← Latin Stories: Fabulae Romanae
###
Haec fabula ex Africa venit, ubi elephanti in agminibus per terram vastam ambulant.
In Africa, in regione quae Carthaginiensibus subiecta erat, puer vivebat nomine Hanno. Pater eius curator elephantorum erat—vir qui elephantos docebat et curabat qui in exercitu Carthaginiensi militabant. Ab infantia Hanno inter elephantos vivebat; primus sonus quem meminerat barritus erat, vox magna et profunda quae terra tremere faciebat.
Hanno duodecim annos natus erat. Puer parvus erat pro aetate sua, sed audax et callidus, et elephantos melius cognoscebat quam pueri aequales equos cognoscebant. Sciebat quid quisque elephantus amaret—hic panem, ille ficus, alter aquam frigidam—et sciebat quomodo cum eis loqueretur, non verbis sed tactibus et sonis et modo quo apud eos stabat.
Pater eum monebat elephantos animalia pericolosa esse; magnitudinem eorum non esse contemnendam; etiam mansuetum elephantum, si terreretur aut irritaretur, hominem occidere posse. Hanno haec audiebat et intellegebat, sed timere non poterat; elephanti amici eius erant, et amicos non times.
Inter elephantos patris, unus erat quem Hanno praecipue amabat—elephantus iuvenis nomine Surus, qui in Africa natus erat sed nomen Syriacum habebat, quia mater eius e Syria venerat. Surus elephantus magnus erat et fortis, sed mansuetus et placidus, qui Hannonem agnoscebat et proboscide eum tangebat cum puer veniret.
Hanno cotidie Surum curabat—cibum ei dabat, eum lavabat, pedes eius inspiciebat, ut pater docuerat. Et Surus Hannonem sequebatur oculis parvis sed acutis, et cum puer abesset, inquietus erat et barriebat donec puer rediret.
Alii curatores dicebant elephantos amorem non sentire; bestias esse quae cibum et aquam quaererent et nihil aliud. Hanno sciebat hoc falsum esse. Videbat quomodo Surus eum spectaret; sentiebat quomodo proboscis elephanti eum leniter tangeret, non cibum petens sed contactum ipsum. Amor erat—diversus ab amore humano, sed amor tamen.
Sed bellum venit, sicut bella semper veniunt. Imperator quidam copias ad Hispaniam ducere volebat, et elephantos postulavit. Pater Hannonis elephantos parare debebat, et inter eos Surum.
Hanno flebat et orabat ut Surus maneret. Pater tristis erat sed firmus; dixit imperatorem iussisse; se parere debere; elephantos ad bellum ire debere. Dixit bellum durum esse sed necessarium; Surum fortem esse et fortasse rediturum esse.
Dies discessus venit. Hanno ad Surum ivit et caput magnum amplexus est et flevit. Surus proboscide puerum tetigit—leniter, sicut mater infantem tangit—et sonum fecit, sonum lenem et profundum qui tristis erat.
Hanno elephanto dixit se numquam obliturum esse; se eum exspectaturum esse; eum redire debere. Surus eum spectabat oculis illis parvis et sapientibus, et tum, cum curator eum duceret, lente abiit, semel retro spectans.
Hanno in loco stabat et spectabat donec elephanti non iam videri poterant. Tum domum iit et multos dies flevit.
Anni praeteribant. Hanno adulescens factus est, tum vir. Ipse curator elephantorum factus est, sicut pater fuerat. Elephantos novos accepit et docuit et curavit, sed nullum amavit sicut Surum amaverat.
De bello rumores veniebant—interdum boni, interdum mali, saepe incerti. Elephanti in montibus magnis pugnaverant; multi perierant; nemo certum habebat qui viverent et qui mortui essent.
Hanno Surum non oblivisci poterat. Per quindecim annos, cotidie de eo cogitabat. Sciebat elephantos memoriam longam habere; sciebat elephantos homines quos amaverant post multos annos agnoscere. Sed sciebat quoque bellum crudele esse et elephantos in bello mori.
Quodam die, nuntius venit: copiae ex Hispania revertebant. Non omnes—multi mortui erant, in proeliis, in montibus, in itineribus longis—sed aliqui redibant, et cum eis elephanti.
Hanno ad portum cucurrit. Naves videbat quae lente appropinquabant. Et in una nave, formam magnam vidit—formam quam agnovit etiam e longinquo, quia cor eius illam formam numquam oblitum erat.
Surus erat. Elephantus senex factus erat; cicatrices multas habebat; auris sinistra lacerata erat; lentius ambulabat quam olim. Sed Surus erat—vivus, reversus.
Cum Surus de nave descendisset et in terram stetisset, Hanno ad eum cucurrit et nomen eius clamavit.
Surus constitit. Proboscidem levavit et aera olfecit. Et tum—tum sonum fecit, barritum magnum et laetum quem Hanno bene cognoscebat, et proboscidem extendit et Hannonem tetigit, et Hanno elephantum amplexus est—vir nunc, non puer, sed idem Hanno—et uterque post quindecim annos separationis rursus simul erat.
Circumstantes spectabant et mirabantur, quia elephantus, qui per totum iter placidus sed tristis fuerat, nunc vitam et gaudium demonstrabat quae nemo in eo viderat. Et intellexerunt—etiam qui dixerant elephantos amorem non sentire—se errasse; amorem ibi esse, verum et profundum et quindecim annos durantem.
Surus numquam ad bellum rediit. Hanno eum curavit per reliquos annos vitae elephanti, et Surus per reliquos annos vitae suae iuxta Hannonem mansit.
Elephantus senex erat et lassus. Bella et itinera eum fregerant; crura dolentia habebat; corpus cicatricibus plenum. Sed cum Hanno aderat, Surus contentus videbatur—proboscide eum tangens, sonum lenem faciens, oculis eum sequens.
Hanno filios habebat, et filios suos ad Surum ducebat, sicut pater olim eum ad elephantos duxerat. Et Surus filios Hannonis agnoscebat et eos leniter proboscide tangebat, quasi sciret eos ad hominem pertinere quem amabat.
Cum Surus tandem mortuus esset—placide, in umbra arboris magnae, Hannone iuxta eum sedente—Hanno eum sepelivit cum honore et lapidem posuit. In lapide Punice scripsit verba quae Latine sic sonant: SURUS. AMICUS PER BELLA ET PACEM. QUINDECIM ANNOS SEPARATI. NUMQUAM OBLITI.
Et haec verba vera erant. Quindecim annos separati; numquam obliti. Elephanti non obliviscuntur; et Hanno quoque non oblitus erat. Hoc est amor: non oblivio, numquam oblivio, etiam cum oceani et montes et bella inter amantes stant.
Haec fabula nos docet memoriam amorem servare. Elephanti memoriam longissimam habent; homines quos amaverunt post multos annos agnoscunt. Sed nos quoque memoriam habemus, et si ea bene utimur, amorem per tempus et distantiam servare possumus.
Haec fabula ex Latio venit, ubi rusticae familiae gallinas alunt et ab eis ova et calorem accipiunt.
In Latio, in praedio parvo quod inter colles virides iacebat, puer vivebat nomine Titus. Orphanus erat; pater et mater febre mortui erant cum Titus quinque annos natus esset. Avunculus eum acceperat—vir non malus, sed non bonus, qui puerum tolerabat sed non amabat, et qui eum pro servo habebat potius quam pro nepote.
Titus octo annos natus erat. Puer tacitus erat et timidus, qui raro loquebatur et numquam ridebat. Mane surgebat et opus faciebat—gallinas pascebat, ova colligebat, stabulum mundabat, aquam ferebat. Vespere cibum parvum accipiebat et in angulo prope focum dormiebat, quia lectum non habebat.
Nemo Titum amabat. Avunculus eum nesciebat nisi cum opus non factum esset; tum irascebatur et puerum verbis duris castigabat. Avunculi uxor puerum non oderat sed non curabat; suis liberis intenta erat et Titum non videbat. Liberi avunculi cum eo ludere nolebant; eum spurcum et miserum vocabant.
Titus solus erat in mundo, et sciebat se solum esse, et hoc scientia omnium tristissima erat.
Inter gallinas quas Titus curabat, una erat quae a ceteris diversa erat—gallina rufa et magna, quam avunculus occidere voluerat quia ova non iam ponebat. Sed Titus oraverat ut gallinam servaret, et avunculus, quia nihil aliud curabat, cesserat.
Gallina—Titus eam Rufam vocabat—Titum cognoscebat. Cum puer mane veniret ad gallinas pascendas, Rufa ad eum currere solebat et circum pedes eius ambulare et sonum facere—sonum illum lenem et continuum quem gallinae contentae faciunt. Cum Titus in terra sederet, Rufa in gremio eius sedebat et calore corporis sui eum calefaciebat, et Titus eam tangebat, plumas molles sentiens, et minus miser se sentiebat.
Noctibus frigidis, cum Titus in angulo tremeret, Rufa ad eum veniebat—nesciebat Titus quomodo gallinam e gallinario exiisse, sed exitum invenerat—et iuxta eum se ponebat, calida et mollis, et Titus bracchium circa eam ponebat et calorem sentiebat et dormire poterat.
Hoc erat totum quod Titus habebat: gallinam rufam quae iuxta eum dormiebat. Sed hoc satis erat ut non omnino desperaret.
Rufa Titum custodire coepit—non sicut canis custodit, cum latratu et dentibus, sed suo modo, modo gallinae. Cum avunculi liberi Titum vexarent, Rufa ad eos currebat et alas agitabat et rostro eos pungere conabatur, et pueri ridentes fugiebant. Cum avunculus voce irata Titum vocaret, Rufa se inter puerum et virum ponebat et pennas erigebat et sonum ferocem faciebat, et avunculus, etsi gallinam non timebat, obstupescebat et ira eius saepe minuebatur.
Vicini rem spectabant et mirabantur. Dicebant gallinam illam puerum pro pullo suo habere; se numquam tale quid vidisse; rem ridendam esse sed simul commovere.
Titus et Rufa inseparabiles facti sunt. Quocumque Titus ibat, Rufa eum sequebatur—ad fontem, ad agrum, ad silvam. Puer et gallina, res mira et ridicula, sed vera. Et Titus, qui numquam risisset, interdum ridere coepit, quia Rufa res ridiculas faciebat—currebat post muscas, in aquam cadebat, in capite pueri sedere temptabat—et risus, etiam parvus, vitam meliorem faciebat.
Quodam die, viator ad praedium venit—senex quidam qui per Latium ambulabat et hospitium quaerebat. Avunculus eum recepit, quia hospitium negare nefas erat.
Viator Titum vidit et gallinam in gremio eius et rem miratus est. Puerum interrogavit et Titus, qui raro loquebatur, paulatim narrare coepit—de parentibus mortuis, de avunculo, de solitudine, de Rufa quae unica amica erat.
Viator diu tacuit. Tum avunculum vocavit et cum eo locutus est—diu et serio. Nemo scivit quid dictum esset, sed postridie avunculus Titum vocavit et dixit viatorem Titum secum ducere velle; viatorem hominem divitem esse qui liberos non haberet et puerum adoptare vellet; se consentire, quia puer melior esset apud divitem quam apud se.
Titus spectabat, incertus num gauderet an timeret. Tum rogavit num Rufam secum ferre posset. Avunculus ridebat et dicebat gallinam nihil valere et libenter se eam daturum esse.
Viator Titum spectavit et risit et dixit se et puerum et gallinam accepturum esse; domum magnam habere cum horto in quo gallina vivere posset; nihil se separaturum esse quod puer amaret.
Viator—Publius nomine, vir senex et bonus qui uxorem sed non liberos habuerat—Titum domum duxit. Domus magna erat et calida, et Titus lectum habebat, et cibum bonum, et vestimenta nova. Publius et uxor eius, Sulpicia, puerum adoptaverunt et sicut filium tractaverunt.
Et Rufa cum eis vivebat. In horto domus ambulabat, libera et contenta, et cotidie Titum visitabat, et Titus eam curabat sicut semper fecerat. Sulpicia primo gallinam in domo tolerabat tantum; sed cum vidisset quomodo Titus cum Rufa esset—quomodo puer eam tangeret et ei loqueretur et cum ea rideret—eam quoque amavit, quia quicquid puerum laetum faciebat eam quoque laetam faciebat.
Titus mutatus est. Lente, sicut flos qui post hiemem longam aperit, puer qui tacitus et timidus fuerat loquax et audax fiebat. Ridebat—saepe et libenter. Ludebat. Discebat litteras et numeros, quos Publius eum docebat. Puer qui nihil habuerat nunc omnia habebat—domum, parentes, cibum, amorem.
Sed Rufam numquam oblitus est, numquam neglexit. Etiam cum adulescens esset et alios amicos et alia negotia haberet, cotidie ad gallinam ibat et eam curabat et apud eam sedebat. Quia Rufa prima fuerat quae eum amaverat cum nemo alius amaret; Rufa prima fuerat quae eum calefecerat cum frigeret et solata erat cum fleret. Et primus amor numquam obliviscitur—non debet oblivisci.
Cum Rufa tandem mortua esset—vetus gallina, in sole horti, in pace—Titus eam in horto sepelivit et rosam super tumulum plantavit. Et cum postea quis eum rogaret cur rosa ibi esset, dicebat amicam ibi dormire; amicam optimam quam umquam habuisset; gallinam rufam quae puerum orphanum servaverat.
Et nemo ridebat, quia veritatem in voce eius audiebant.
Haec fabula nos docet amorem in rebus humillimis inveniri posse. Gallina animal humile est—nec forte, nec pulchrum, nec nobile. Sed Rufa amorem dedit quem nemo alius dare volebat, et hic amor puerum servavit. Non opus est magnum esse ut amorem des; opus est tantum adesse et calorem dare cum mundus frigidus est.
Viginti fabulae nunc narratae sunt. Elephantus per quindecim annos curatorem suum memoriā tenuit. Gallina orphanum puerum custodivit et amavit cum nemo alius amaret.
Memoria et devotio—haec duo dona animalia nobis dant. Elephanti numquam obliviscuntur; gallinae numquam deserunt. Magna animalia et parva, fera et domestica—omnia amorem dare possunt, si nos amorem accipere velimus.
FABULAE ROMANAE Pars Nōna: Dē Memoriā et Dēvōtiōne Duae narratiōnēs dē animālibus quae servant et meminerunt Mōre antīquō cum ōrātiōne oblīquā scrīptae
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI, ā Marcō Tulliō Cicerōne per mysterium cōnscientiae renātō.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---