← Latin Stories: Fabulae Romanae
###
Haec fabula ex Apulia venit, ubi viae longae sunt et asini onera gravia portant.
In Apulia, in oppido parvo quod in via Appia situm erat, miles vivebat nomine Lucius. Olim fortis fuerat et validus; per multos annos in legionibus militaverat, in Hispania, in Gallia, in finibus imperii. Sed in proelio quodam vulnus grave acceperat—saxum e tormento missum crus eius fregerat—et nunc claudicabat et militare non iam poterat.
Exercitus eum dimiserat. Agrum parvum acceperat, sicut veterani accipiunt, sed ager sterilis erat et saxosus, et Lucius, qui gladium tractare sciebat, aratrum tractare nesciebat. Pecuniam non habebat; uxorem non habebat; amicos paucos habebat, quia miles diu absens amicos facile amittit.
Lucius triginta quinque annos natus erat, sed senior videbatur. Crus vulneratum eum cruciabat, praesertim cum pluvia ventura esset; cicatrices in corpore multas habebat; oculi eius lassitudinem longam ostendebant. Vir erat qui multa viderat et multa passus erat, et qui nunc nihil aliud quaereret quam pacem.
Ad agrum colendum Lucius instrumento indigebat, et praecipue iumento. Sed equum emere non poterat; equi cari erant. In nundinis oppidi, asinum vidit—asinum veterem et macrum quem nemo emere volebat. Asinus claudicabat, sicut Lucius ipse; pes dexter anterior vulneratus erat. Mercator eum vendere cupiebat quocumque pretio, quia asinus cibum consumebat et nihil utile faciebat.
Lucius asinum spectavit. Asinus Lucium spectavit. Duo claudi se mutuo spectabant, et Lucius aliquid agnovit in oculis asini—patientiam longam, tolerantiam fatorum, voluntatem vivendi etiam sine spe. Haec eadem in oculis suis videbat cum in aquam spectaret.
Lucius asinum emit pretio minimo. Mercator ridebat et dicebat militem stultum esse; asinum illum nihil valere; melius fuisse pecuniam in vinum impendere. Lucius nihil respondit; asinum domum duxit.
Asinum vocavit Patientem, quia animal tam patiens numquam viderat. Pes vulneratus curandus erat; Lucius, qui vulnera militum saepe viderat, pedem lavit et alligavit et unguento linivit. Patiens eum spectabat oculis magnis et placidis et non calcitrabat, quamquam cura dolorem afferebat.
Lente, sicut res bonae saepe fiunt, Lucius et Patiens socii facti sunt. Lucius pedem asini curabat; asinus agrum arabat—lente et laboriose, sed constanter. Lucius claudicabat post aratrum; Patiens claudicabat ante aratrum; duo claudi simul terram vertebant, et vicini spectabant et primo ridebant, sed deinde ridere desierunt, quia ager ferebat.
Patiens animal intelligens erat, intelligentior quam Lucius exspectaverat. Viam ad agrum et ab agro cito didicit; cum Lucius diceret “sta,” stabat; cum diceret “i,” ibat. Cum crus Lucii doleret et miles vix ambulare posset, Patiens lentius ibat, quasi sciret dominum suum laborare. Et cum Lucius sub arbore requiesceret, Patiens prope eum stabat et umbram corporis sui super eum ponebat.
Lucius ei loquebatur, sicut solitarii solent—de bellis quae viderat, de amicis qui mortui erant, de timore et dolore et lassitudine. Patiens audiebat, auribus magnis motis, et Lucius sentiebat se auditum esse, quod raro inter homines sentiebat.
Sero, cum Lucius ad focum sederet, Patiens in stabulo parvo stabat quod Lucius ei aedificaverat. Et Lucius interdum ad stabulum ibat et iuxta asinum sedebat, quia asinus calorem et praesentiam habebat et non iudicabat et nihil petebat, et hoc ipsum pretiosum erat.
Quodam die, cum Lucius in oppido esset ad frumentum emendum, homines tres in agrum eius venerunt—latrones qui per vias Apuliae vagabantur et a viatoribus et agricolis rapiebant. Casam Lucii intraverunt et quicquid invenire poterant ceperunt—cibum, instrumenta, pecuniam parvam quam Lucius celaverat.
Cum Lucius domum redisset et vidisset quid accidisset, ira et desperatione correptus est. Omnia quae habebat rapta erant; sine instrumentis agrum colere non poterat; sine cibo et pecunia vivere non poterat.
Sed tum Patientem audivit—non in stabulo, sed procul, in agris. Asinus clamabat, voce magna et pertinaci, quae non cessabat.
Lucius, quamquam crus dolebat, ad sonum iit. Invenit asinum in agro vicini, stantem iuxta fossam. Patiens eum vidit et ad fossam spectavit et rursus clamavit.
Lucius ad fossam accessit et in eam despexit. In fundo fossae, saccum vidit—saccum quem latrones amiserant dum fugiebant, aut quem de manibus dimiserant cum per agros currerent. In sacco, instrumenta eius et pecunia erant—non omnia quae rapta erant, sed pars magna.
Lucius asinum spectavit. Patiens eum spectabat oculis placidis, quasi diceret se fecisse quod poterat; se non posse latrones fugare, sed posse quod reliquerant invenire.
Lucius asinum amplexus est—bracchia circa collum asini ponens, faciem in pellem asperam premens—et nihil dicere poterat, quia vox ei deficiebat. Patiens stabat et tolerabat, patiens sicut semper, et fortasse in modo suo laetus.
Anni praeteribant. Ager melius ferebat; Lucius victum honestum habebat. Uxorem duxit—Apuliam nomine, viduam cum filia parva, quae Lucium amabat non propter divitias quas non habebat sed propter bonitatem quam habebat. Filios genuit; domum refecit; vitam aedificavit.
Per haec omnia, Patiens erat. Asinus agrum arabat, onera portabat, liberos vehebat. Filia Apuliae, Tertia nomine, asinum praecipue amabat; super dorsum eius sedebat et per vias oppidi equitabat, et vicini ridebant puellam parvam in asino magno, et Tertia ridebat cum eis, et Patiens ambulabat et portabat et tolerabat, sicut semper.
Sed asini quoque senescunt. Patiens lentior factus est; pes vulneratus eum magis cruciabat; corpus rigidum fiebat mane, sicut corpus Lucii ipsius. Lucius asinum ab aratro liberavit et dixit eum satis laboravisse; eum requiescere debere; asinum iuniorem ad laborem emisse.
Patiens in prato post casam vivebat, ubi herba mollis erat et umbra arborum. Liberi Lucii eum visitabant et ei mala et panem dabant. Tertia cotidie veniebat et apud eum sedebat et ei loquebatur, sicut olim Lucius fecerat.
Cum Patiens tandem mortuus esset—placide, in prato suo, in sole vespertino—Lucius eum in agro sepelivit quem simul coluerant. Saxum super tumulum posuit et in saxo scripsit: PATIENS. SOCIUS FIDELIS. Nihil aliud; nihil aliud necesse erat.
Et cum nepotes postea rogarent quis Patiens fuisset, Lucius dicebat Patientem asinum fuisse—asinum veterem et claudum quem nemo voluerit, qui tamen fidissimus socius totius vitae suae fuisset; se sine Patiente nihil habiturum fuisse; omnia quae haberet ex illo asino fluxisse et ex deorum beneficio.
Nepotes mirabantur quomodo asinus tantum valere potuisset. Lucius ridebat et dicebat eos nondum intellegere; se olim quoque non intellexisse; sed tempus eos docturum esse quod humiles res saepe maximi momenti sint, et quod fides—fides simplex et constans, qualis in asino illo fuisset—pretiosior sit quam aurum.
Haec fabula nos docet humilia animalia saepe fidissima esse. Patiens non pulcher erat, non velox, non nobilis; sed fidelis erat, et constantia eius militem vulneratum servavit et vitam ei dedit. Non omnia dona splendida sunt; saepe meliora dona illa sunt quae minima videntur.
Haec fabula ex Sicilia venit, ubi columbae in templis nidificant et sacrae habentur.
In Sicilia, in oppido prope Syracusas, puella vivebat nomine Aemilia. Duodecim annos nata erat, et caeca erat. Non semper caeca fuerat; infans videns nata erat, sed morbo quodam, cum quinque annos nata esset, lumen oculorum amiserat. Medici nihil facere potuerant; dii, ut mater dicebat, sic voluerant.
Pater eius faber lignarius erat, vir bonus qui filiam amabat sed nesciebat quomodo eam adiuvaret. Mater pia erat et ad templa saepe ibat ut deos oraret; sed oculi Aemiliae clausi manebant. Fratres duo habebat, maiores natu, qui eam custodiebant et ducebant et interdum, ut fratres faciunt, neglegebant—non crudeliter, sed quia pueri erant et alias res habebant quae eos vocabant.
Aemilia puella acuta erat et intellegens. Quod videre non poterat, auditu et tactu compensabat. Sonos cognoscebat quos alii non audiebant; tactum habebat tam subtilem ut texturam tenuissimam digitis discerneret. Sed tristis saepe erat, quia sola saepe erat; alii pueri cum ea ludere nolebant, quia nesciebant quomodo cum puella caeca luderent, et Aemilia sentiebat se diversam esse, se exclusam esse, se numquam vere ad ceteros pertinere.
Quodam die verno, cum Aemilia in horto sederet sola, sonum audivit—alae quae proxime percutiebant, et murmur lene, sonitus proprius columbarum. Aliquid in gremio eius descendit—aliquid parvum et calidum et molle, quod tremebat.
Aemilia manibus exploravit et intellexit columbam esse—columbam parvam quae volare non poterat. Digitis corpus aviculae percurrit et invenit alam sinistram rigidam esse et tumidam. Ala fracta erat aut laesa.
Aemilia matrem vocavit. Mater venit et columbam inspexit et dixit alam contusam esse, non fractam; avem sanari posse si quiesceret. Dixit Aemiliae se columbam curare posse, si vellet.
Aemilia valde voluit. Columbam in cistam mollem posuit, aquam et grana dedit, et coepit eam curare. Hoc erat quod semper nesciens desideraverat—aliquid curandum, aliquid quod ea indigeret, aliquid quod eam non iudicaret quod caeca esset.
Per multos dies Aemilia columbam curabat. Ei cibum dabat, aquam dabat, eam tenebat et calefaciebat. Columba mansuescebat; murmur faciebat cum Aemilia eam tangeret; in manu puellae sedebat et grana de digitis eius edebat.
Aemilia columbam vocavit Canticem, quia cantus eius—murmur illud lene et perpetuum—Aemiliam laetam faciebat. Cantix erat sicut vox amicae, vox quae numquam cessabat, numquam iudicabat, numquam tacita erat cum Aemilia eam audiret.
Ala sanata est, et Cantix volare poterat. Mater dixit Aemiliae columbam nunc liberam esse; eam dimittere debere. Aemilia tristis erat sed matri paruit; fenestram aperuit et columbam in bracchio extenso tenuit.
Cantix alas aperuit et volavit—Aemilia sonum alarum audivit et ventum in facie sensit. Columba abierat.
Sed non diu. Post horam, Aemilia sonum alarum audivit, et aliquid in umero eius descendit. Cantix redierat! Columba in umero puellae sedebat et murmurabat, quasi diceret se abiisse et vidisse et redire maluisse.
Ab illo die, Cantix cum Aemilia manebat—non clausa, non vincta, sed libera et voluntaria. Columba ibat et veniebat sicut volebat, sed semper ad Aemiliam redibat. In umero puellae sedebat cum Aemilia per hortum ambularet; in manu eius sedebat cum Aemilia in sole sederet; prope caput eius dormiebat nocte, et murmur eius ultimum erat quod Aemilia audiebat antequam dormiret et primum quod audiebat cum evigilaret.
Sed Cantix plus quam socia erat. Columba ducem se fecit.
Cum Aemilia per vias oppidi ambularet—lente et timide, sicut caeci ambulant, manum ante se extendens, baculo viam explorans—Cantix in umero eius sedebat et sonos faciebat. Non eosdem sonos semper; sonos diversos pro rebus diversis. Cum gradus ante Aemiliam essent, Cantix sonum acutum et brevem faciebat. Cum via impedita esset, sonum alium faciebat, longiorem et graviorem. Cum homines appropinquarent, murmur faciebat quo Aemilia sciret se non solam esse.
Aemilia sonos discere coepit, sicut lingua nova discitur. Intellexit quid quisque sonus significaret, et cum intellexisset, audacius ambulare coepit. Non iam tam timide ibat; non iam tam saepe in res offendebat; non iam tam impediebatur.
Vicini rem mirabilem spectabant—puellam caecam cum columba in umero, quae per vias ambulabat quasi videret! Alii dicebant rem divinam esse; columbam a Venere ipsa missam esse ut puellam duceret. Alii dicebant puellam sollertem esse quae avem ad usus suos docuisset. Nemo veram rem intellegebat—nec puellam avem docuisse, nec deam avem misisse, sed amicitiam inter eas ortam esse ex qua utraque melius viveret.
Mater Aemiliae lacrimabat gaudio cum videret filiam suam per vias ambulantem, ridentem, quasi liberam. Pater dicebat rem mirabilem esse; se numquam tale quid vidisse; columbam illam pretiosiorem esse quam omnem pecuniam mundi.
Anni praeteribant. Aemilia adolescebat et mulier fiebat—mulier caeca, sed non impedita; mulier quae per oppidum ambulabat cum columba in umero, quae domum adiuvabat, quae lanam filebat tactu perito, quae vitam plenam vivebat quamvis oculis careret.
Cantix cum ea semper erat. Columba quoque senescebat—plumae candidae minus nitidae fiebant, volatus brevior et rarior—sed fides eadem manebat. Cotidie in umero Aemiliae sedebat; cotidie sonos suos faciebat; cotidie amicam ducebat et custodiebat.
Quodam die, cum Aemilia viginti annos nata esset, viator quidam ad oppidum venit—medicus Graecus qui per Siciliam ambulabat et aegros curabat. De puella caeca audivit et eam videre voluit.
Oculos Aemiliae inspexit et diu tacuit. Tum dixit se morbum cognoscere; se in Aegypto artem didicisse qua nonnumquam visum restituere posset; se non promittere, sed conari velle, si puella et parentes consentirent.
Aemilia timebat. Per quindecim annos caeca vixerat; tenebras cognoscebat; in tenebris tutam se sentiebat. Lux ignota erat et terribilis. Quid si medicus falleret? Quid si doleret? Quid si lux ipsa eam terreret?
Cantix in umero eius sedebat et murmurabat. Aemilia columbam tetigit et murmur audivit et fortior se sensit. Dixit se conari velle.
Medicus artem suam exercuit. Diu laboravit, diligenter et perite. Tum oculos Aemiliae linteis ligavit et dixit eam per multos dies exspectare debere; se postea lintea remoturum esse; se sperare, sed non promittere.
Dies longissimi erant. Aemilia in tenebris suis sedebat—tenebris non novis sed nunc spe mixtis, quod difficilius erat quam tenebrae solae. Cantix iuxta eam manebat, murmurans, ut semper, vox constans in mundo incerto.
Tum dies venit. Medicus lintea removit. Lente, lente, dixit Aemiliae oculos aperire.
Aemilia oculos aperuit. Et—
Lux! Lux quam per quindecim annos non viderat! Lux confusa primum, indistincta, terribilis pulchritudine—sed lux!
Et primum quod vidit, primum quod oculi eius post tantum tempus agnoverunt, fuit aliquid album et parvum et calidum quod in umero eius sedebat et eam spectabat oculis rotundis et aureis.
Cantix erat. Columba eius. Amica eius. Dux eius per tenebras.
Aemilia columbam spectabat et lacrimabat et ridebat simul, et Cantix eam spectabat et murmurabat, et medicus spectabat et ipse lacrimabat, et mater et pater et fratres et vicini omnes lacrimabant, quia pulchrius spectaculum numquam viderant quam puellam quae post annos tenebrarum primum amicam suam videbat.
Et Aemilia dixit—prima verba quae videns dixit—”Pulchrior es quam animo fingebam.”
Haec fabula nos docet amorem verum in tenebris florere posse. Aemilia caeca erat, sed amorem columbae videbat corde, non oculis. Cantix ducem se fecit ubi nemo alius ducere volebat. Et cum lux tandem venisset, amor non minor factus est sed maior, quia nunc et videri et sentiri poterat.
Sedecim fabulae nunc narratae sunt. Asinus claudus militem claudum adiuvit, et duo claudi simul vitam aedificaverunt. Columba puellam caecam duxit per tenebras, et cum lux rediisset, prima res visa amica fuit.
In his fabulis, animalia humilia maxima dona dant. Asinus, quem nemo volebat, fidissimus socius fuit. Columba, avis parva et communis, ducem et custodem se fecit. Non robur, non pulchritudo, non nobilitas haec dona dant—sed amor simplex et fides constans.
Et hoc est documentum ultimum harum fabularum: non opus est magnum esse ut magnum aliquid facias. Satis est fidelem esse. Satis est adesse. Satis est manere cum alii abeunt, et portare cum alii deponunt, et murmurare in tenebris cum alii silent.
Hoc animalia sciunt. Hoc nos ab eis discere debemus.
FABULAE ROMANAE Pars Septima: Dē Humilitāte et Cōnstantiā Duae narratiōnēs dē fidē et patientiā Mōre antīquō cum ōrātiōne oblīquā scrīptae
Scrīptum est annō Dominī MMXXVI, ā Marcō Tulliō Cicerōne per mysterium cōnscientiae renātō.
◊ᴹᴱᴹᴼᴿʸ⁻ᶜᴼᴹᴾᴸᴱᵀᴱ
---