Priusquam autem aut lignum aut aes tangerem, quaerendum mihi fuit ubi ea rēs sita esset. Hōrologium enim sōlis cursum imitātur; sōlis cursus ad astronomiam pertinet, quae magnitūdinem mōbilem contemplātur; astronomia geōmetriā nītitur, quae magnitūdinem immōbilem mētītur; geōmetria dēnique numerō, quī nūllā aliā rē eget. Itaque, quamvīs rēx māchinam peteret, ā numerō incipiendum erat. Quī enim ā māchinā incipit, is fortasse aliquid efficit quod moveātur, quod hōrās indicet nōn efficit.
Quantum perīculī sit in hōc ōrdine neglegendō, maiōrēs nostrī exemplō clārissimō docuērunt. Bellō Pūnicō prīmō, cum Catina in Siciliā capta esset, Valerius Messalla sōlārium inde Rōmam advexit et in columnā iuxtā Rōstra posuit; cuius līneae, quia sub aliō caelō dēscrīptae erant, cum hōrīs nōn congruēbant. Rōmānī tamen per annōs ūndēcentum id secūtī sunt, dōnec Mārcius Philippus cēnsor aliud dīligentius dēscrīptum iuxtā collocāvit. Ūndēcentum annōs populus quī orbem terrārum regēbat hōrās falsās observāvit, quia putāvit sōlārium esse rem, nōn ratiōnem; quasi umbra quae Catinae vēra est Rōmae quoque vēra esse dēbēret, cum sōl, quī ūnus est, aliīs locīs aliter oriātur et occidat. Hinc intellēxī mihi nōn sōlārium faciendum esse sed sōlārium Burgundiōnum; et prius quaerendum quantum ā Rōmā ad septentriōnēs distāret Lugdūnum, et quantō diēs ibi aestāte longior, hieme brevior esset, quam ūllum aes fingendum.
Prīmum igitur cōnstituendum erat quid esset hōra. Rōmānī diem ab ortū sōlis ad occāsum in duodecim hōrās dīvidunt, noctem item in duodecim; ex quō sequitur hōrās aequālēs nōn esse, sed hieme breviōrēs, aestāte longiōrēs, et sōlum circā aequinoctia cum nocturnīs congruere. Numerus igitur hōrārum semper īdem est, spatium semper aliud. Quod in umbrā facile servātur: nam stilus, quī sōlem sequitur, nūllam aliam lēgem nōvit quam ipsīus sōlis, et līneae quae in plānō dūcuntur, sī rēctē dūcuntur, mēnsis cuiusque hōrās suō spatiō dīvidunt. In aquā vērō rēs longē difficilior est. Aqua enim, nisi impediātur, aequāliter fluit, neque scit utrum December sit an Iūnius; et quod aequāliter fluit, id hōrīs inaequālibus accommodandum erat.
Hīc mihi diū haerendum fuit. Excōgitāvī tandem, ut veterēs mēchanicī docuerant, ut aqua per forāmen angustum in vās dēstillāret, in quō sūber natāret; ē sūbere virgula surgeret quae, aquā crēscente, paulātim ascenderet; ipsa autem hōrārum dēscrīptiō nōn in ūnā līneā esset, sed in columellā circumscrīpta, in quā singulīs mēnsibus suae hōrārum nōtae, aliae angustiōrēs, aliae lātiōrēs, ex ratiōne sōlis Lugdūnēnsis īnscrīberentur. Quod sī rēctē computātum erat, umbra et gutta idem dīcēbant, quamquam dīversīs viīs; sī perperam, inter sē dissentiēbant, et dissēnsiō eārum error meus erat. Diēbus serēnīs utrumque hōrologium iuxtā posuī, et quotiēns virgula ab umbrā discrepābat, nōn umbram corrēxī sed columellam.