dicitur puerum sex menses natum esse.
Cornelia annuisse et Marco dixisse se puerum cupere. Vellet eum Romam ferre ut in domo urbana cresceret. Puer, addidit, educarei posset ut servus bonus in domo fieret.
Marcus annuisse dicitur. Iusserat Luciam puerum tradere. Lucia flevisse fertur et rogavisse num filium suum retinere posset. Promiserat se optime laboraturum esse, modo filium retineret.
Cornelia risisse narratur. Rogaverat num serva crederet se ius habere rogare. Explicaverat servum nihil rogare posse. Dominus iuberet, servus oboediret. Hoc ordo naturalis esset.
Lucia ad genua cecidisse et misericordiam petivisse dicitur. Sed Cornelia non mota est. Iussit servos Marcellum tollere. Lucia clamare et puerum tenere temptavisse fertur. Sed servi eam traxerunt et puerum sustulererunt.
Quintus spectavisse fertur, impotens. Voluit resistere, voluit filium suum defendere. Sed sciebat, si resisteret, occideretur. Et tunc ne Lucia quidem haberet.
Cornelia et Marcus abierunt, Marcellum ferentes. Lucia collapsit, flebat. Quintus eam tenuit. Ambo sciebant se filium suum numquam iterum visuros esse.
Nocte illa Lucia Quinto dixisse fertur se mori velle. Dixit vitam sine filio vitam non esse. Quintus eam retinuisse et dixisse fortis esse debere. Sed verba inania erant. Quomodo fortis esse quis posset cum nihil haberet, cum omnia tolli possent?
Post Marcellum ablatum esse, Quintus mutatus esse dicitur. Antea laboraverat et speraverat forte aliquando melius futurum esse. Nunc sciebat nihil melius fore. Servus semper servus maneret. Dominus semper omnia tollere posset.
Davus Quintum rogavisse fertur num de fuga cogitaret. Multi servi, explicavit, de hoc cogitabant. Pauci temptabant. Pauciores succedebant.
Quintus rogavisse dicitur quid accideret servis qui fugerent et caperentur. Davus respondisse fertur poenas horribiles esse. Servus fugitivus primum verberibus gravissimis puniretur. Tunc fortasse in ergastulo teneretur, catenis vinctus, labores durissimos faciens. Si iterum fugeret et iterum caperetur, litteram “F” (pro “fugitivus”) in fronte uri posset. Aut cruci figi posset.
Philippus, senex servus, narravisse fertur se quinquaginta annos servutem passus esse. Iuvenis fuisse quando primum de fuga cogitaverat. Sed timuerat. Nunc senex erat et tempus fugae praeterierat. Vitam totam in servitute egerat et in servitute moriturus erat.
Quintus interrogavisse dicitur num servituten iustum esset. Philippus respondisse fertur iustitiam nihil interesse. Leges Roma servitutem permittebant. Mores maiorum servitutem approbabant. Philosophi servitutem defendebant, dicentes alios homines natura servos esse.
Sed Quintus, qui litteras didicerat, libros quosdam legerat. Viderat philosophos quosdam dixisse omnes homines natura liberos esse. Viderat alios dixisse servitutem contra naturam esse.
Quid veritas esset? Quintus nesciebat. Sed sciebat se dolere. Sciebat se velle liber esse. Sciebat corpus suum suum esse debere, non domini. Sciebat filium suum suum esse debere, non alienum.
Davus Quinto dixisse fertur servos qui in montibus fugerent interdum communitates facere. Ibi, sine dominis, quasi-liberi vivere. Periculosum erat - si milites eos invenirent, occiderentur. Sed libertas, etsi periculosa, melius esset quam servitus.
Quintus cogitare coepisse narratur. Nocte, cum ceteri servi dormirent, plana facere temptabat. Quomodo fugeret? Quo iret? Quomodo viveret?
Sed semper Luciam meminit. Si ipse fugeret, quid Luciae accideret? Dominus eam punire posset pro fuga mariti. Fortasse venderet eam. Fortasse peiora faceret.
Quintus inter spem et desperationem iacuisse fertur. Fugere velle sed Luciam deserere nolle. Manere velle ut Luciam defenderet sed odisse servitutem quam pateretur.
Quodam die in agris, Quintus cum aliis servis laborabat. Vilicus, ut semper, eos spectabat et verberibus incitabat si pigri viderentur.
Servus quidam, iuvenis validus nomine Thrax, tandem nimis impulses esse dicitur. Vilicus eum verberaverat quod paulum cessaverat. Thrax verba dixi fertur - verba irae, verba frustrationis.
Vilicus rogavisse narratur num servus auderet ei respondere. Thrax respondisse dicitur se hominem esse, non besstiam. Se tot labores pati, tot iniurias tolerare - et pro quid? Pro nihil. Pro vita quae vita non esset.
Vilicus iratus factus esse fertur. Dixit servum insolentem gravissime punitum iri. Sed Thrax non iam timebat. Dixit se non iam curare. Melius esset mori quam sic vivere.
Tunc Thrax fecit quod pauci servi facerent. Vilico resistere temptavit. Vilicum impulit. Non fortiter - Thrax non occidere temptabat - sed satis ut osteneret se non iam oboedire.
Alii servi inhiaverunt. Nemo hoc facere audebat. Omnes sciebat quid accideret.
Vilicus celeriter alios servos vocavit. Thrax captus est. Verberibus gravibus punitus est - non tantum verberibus sed aliis modis crudelius. Quintus videre coactus esse dicitur ut exemplum ceteris servis fieret.
Poena tam crudelis erat ut Quintus eam describere vix posset. Sufficit dicere Thracem vix vivere relictum esse. Corpus eius fractum erat. Spiritus eius extinctus erat.
Vilicus ceteris servis dixisse fertur hoc accidere servis qui dominis resisterent. Ordo servandus esset. Servi oboedire deberent. Si non oboedirent, poena sequeretur.
Quintus nocte illa cogitavisse narratur. Thrax resistere temptaverat et crudeliter punitus erat. Sed num Thrax erraverit? An fortiorem esse eum qui resistebat, etsi puniebatur, quam eum qui semper oboediebat?
Philippus Quinto dixisse fertur resistentiam inanem esse. Dominos numquam vinci posse. Leges eos protegeret. Exercitus eos defenderet. Servus unus aut decem aut centum nihil efficere possent contra potentiam dominorum.
Sed Quintus memini se legisse de Spartaco qui servos duxerat contra Romam ipsam. Multi anni antea fuerant, sed servio mille contra dominos pugnaverant. Denique victi erant - sex mille servi cruci fixi erant per Viam Appiam. Sed pugnaverat. Libertatem appetiverant.
Num melius erat pugnare et mori quam servitutem pati et lente mori? Quintus nesciebat. Sed cogitare coepit.
Anni transierunt. Quintus triginta annos natus esse dicitur. Decem annos in villa rustica vixerat. Corpus eius cicatrices multas habebat - ex labore, ex verberibus, ex vita ipsa. Mens eius quoque cicatrices habebat quas nemo videre poterat.
Lucia adhuc secum erat. Filium non viderat post eum ablatum esse. Nesciebat num viveret an mortuus esset. Hoc ignorantia erat cruciatus quotidianus.
Quintus interdum nocte vigilabat et cogitabat de natura servitutis. Dominus eum instrumentum vocale nominabat. Sed instrumentum non doleat. Instrumentum non amet. Instrumentum non speret aut desperet.
Quintus sentiebat se omnia haec facere. Ergo num vere instrumentum erat? An dominus errabat?
Philosophos quosdam legerat qui dicerent servitutem naturalem esse. Aliqui homines, explicabant, natura fortiores et sapientiores essent. Hi domini esse deberent. Alii homines natura debiliores et stultiores essent. Hi servi esse deberent. Sic natura ipsa ordinavisset.
Sed Quintus videbat servos qui sapientes erant - sapientiores multis dominis. Videbat servos fortes, coragiosos, nobiles animo. Et videbat dominos stultos, crudeles, indig nos potestate quam habebant.
Non natura servos fecerat. Lex humana servos fecerat. Potentia servos fecerat. Avaritia servos fecerat.
Davus, iam senex, Quinto dixisse fertur se mox moriturum esse. Laboraverat quinquaginta quinque annos. Corpus eius exhaustum erat. Dixit se paene laetum esse quod mors veniret. Mors sola libertas esset quam servus certe haberet.
Philippus iam mortuus erat. Thrax quoque. Multi alii servi quos Quintus noverant. Omnes in servitute mortui erant. Omnes instrumenta vocalia quae nunc silentia erant.
Quintus interrogare coepit num ipse quoque sic moriturus esset. Num nihil aliud sperare posset? Num vitam totam sic consumpturus esset - laborans, patiens, nihil possiedens, nihil sperans?
Lucia nocte quadam Quinto dixisse fertur se interdum mori velle. Dolor nimis gravis erat. Vivere sine libertate, sine filio, sine spe - hoc cruciatus erat quem vix tolerare poterat.
Quintus eam tenuit et dixit se intelligere. Ipse quoque saepe talem cogitationem habuerat. Sed dixit vivere debere. Fortasse aliquando, quomodo sciret?, libertas veniret. Fortasse mundus mutaretur.
Sed verba illa ipsi inania videbantur. Servitus mille annos duraverat. Cur mutaretur?
Quintus quadraginta quinque annos natus esse dicitur. Corpus iam senum sentire coeperat. Manus quae tot annos terram foderant nunc semper dolebant. Tergum quod tot verbera tulerat nunc curvum erat.
Dominus novus villam nunc possidebat. Marcus Caecilius mortuus erat et filius eius, Lucius, dominium acceperat. Lucius pater suo durior erat. Servos magis verberabat, minus cibii dabat, nullam misericordiam ostendebat.
Quintus vidisse dicitur multos servos sub Lucio mortuos esse. Alii ex labore nimio. Alii ex fame. Alii ex poenis crudibus. Corpus servi nihil valebat. Si fractum esset, aliud corpus emeretur.
Davus mortuus esse fertur. Senex in agro collapsus erat et numquam surrexerat. Corpus eius, sicut tot aliorum, in fossa communi iactum erat. Nulla ceremonia. Nullum monumentum. Servus mortuus erat et mundum non mutaverat.
Quintus Davi amicus fuerat. Flevit pro eo - sed silent, quod servis flere non licebat. Recordatus est sermones quos habuerat cum Davo. De fuga. De libertate. De spe.
Nunc Quintus ipse senescebat. Sciebat se non multos annos habere. Et cogitabat: quid post eum maneret? Quid testamentum vitae suae esset?
Filium habuerat qui ablatus erat. Laborem praestiterat qui domini beneficium fuerat, non suum. Patientiam ostenderat quae non virtus sed necessitas fuerat.
Quintus nocte quadam vigilavit et cogitavit de omnibus servis qui vixerant et mortui erant in servitute. Mille milia per saecula. Omnes homines qui instrumenta vocalia nominati erant. Omnes qui laboraverant, patierant, desperaverant.
Num mundum quisquam memoraret? Num quisquam pro eis flere? Num quisquam diceret hoc iniustum fuisse?
Quintus sensisse fertur se velle aliquid relinquere. Aliquod testimonium quod servus ipse viverat, senserat, cogitaverat. Quod servus homo fuerat, non instrumentum.
Sed quid servus relinquere poterat? Nihil possidebat. Liberos scribere non poterat - servii pauci litteras sciebant et servis scribere de rebus talibus periculosum erat. Monumentum facere non poterat - servis nihil tale permittebatur.
Tunc Quintus intellexisse dicitur. Testimonium eius esset memoria ipsa. Recordare. Numquam oblivisci. Et si forte aliquando liber fieret, narrare. Veritatem dicere de servitute. Non tacere.
Multi domini dicerent servitutem bonam esse. Dicerent servos felices esse qui domini bonos haberent. Dicerent servitutem partem ordinis naturalis esse.
Sed Quintus sciebat veritatem. Servitus erat tollere corpus alicuius et dicere non suum esse. Erat tollere voluntatem et dicere non valere. Erat tollere humanitatem et dicere instrumentum esse.
Instrumentum vocale verba habebat. Et si Quintus numquam alia facere poterat, poterat verittatem recordari. Poterat testari.
Quintus quinquaginta annos natus mortuus esse dicitur. Corpus exhaustum erat. Vita consumpta erat. Ut tot servii ante eum, in servitute mortuus erat.
Lucia, iam anus, eum sepelivisse fertur in fossa communi ubi tot ceteri servii iacebant. Nulla petra. Nullum nomen. Servus mortuus erat et mundus porro ambulabat.
Sed memoria manet. Nam quidam iuvenis, servus ipse qui litteras sciebat, Quintum cognoverat. Hic iuvenis, annis post, libertaten acceperat. Et cum liber factus esset, narravit vitam Quinti. Scripsit haec verba ut ceteri scirent.
Quintus instrumentum vocale nominatus erat. Sed vere homo fuerat. Amaverat, dolerat, speraverat, desperaverat. Viverat et mortuus erat ut servus - sed vixit ut homo.
Haec narratio scribitur ut memoria servetur. Ut qui legunt intellegant quid sit alterum possidere. Quid sit dicere hominem rem esse. Quid sit tollere libertatem et dicere servitutem naturae convenire.
Servitus adhuc in mundo manet. Fortasse semper manebit. Sed hi qui legunt sciant: servitus non naturalis est. Non iusta est. Non necessaria est.
Servitus est quod homines faciunt ad alios homines. Et quod facere possunt, cessare possunt.
Quintus hoc sciebat. Nunc vos scitis.
Memoria manet. Veritas manet. Speramus aliquando libertas omnibus maneat.
FINIS
Haec narratio ficta est sed veritas quam continet vera est. Mille milia servorum in Imperio Romano vixerunt et mortui sunt. Plerique sine nominibus, sine memoriis, sine testimoniis.
Hoc opus scriptum est ut memoria servetur. Non ut praeteritum laudemus sed ut intelligamus. Non ut praesentem excusemus sed ut meliorem faciamus.
Servitus fuit - et adhuc est - peccatum contra humaniam. Qui hoc legunt, recordentur.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---