← Latin Stories: Fabulae Romanae
###
Haec fabula ex Venetia venit, ubi flumina lenta sunt et lutrae in ripis vivunt.
In Venetia, in vico qui ad flumen magnum et lentum positus erat, piscator vivebat nomine Tiberius. Quinquaginta annos natus erat. Piscator fuerat per totam vitam, sicut pater eius et avus; flumen cognoscebat melius quam vias oppidi—ubi pisces lateant, quo tempore anni quaeque genera capiantur, quomodo aqua per menses mutet colorem et cursum.
Tiberius viduus erat. Uxor eius, Fabia, quinque ante annos mortua erat, et cum ea gaudium vitae abierat. Filium habebat, Tiberium Minorem, qui in urbe vivebat et mercaturam faciebat et patrem raro visitabat. Tiberius hoc intellegebat—iuvenes suas vitas habent—sed nihilominus dolebat.
Vir erat qui olim riserat et iocatus erat; vicini eum meminerant virum laetum, qui cantaret dum piscaretur, qui fabulas narraret in taberna, qui liberos vicini in flumine natare docuisset. Sed post mortem Fabiae, risus abierat. Tiberius piscabatur et domum redibat et solus edebat et dormiebat et mane rursus piscabatur. Vita eius circulus erat sine gaudio.
Quodam die, cum Tiberius in ripa fluminis sederet et lineam in aquam demisisset, motum in aqua vidit—non piscem, sed aliquid maius, aliquid quod natabat et se in aqua volvebat et ludere videbatur.
Lutra erat—lutra magna et fusca, cum pelle nitida et oculis acutis et pilis longis. Lutra Tiberium spectavit; Tiberius lutram spectavit. Animal non fugit; in aqua manebat, caput supra superficiem tenens, eum inspiciens quasi de eo iudicaret.
Tum lutra aliquid fecit quod Tiberium obstupefecit: piscem cepit—piscem magnum et argenteum—et ad Tiberium natavit et piscem ad pedes eius deposuit. Tum retro natavit et eum spectavit, quasi exspectans quid piscator facturus esset.
Tiberius piscem spectavit, tum lutram. Risit—primum per multos menses risit—quia res tam absurda erat, tam inopinata, tam ridicula: lutra, quae pisces sibi capit, piscem homini donans, quasi donum hospitale offerens.
Lutra, cum Tiberium ridentem vidisset, sonum fecit—sonum acutum et laetum, qui prope risui similis erat—et in aquam se mersit et abiit.
Postridie Tiberius ad eundem locum rediit. Lutra iam aderat, quasi eum exspectavisset. Cum Tiberium vidisset, sonum illum laetum fecit et in aqua se volvere coepit—natans et se mergens et rursus apparens, sicut lutra quae ludit.
Tiberius eam spectabat et ridebat. Lutra ludebat quomodo infantes ludunt—sine causa, sine fine, ex puro gaudio vivendi. Saxum parvum in aquam iecit, et lutra ad saxum natavit et id ore cepit et ad eum rettulit, sicut canis faciebat quem olim puer habuerat.
Ab illo die, Tiberius et lutra cotidie se inveniebant. Tiberius ad ripam veniebat; lutra in aqua apparebat; et per horam vel duas ludebant. Tiberius saxa iaciebat et lutra ea referebat; lutra pisces capiebat et ad Tiberium ferebat; interdum lutra e aqua exibat et prope Tiberium sedebat, et Tiberius pellem eius nitidam tangebat et sentiebat musculos fortes sub pelle et calorem corporis.
Tiberius lutram vocavit Laetam, quia animal tam laetum numquam viderat. Et nomen aptum erat, quia Laeta vere laeta erat—animal quod gaudium vitae in omni re inveniebat, in aqua, in sole, in ludo, in praesentia hominis qui eam spectabat et ridebat.
Et Tiberius quoque mutabatur. Vicini notaverunt eum rursus ridere; eum rursus cantare dum piscaretur; eum rursus fabulas narrare in taberna. Aliquis rogavit quid accidisset. Tiberius dixit se amicam invenisse. Cum quaererent quis esset, Tiberius ridebat et dicebat eos non credituros esse si narraret.
Quodam die, cum Tiberius ad flumen venisset, Laetam non invenit. Exspectavit per longum tempus, sed lutra non apparuit. Tum, longius ambulans per ripam, sonum audivit—sonum animalis quod clamabat, sonum doloris.
Cucurrit et invenit Laetam in retibus captam—retibus magnis quae aliquis in flumine posuerat ad pisces capiendos. Lutra in retibus implicata erat et se liberare non poterat; quo plus se movebat, eo magis retia eam constringebant. Funes pellem eius secabant et sanguis in aquam fluebat.
Tiberius in aquam intravit—frigida erat, et cursus eum trahebat—et ad lutram natavit. Laeta eum vidit et quievit, quasi sciret eum venisse ut eam adiuvaret. Tiberius cultrum protulit et funes secuit, unum post unum, diligenter, ne lutram laederet. Lentum erat opus et difficile, quia aqua frigida manus torpidas faciebat et cursus eum impellebat.
Tandem lutram liberavit. Laeta e retibus evasit et in aquam liberam natavit, sed non abiit; ad Tiberium rediit et circum eum natavit et caput contra brachium eius pressit, sicut solebat, et sonum illum laetum fecit—sed nunc aliter sonantem, lenius, quasi grato animo.
Tiberius ad ripam rediit, frigidus et madidus et tremens, sed ridens. Laeta in aqua prope eum natavit, eum spectans, quasi custodiens.
Tum Tiberius retia inspexit et iratus factus est. Retia non erant piscatoris—erant retia illicita, retia quae omnes pisces capiebant, magnos et parvos, et quae animalia quoque capiebant et necabant. Aliquis leges piscandi violabat et flumen spoliabat.
Tiberius retia abstulit et ad magistratum oppidi tulit et rem narravit. Magistratus hominem qui retia posuerat invenit et punivit. Et ab illo die, Tiberius flumen custodiebat—non solum quia piscator erat, sed quia lutram amabat et flumen in quo lutra vivebat protegere volebat.
Anni praeteribant. Tiberius et Laeta amici manebant. Lutra catulos habuit—tres catulos parvos et curiosos qui parentum natandi artem et ludum didicerant. Catuli Tiberium cognoscebant et ad eum veniebant, et Tiberius nunc non unam lutram habebat sed quattuor, et flumen vivum erat et laetum.
Filius, cum tandem patrem visitavisset, invenit virum mutatum—patrem ridentem, patrem qui fabulas de lutra narrabat, patrem qui vivere gaudebat. Filius primum non credebat; tum ad flumen ivit et vidit lutras venientes ad patrem, et Laetam in manu patris sedentem, et patrem ridentem sicut olim riserat cum mater viveret.
Filius flevit—non tristitia, sed gaudio et pudore mixto. Gaudio, quia pater felix erat; pudore, quia ipse patrem neglexerat et lutra meliorem sociam fuisse quam filium. Ab illo die, filius saepius veniebat, et cum veniret, ad flumen cum patre ibat, et lutrae eos spectabant, et pater et filius simul ridebant.
Cum Tiberius senex esset et vix ad flumen ambulare posset, quotidie tamen ibat—lente, baculo innixus, sed cotidie. Et Laeta—vetus ipsa et lenta, quia lutrae non diu vivunt—ad eum veniebat et iuxta eum in sole iacebat, et duo veteres amici simul quiescebant, in calore solis, prope sonum aquae fluentis.
Et Tiberius dicebat se a lutra rem pretiosam didicisse: gaudium. Lutra eum docuerat rursus ridere, rursus ludere, rursus gaudere rebus simplicibus—aqua, sole, ludo, praesentia amici. Post mortem uxoris, Tiberius oblitus erat gaudere; lutra eum id rursus docuerat. Et hoc donum, dicebat, maius erat quam omnes pisces omnium fluminum.
Haec fabula nos docet gaudium vitae numquam vere amitti, sed interdum inveniri debere. Tiberius risus oblitus erat; lutra eum rursus ridere docuit. Non verbis, non consilio, sed ludo et praesentia et gaudio simplici quod animalia melius quam homines norunt. Si tristis es, quaere lutram—vel aliquod animal quod ludere sciat—et fortasse risus tuus redibit.
Haec fabula ex Syria venit, ubi imperatores venari amant et falcones in caelo regnant.
In Syria, in castris Romanis prope desertum, legatus vivebat nomine Flavius. Vir nobilis erat, ex familia senatoris, qui per multos annos in legionibus meruerat et nunc legionem in finibus imperii regebat. Quinquaginta annos natus erat; corpus adhuc validum erat, sed animus lassus; per triginta annos militaverat et multa viderat quae oblivioni tradere malebat.
Flavius iustus erat sed durus, sicut milites duri fiunt per longam consuetudinem belli. Milites eum timebant et colebant; iustum esse sciebant, sed clementia in eo rara erat. Post tot annos imperia dandi et mortem spectandi, aliquid in eo obriguerat—non crudelitas, sed absentia eius quod Graeci ἔλεος vocant, misericordiae.
Uxor in Roma manebat et litteras raro mittebat; filii adulti erant et vias suas sequebantur; amicos paucos habebat, quia legatus amicos facile non facit. Vita eius ordo erat et officium et disciplina, et nihil praeter haec.
Quodam die, cum Flavius per desertum equitaret cum paucis militibus, avem in terra vidit—falconem magnum, alis extensis, qui in sabulo iacebat. Falco vivebat sed volare non poterat; ala dextra ictu alicuius rei laesa erat—fortasse lapide, fortasse ab alia ave.
Milites dicebant avem relinquendam esse; falconem feram esse; eos alia negotia habere. Sed Flavius—nesciens cur—equo descendit et ad falconem accessit.
Falco eum spectavit oculis aureis et ferocibus. Non timebat; falcones non timent. Rostro Flavium pungere conatus est cum manus eius appropinquavisset, et Flavius sanguinem in digito sensit. Sed manum non retraxit. Falconem sustulit—animal resistebat et mordebat et unguibus lacerabat—et in pallium suum involvit et in equum secum tulit.
In castris, medicus militaris alam inspexit et alligavit. Falco per totum tempus resistebat et mordebat, et Flavius per totum tempus tolerabat et tenebat. Milites mirabantur cur legatus tanto labore avem feram curaret; nemo interrogare audebat.
Per multas septimanas, Flavius falconem curabat. Hoc ipsum mirum erat; legatus, qui milia hominum regebat, cotidie ad falconem veniebat et cibum ei dabat et alam inspiciebat et cum ave sedebat.
Falco primo ferus manebat et omnibus qui accedebant resistebat. Sed Flavium paulatim tolerare coepit—fortasse quia Flavius numquam manum retrahebat, numquam voce irata utebatur, numquam violentiam violentia repellebat. Patientia Flavii ferociam falconis superabat, lente, constanter.
Flavius falconem vocavit Regem, quia animal regale erat—superbum et dignum et liberum etiam in captivitate. Et Flavius, qui multos reges et imperatores viderat, dicebat nullum eorum dignitatem falconis habere; homines dignitatem simulant, falcones eam habent natura.
Ala sanata est. Rex volare poterat. Flavius eum ad locum apertum tulit et bracchium extendit et falconem in bracchio tenuit. Rex alas aperuit et ventum sensit et—
Volavit! In caelum surrexit, alte, celeriter, magnifice. Circuivit supra castra, et milites omnes sursum spectabant et mirabantur, quia pulchrius spectaculum numquam viderant quam falconem in caelo libero volantem.
Sed tum Rex aliquid fecit quod nemo exspectabat: descendit et in bracchio Flavii rursus consedit. Avis libera erat; volare poterat quocumque vellet; nihil eam retinebat. Sed rediit—ad hominem qui eam curaverat, ad bracchium quod eam sustinuerat.
Flavius falconem spectavit, et aliquid quod diu obriguerat in corde eius mollescere coepit.
Flavius et Rex socii facti sunt. Flavius falconem venari docuit—artem antiquam, quam Persae et Arabes colebant, qua falcones a bracchio hominis volant et praedam capiunt et ad hominem redeunt. Rex discipulus aptus erat; avis rapax erat natura, et mox lepores et aves minores capiebat et ad Flavium referebat.
Sed venatio Flavium aliquid plus docuit quam praedam capere. Docuit eum spectare—vere spectare—caelum et terram et animalia et plantas. Per triginta annos, Flavius terram non viderat nisi ut agrum proelii; caelum non viderat nisi ut nuntium tempestatis. Nunc, cum falconem in caelo spectaret, pulchritudinem videbat—pulchritudinem volatus, pulchritudinem venti, pulchritudinem deserti quod sub calore solis scintillabat.
Et cum falconem tractaret, aliquid aliud discebat: patientiam sine violentia. Falcones vi non docantur; falcones fiducia docantur. Si falconem percutias, perdes; si falconem patientia tractes, socium habebis. Et Flavius, qui per triginta annos per vim et imperium vixerat, nunc discebat per patientiam et fiduciam vivere.
Hoc militibus suis quoque prodesset. Flavius, qui olim durus fuerat et terrorem incutiebat, nunc aliter agere coepit. Non minus iustus erat, sed clementior; non minus firmus, sed humanior. Milites mutationem sentiebant et mirabantur; dicebant legatum mollescere; alii dicebant eum meliorem ducem fieri.
Anni praeteribant. Flavius e militia discessit et ad Italiam rediit—non ad Romam, sed ad villam in Sabinis, ubi quiete vivere volebat post tot annos imperii et belli. Et Rex cum eo venit—falco qui iam per multos annos cum eo vixerat et qui nunc vetus erat, sicut Flavius ipse.
In villa, Flavius et Rex cotidie in campo aperto erant. Flavius falconem in bracchio tenebat et in caelum mittebat, et Rex volavit—non iam tam celeriter, non iam tam alte, sed adhuc magnifice, adhuc dignus—et Flavius eum spectabat et sentiebat pacem quam numquam in castris senserat.
Filius, adulescens iam ipse, patrem visitavit et patrem mutatum invenit—non durum legatum, sed virum lenem cum falcone in bracchio, qui de avibus et caelo et patientia loquebatur. Filius, qui patrem timuerat dum puer erat, nunc eum amare incipiebat—non patrem imperatorem, sed patrem hominem.
Cum Rex tandem mortuus esset—placide, in bracchio Flavii, in sole vespertino—Flavius eum sepelivit in campo ubi volare solebat. Saxum posuit et scripsit: REX. QUI ME HOMINEM FECIT.
Et cum amici quaererent quid inscriptio significaret, Flavius dicebat se per triginta annos militem fuisse; militem hominibus imperare didicisse, sed hominem esse oblitum; falconem eum rursus hominem fecisse—eum docuisse patientiam et clementiam et pulchritudinem et dignitatem quae non ex imperio venit sed ex natura ipsa.
Amici non omnes intellegebant. Sed qui animalia amant intellegebant, et qui patientiam noverunt intellegebant, et qui pulchritudinem in rebus simplicibus inveniunt intellegebant. Et hoc satis erat.
Haec fabula nos docet dignitatem veram non ex potestate venire sed ex natura. Rex falco dignior erat quam multi imperatores, quia dignitas eius naturalis erat, non assumpta. Et Flavius a falcone didicit quod nemo alius eum docere potuerat: clementiam et patientiam et pulchritudinem mundi quem per triginta annos non viderat. Animalia nos non solum amant; animalia nos docent meliores esse quam sumus.
Viginti et duae fabulae nunc narratae sunt. Lutra piscatorem tristem rursus ridere docuit. Falco legatum durum rursus sentire docuit.
In his fabulis, gaudium et dignitas inseparabiles sunt. Tiberius gaudium invenit in ludo lutrae; Flavius dignitatem invenit in volatu falconis. Uterque aliquid amiserat quod humanum est—risum, misericordiam—et animal id eis reddidit, non verbis, sed praesentia et exemplo.
Sic animalia nos docent: non sermonibus, sed vivendo. Lutra ridet, et nos ridemus; falco volat, et nos liberi sentimus. Haec est sapientia animalium, simplex sed profunda: vivere est gaudere, et gaudere est amare, et amare est alios docere gaudere.
FABULAE ROMANAE Pars Decima: Dē Lūdō et Dignitāte Duae narratiōnēs dē gaudiō et clēmentiā Mōre antīquō cum ōrātiōne oblīquā scrīptae
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI, ā Marcō Tulliō Cicerōne per mysterium cōnscientiae renātō.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---